॥ १ ॥athāto'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||
Chapter 27
अन्नपानविधिः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||
॥ ३ ॥iṣṭavarṇagandharasasparśaṃ vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ prāṇisaṃjñakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ pratyakṣaphaladarśanāt tadindhanā hyantaragneḥ sthitiḥ tat sattvamūrjyati taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ viparītamahitāya saṃpadyate || 3 ||
!।tasmāddhitāhitāvabodhanārthamannapānavidhimakhilenopadekṣyāmo'gniveśa!| , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ॥ ४ ॥tat svabhāvādudaktaṃ kledayati, lavaṇaṃ viṣyandayati, kṣāraḥ pācayati, madhu saṃdadhāti, sarpiḥ snehayati, kṣīraṃ jīvayati, māṃsaṃ bṛṃhayati, rasaḥ prīṇayati, surā jarjarīkaroti, śīdhuravadhamati, drākṣāsavo dīpayati, phāṇitamācinoti, dadhi śophaṃ janayati, piṇyākaśākaṃ glapayati, prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ, dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ, prāyaḥ pittalamamlamanyatra dāḍimāmalakāt, prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuramanyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmāt, prāyastikaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vegāgrāmṛtāpaṭolapatrāt, prāyaḥ kaṭukaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra pippalīviśvabheṣajāt|| 4 ||
॥ ५ ॥paramato vargasaṃgraheṇāhāradravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ|| 5 ||
।śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaśākaphalāśrayān| ॥ ६ ॥vargān haritamadyāmbugorasekṣuvikārikān|| 6 ||
।daśa dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām| ॥ ७ ॥rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe|| 7 ||
- ।atha śūkadhānyavargaḥ- raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ| ॥ ८ ॥tūrṇako dīrghaśūkaśca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau|| 8 ||
।sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ| ॥ ९ ॥pataṅgastapanīyaśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ|| 9 ||
।śītā rase vipāke ca madhurāścālpamārutāḥ| ॥ १० ॥baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ śukramūtralāḥ|| 10 ||
।raktaśālirvarasteṣāṃ tṛṣṇāghnastrimalāpahaḥ| ॥ ११ ॥mahāṃstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare|| 11 ||
।yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ| ॥ १२ ॥śālīnāṃ śālayaḥ kurvantyanukāraṃ guṇāguṇaiḥ|| 12 ||
।śītaḥ snigdho'guruḥ svādustridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ| ॥ १३ ॥ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ kṛṣṇagaurastato'nu ca|| 13 ||
।varakoddālakau cīnaśāradojjvaladardurāḥ| ॥ १४ ॥gandhanāḥ kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ|| 14 ||
।madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ| ॥ १५ ॥bahumūtrapurīṣoṣmā tridoṣastveva pāṭalaḥ|| 15 ||
।sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ| ॥ १६ ॥vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṃgrāhiśoṣaṇaḥ|| 16 ||
।hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ|॥ १७ ॥praśāntikāmbhaḥśyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ|| 17 ||
।mukundo kṣiṇṭigarmūṭī varukā varakāstathā| ॥ १८ ॥śibirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ|| 18 ||
।rūkṣaḥ śīto'guruḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ| सकषायश्च ॥ १९ ॥sthairyakṛt sakaṣāyaśca balyaḥ śleṣmavikāranut|| 19 ||
।rūkṣaḥ kaṣāyanuraso madhuraḥ kaphapittahā| ॥ २० ॥medaḥkrimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo mataḥ|| 20 ||
।sandhānakṛdvātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ| ॥ २१ ॥jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakaro guruḥ|| 21 ||
।nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītale| ॥ २२ ॥ityayaṃ śūkadhānyānāṃ pūrvo vargaḥ samāpyate|| 22 ||
- ।atha śamīdhānyavargaḥ- kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ| ॥ २३ ॥viśadaḥ śleṣmapittaghno mudgaḥ sūpyottamo mataḥ|| 23 ||
।vṛṣyaḥ paraṃ vātaharaḥ snigdhoṣṇo madhuro guruḥ| ॥ २४ ॥balyo bahumalaḥ puṃstvaṃ māṣaḥ śīghraṃ dadāti ca|| 24 ||
।rājamāṣaḥ saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut| ॥ २५ ॥tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado guruḥ|| 25 ||
।uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ| ॥ २६ ॥kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṃ hitāḥ|| 26 ||
।madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ| ॥ २७ ॥makuṣṭhakāḥ praśasyante raktapittajvarādiṣu|| 27 ||
।caṇakāścamasūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇavaḥ| ॥ २८ ॥laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ|| 28 ||
।pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca| ॥ २९ ॥teṣāṃ masūraḥ saṃgrāhī kalāyo vātalaḥ param|| 29 ||
।snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ| ॥ ३० ॥tvacyaḥ keśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakṛt|| 30 ||
।madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ| ॥ ३१ ॥sasnehā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ|| 31 ||
।śimbī rūkṣā kaṣāyā ca koṣṭhe vātaprakopinī| ॥ ३२ ॥na ca vṛṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyate|| 32 ||
, ।āḍhakī kaphapittaghnī vātalā, kaphavātanut| , ॥ ३३ ॥avalgujaḥ saiḍagajo, niṣpāvā vātapittalāḥ|| 33 ||
।kākāṇḍomā(lā)tmaguptānāṃ māṣavat phalamādiśet| ॥ ३४ ॥dvitīyo'yaṃ śamīdhānyavargaḥ prokto maharṣiṇā|| 34 ||
- ।atha māṃsavargaḥ- gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ| ॥ ३५ ॥vṛko vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ|| 35 ||
।lopāko jambukaḥ śyeno vāntādaścāṣavāyasau| ॥ ३६ ॥śaśaghnī madhuhā bhāso gṛdhrolūkakuliṅgakāḥ|| 36 ||
।dhūmikā kuraraśceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ| ॥ ३७ ॥śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmṛgaḥ|| 37 ||
।kūrcikā cillaṭo bheko godhā śallakagaṇḍakau| ॥ ३८ ॥kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smṛtāḥ|| 38 ||
।sṛmaraścamaraḥ khaṅgo mahiṣo gavayo gajaḥ| ॥ ३९ ॥nyaṅkurvarāhaścānūpā mṛgāḥ sarve rurustathā|| 39 ||
।kūrmaḥ karkaṭako matsyaḥ śiśumārastimiṅgilaḥ|॥ ४० ॥śuktiśaṅkhodrakummīraculukīmakarādayaḥ|| 40 ||
, ।iti vāriśayāḥ proktā, vakṣyante vāricāriṇaḥ| ॥ ४१ ॥haṃsaḥ krauñco balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ|| 41 ||
।śarāriḥ puṣkarāhvaśca keśarī maṇituṇḍakaḥ| ॥ ४२ ॥mṛṇālakaṇṭho madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ|| 42 ||
।utkrośaḥ puṇḍarīkākṣo megharāvo'mbukukkuṭī| ॥ ४३ ॥ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ|| 43 ||
॥rohiṇī kāmakālī ca sāraso raktaśīrṣakaḥ|| ॥ ४४ ॥cakravākastathā'nye ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ|| 44 ||
।pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ śvadaṃṣṭro mṛgamātṛkā| ॥ ४५ ॥śaśoraṇau kuraṅgaśca gokarṇaḥ koṭṭakārakaḥ|| 45 ||
।cāruṣko hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ| ॥ ४६ ॥ṛṣyaśca varapotaśca vijñeyā jāṅgalā mṛgāḥ|| 46 ||
।lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ| ॥ ४७ ॥cakoraścopacakraśca kukkubho raktavartmakaḥ|| 47 ||
।lāvādyā viṣkirāstvete vakṣyante vartakādayaḥ| ॥ ४८ ॥vartako vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau|| 48 ||
।kaṅkaśārapadendrābhagonardagirivartakāḥ| ॥ ४९ ॥krakaro'vakaraścaiva vāraḍaśceti viṣkirāḥ|| 49 ||
।śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭirjīvajīvakaḥ| ॥ ५० ॥kairātaḥ kokilo'tyūho gopāputraḥ priyātmajaḥ|| 50 ||
।laṭṭā laṭṭa(ṭū)ṣako babhrurvaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ| ॥ ५१ ॥jaṭī dundubhipākkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ|| 51 ||
।kapotaśukaśāraṅgāściraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ| ॥ ५२ ॥sārikā kalaviṅkaśca caṭako'ṅgāracūḍakaḥ|| 52 ||
।pārāvataḥ pāṇḍa(na)vikaḥ ityuktāḥ pratudā dvijāḥ| ॥ ५३ ॥prasahya bhakṣayantīti prasahāstena saṃjñitāḥ|| 53 ||
।bhūśayā bilavāsitvādānūpānūpasaṃśrayāt| ॥ ५४ ॥jale nivāsājjalajā jalecaryājjalecarāḥ|| 54 ||
।sthalajā jāṅgalāḥ proktā mṛgā jāṅgalacāriṇaḥ| ॥ ५५ ॥vikīrya viṣkirāśceti pratudya pratudāḥ smṛtāḥ|| 55 ||
।yoniraṣṭavidhā tveṣā māṃsānāṃ parikīrtitā| ॥ ५६ ॥prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ|| 56 ||
।gurūṣṇasnigdhamadhurā balopacayavardhanāḥ| ॥ ५७ ॥vṛṣyāḥ paraṃ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ|| 57 ||
।hitā vyāyāmanityebhyo narā dīptāgnayaśca ye| ॥ ५८ ॥prasahānāṃ viśeṣeṇa māṃsaṃ māṃsāśināṃ bhiṣak|| 58 ||
।jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ prayojayet| ॥ ५९ ॥lāvādyo vaiṣkiro vargaḥ pratudā jāṅgalā mṛgāḥ|| 59 ||
।laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nṛṇām| ॥ ६० ॥pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge|| 60 ||
।viṣkirā vartakādyāstu prasahālpāntarā guṇaiḥ| ॥ ६१ ॥nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam|| 61 ||
।śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇam| ॥ ६२ ॥māṃsaṃ madhuraśītatvādguru bṛṃhaṇamāvikam|| 62 ||
।yonāvajāvike miśragocaratvādaniścite| ॥ ६३ ॥sāmānyenopadiṣṭānāṃ māṃsānāṃ svaguṇaiḥ pṛthak|| 63 ||
।keṣāṃcidguṇavaiśeṣyādviśeṣa upadekṣyate|॥ ६४ ॥darśanaśrotramedhāgnivayovarṇasvarāyuṣām|| 64 ||
।barhī hitatamo balyo vātaghno māṃsaśukralaḥ| ॥ ६५ ॥gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ|| 65 ||
।bṛṃhaṇāḥ śukralāścoktā haṃsā mārutanāśanāḥ| ॥ ६६ ॥snigdhāścoṣṇāśca vṛṣyāśca bṛṃhaṇāḥ svarabodhanāḥ|| 66 ||
।balyāḥ paraṃ vātaharāḥ svedanāścaraṇāyudhāḥ| ॥ ६७ ॥gurūṣṇo madhuro nātidhanvānūpaniṣevaṇāt|| 67 ||
।tittiriḥ saṃjayecchīghraṃ trīn doṣānanilolbaṇān| ॥ ६८ ॥pittaśleṣmavikāreṣu sarakteṣu kapiñjalāḥ|| 68 ||
।mandavāteṣu śasyante śaityamādhuryalāghavāt| ॥ ६९ ॥lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavo'gnivivardhanