॥ १ ॥athāto vividhāśitapītīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||
Chapter 28
विविधाशितपीतीयोऽध्यायः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 45-48)
तत्र श्लोकाःआहारसंभवः वस्तु रोगाश्चाहारसंभवाः ।हिताहितविशेषाच्च विशेषः सुखदुःखयोः ॥
verse 45 →सहत्वे चासहत्वे च दुःखानाम्ं देहसत्त्वयोः ।विशेषो रोगसङ्घाश्च्च धातुजा ये पृथक्पृथक् ॥
verse 46 →तेषां चैव प्रशमनं कोष्ठाच्छाखा उपेत्य च ।दोषा यथा प्रकुप्यन्ति शाखाभ्यः कोष्ठमेत्य च ॥
verse 47 →प्राज्ञाज्ञयोर्विशेषश्च स्वस्थातुरहितं च यत् ।विविधाशितपीतीये तत् सर्वं संप्रकाशितम् ॥
verse 48 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||
।vividhamaśitaṃ pītaṃ līḍhaṃ khāditaṃ jantorhitamantaragnisandhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṃ kālavadanavasthitasarvadhātupakamanupahatasarvadhātūṇsmamārutasrotaḥ kevalaṃ śrīramupacayabalavarṇasukhāyuṣā yojayati śarīradhātūnūrjayati ca | ॥ ३ ॥dhātavo hi dhātvāhārāḥ prakṛtimanuvartante || 3 ||
।tatrāhāraprasādākhyo rasaḥ kiṭṭaṃ ca malākhyamabhinirvartate | ।kiṭṭāt svedamūtrapurīṣavātapittaśleṣmāṇaḥ karṇākṣināsikāsyalomakūpaprajananamalāḥ keśaśmaśrulomanakhādayaścāvayavāḥ puṣyanti | ।puṣyanti tvāhārarasādrasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukraujāṃsi pañcendriyadravyāṇi dhātuprasādasaṃjñakāni śarīrasandhibandhapicchādayaścāvayavāḥ | ।te sarva eva dhātavo malākhyāḥ prasādākhyāśca rasamalābhyāṃ puṣyantaḥ svaṃ mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram | ।evaṃ rasamalau svapramāṇāvasthitāvāśrayasya samadhātordhātusāmyamanuvartayataḥ | ।nimittatastu kṣīṇavṛddhānāṃ prasādākhyānāṃ dhātūnāṃ vṛddhikṣayābhyāmāhāramūlābhyāṃ rasaḥ sāmyamutpādayatyārogyāya kiṭṭaṃ ca malānāmevameva | ॥ ४ ॥svamānātiriktāḥ punarutasargiṇaḥ śītoṣṇaparyāyaguṇaiścopacaryamāṇā malāḥ śarīradhātusāmyakarāḥ samupalabhyante || 4 ||
।teṣāṃ tu malaprasādākhyānāṃ dhātūnāṃ srotāṃsyayanamukhāni | ।tāni yathāvibhāgena yathāsvaṃ dhātūnāpūrayanti | ।evamidaṃ śarīramaśitapītalīḍhakhāditaprabhavam | शरीरे ।aśitapītalīḍhakhāditaprabhavāścāsmiñ śarīre vyādhayo bhavanti | ॥ ५ ॥hitāhitopayogaviśeṣāstvatra śubhāśubhaviśeṣakarā bhavantīti || 5 ||
॥ ६ ॥evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca dṛśyante hi bhagavan hitasamākhyātamapyāhāramupayuñjānā vyādhimantaścāgadāśca tathaivāhitasamākhyātam evaṃ dṛṣṭe kathaṃ hitāhitopayogaviśeṣātmakaṃ śubhāśubhaviśeṣamupalabhāmaha iti || 6 ||
।tamuvāca bhagavānātreyaḥ na hitāhāropayogināmagniveśa tannimittā vyādhayo jāyante na ca kevalaṃ hitāhāropayogādeva sarvavyādhibhayamatikrāntaṃ bhavati santi hyṛte'pyahitāhāropayogādantārogaprakṛtayaḥ tadyathā kālaviparyayaḥ prajñāparādhaḥ śabdasparśarūparasagandhāścāsātmyā iti | ।tāśca rogaprakṛtayo rasān samyagupayuñjānamapi puruṣamaśubhenopapādayanti tasmāddhitāhāropayogino'pi dṛśyante vyādhimantaḥ | ।ahitāhāropayogināṃ punaḥ kāraṇato na sadyo doṣavān bhavatyapacāraḥ | ।na hi sarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi na ca sarve doṣāstulyabalāḥ na ca sarvāṇi śarīrāṇi vyādhikṣamatve samarthāni bhavanti | ।tadeva hyapathyaṃ deśakālasaṃyogavīryapramāṇātiyogādbhūyastaramapathayṃ saṃpadyate | ।sa eva doṣaḥ saṃsṛṣṭayonirviruddhopakramo gambhīrānugataścirasthitaḥ prāṇāyatanasamuttho marmopaghātī kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaśca saṃpadyate | ।śarīrāṇi cātisthūlānyatikṛśānyaniviṣṭamāṃsaśoṇitāsthīni durbalānyasātmyāhāropacitānyalpāhārāṇyalpasattvāni ca bhavantyavyādhisahāni viparītāni punarvyādhisahāni | ।ebhyaścaivāpathyāhāradoṣaśarīraviśeṣebhyo vyādhayo mṛdavo dāruṇāḥ kṣiprasamutthāścirakāriṇaśca bhavanti | ॥ ७ ॥ta eva vātapittaśleṣmāṇaḥ sthānaviśeṣe prakupitā vyādhiviśeṣānabhinirvartayantyagniveśa || 7 ||
॥ ८ ॥tatra rasādiṣu sthāneṣu prakupitānāṃ doṣāṇāṃ yasmin sthāne ye ye vyādhayaḥ saṃbhavanti tāṃstān yathāvadanuvyākhyāsyāmaḥ || 8 ||
।aśraddhā cāruciścāsyavairasyamarasajñatā | ॥ ९ ॥hṛllāso gauravaṃ tandrā sāṅgamardo jvarastamaḥ || 9 ||
।pāṇḍutvaṃ srotasāṃ rodhaḥ klaibyaṃ sādaḥ kṛśāṅgatā | ॥ १० ॥nāśo'gnerayathākālā valayaḥ palitāni ca || 10 ||
।rasapradoṣajā rogā vakṣyante raktadoṣajāḥ | ।kuṣṭhavīsarpapiḍakā raktapittamasṛgdaraḥ |
॥gudameḍhrāsyapākaśca plīhā gulmo'tha vidradhiḥ || ॥ १२ ॥nīlikā kāmalā vyaṅgaḥ pipplavastilakālakāḥ || 12 ||
।dadruścarmadalā śvitraṃ pāmā koṭhāsramaṇḍalam | ॥ १३ ॥raktapradoṣājjāyante śṛṇu māṃsapradoṣajān || 13 ||
।adhimāṃsārbudaṃ kīlaṃ galaśālūkaśuṇḍike | ॥ १४ ॥pūtimāṃsālajīgaṇḍagaṇḍamālopajihvikāḥ || 14 ||
।vidyānmāṃsāśrayān medaḥsaṃśrayāṃstu pracakṣmahe | ॥ १५ ॥ninditāni pramehāṇāṃ pūrvarūpāṇi yāni ca || 15 ||
।adhyasthidantau dantāsthimedaśūlaṃ vivarṇatā | ॥ १६ ॥keśalomanakhaśmaśrudoṣāścāsthipradoṣajāḥ || 16 ||
।rūk parvaṇāṃ bhramo mūrcchā darśanaṃ tamasastathā | ॥ १७ ॥aruṣāṃ sthūlamūlānāṃ parvajānāṃ ca darśanam || 17 ||
।majjapradoṣāt śukrasya doṣāt klaibyamaharṣaṇam | ॥ १८ ॥rogi vā klībamalpāyurvirūpaṃ vā prajāyate || 18 ||
।na cāsya jāyate garbhaḥ patati prasravatyapi | ॥ १९ ॥śukraṃ hi duṣṭaṃ sāpatyaṃ sadāraṃ bādhate naram || 19 ||
।indriyāṇi samāśritya prakupyanti yadā malāḥ | ॥ २० ॥upaghātopatāpābhyāṃ yojayantīndriyāṇi te || 20 ||
।snāyau sirākaṇḍarābhyo duṣṭāḥ kliśnanti mānavam | ॥ २१ ॥stambhasaṃkocakhallībhirgranthisphuraṇasuptibhiḥ || 21 ||
।malānāśritya kupitā bhedaśoṣapradūṣaṇam | ॥ २२ ॥doṣā malānāṃ kurvanti saṅgotsargāvatīva ca || 22 ||
।vividhādaśitāt pītādahitāllīḍhakhāditāt | ॥ २३ ॥bhavantyete manuṣyāṇāṃ vikārā ya udāhṛtāḥ || 23 ||
।teṣāmicchannanutpattiṃ seveta matimān sadā | ॥ २४ ॥hitānyevāśitādīni na syustajjāstathā''mayāḥ || 24 ||
।rasajānāṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ laṅghanamauṣadham | ॥ २५ ॥vidhiśoṇitike'dhyāye raktajānāṃ bhiṣagjitam || 25 ||
।māṃsajānāṃ tu saṃśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca | ॥ २६ ॥aṣṭauninditike'dhyāye medojānāṃ cikitsitam || 26 ||
।asthyāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ pañcakarmāṇi bheṣajam | ॥ २७ ॥bastayaḥ kṣīrasarpīṃṣi tiktakopahitāni ca || 27 ||
।majjaśukrasamutthānāmauṣadhaṃ svādutiktakam | ॥ २८ ॥annaṃ vyavāyavyāyāmau śuddhiḥ kāle ca mātrayā || 28 ||
।śāntirindriyajānāṃ tu trimarmīye pravakṣyate | ॥ २९ ॥snāyvādijānāṃ praśamo vakṣyate vātarogike || 29 ||
।navegāndhāraṇe'dhyāye cikitsāsaṃgrahaḥ kṛtaḥ | ॥ ३० ॥malajānāṃ vikārāṇāṃ siddhiścoktā kvacitkvacit || 30 ||
।vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyāddhitasyānavacāraṇāt | ॥ ३१ ॥koṣṭhācchākhā malā yānti drutatvānmārutasya ca || 31 ||
।tatrasthāśca vilambante kadācinna samīritāḥ | ॥ ३२ ॥nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ || 32 ||
।vṛddhyā viṣyandānāt pākāt srotomukhaviśothanāt | ।śākhā muktvā malāḥ koṣṭhaṃ yanti vāyośca nigrahāt |
।ajātānāmanutpattau jātānāṃ vinivṛttaye | ॥ ३४ ॥rogāṇāṃ yo vidhirdṛṣṭaḥ sukhārthī taṃ samācaret || 34 ||
।sukhārthā sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ | ॥ ३५ ॥jñānājñānaviśeṣāttu mārgāmārgapravṛttayaḥ || 35 ||
।hitamevānurudhyante praparīkṣya parīkṣakāḥ | ॥ ३६ ॥rajomohāvṛtātmānaḥ priyameva tu laukikāḥ || 36 ||
।śrutaṃ buddhiḥ smṛtirdākṣyaṃ dhṛtirhitaniṣevaṇam | ॥ ३७ ॥vāgviśuddhiḥ śamo dhairyamāśrayanti parīkṣakam || 37 ||
।laukikaṃ nāśrayantyete guṇā moharajaḥśritam | ॥ ३८ ॥tanmūlā bahavo yanti rogāḥ śārīramānasāḥ || 38 ||
।prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣevate | ॥ ३९ ॥saṃdhārayati vegāṃśca sevate sāhasāni ca || 39 ||
।tadātvasukhasaṃjñeṣu bhāveṣvajño'nurajyate | ॥ ४० ॥rajyate na tu vijñātā vijñāne hyamalīkṛte || 40 ||
।na arāgānnāpyavijñānādāhārānupayojayet | ॥ ४१ ॥parīkṣya hitamaśnīyāddeho hyāhārasaṃbhavaḥ || 41 ||
।āḥrasya vidhāvaṣṭau viśeṣā hetusājñakāḥ | ॥ ४२ ॥śubhāśubhasamutpattau tān parīkṣy aprayojayet || 42 ||
।parihāryāṇyapathyāni sadā pariharannaraḥ | ॥ ४३ ॥bhavatyanṛṇatāṃ prāptaḥ sādhūnāmiha paṇḍitaḥ || 43 ||
।yattu rogasamutthānamaśakyamiha kenacit | प्राप्य ॥ ४४ ॥parihartuṃ na tat prāpya śocitavyaṃ manīṣibhiḥ || 44 ||
tatra ślokāḥ ।āhārasaṃbhavaḥ vastu rogāścāhārasaṃbhavāḥ | ॥ ४५ ॥hitāhitaviśeṣācca viśeṣaḥ sukhaduḥkhayoḥ || 45 ||
।sahatve cāsahatve ca duḥkhānāmṃ dehasattvayoḥ | ॥ ४६ ॥viśeṣo rogasaṅghāścca dhātujā ye pṛthakpṛthak || 46 ||
।teṣāṃ caiva praśamanaṃ koṣṭhācchākhā upetya ca | ॥ ४७ ॥doṣā yathā prakupyanti śākhābhyaḥ koṣṭhametya ca || 47 ||
।prājñājñayorviśeṣaśca svasthāturahitaṃ ca yat | ॥ ४८ ॥vividhāśitapītīye tat sarvaṃ saṃprakāśitam || 48 ||
॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte sūtrasthāne vividhāśitapītīyo nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ ||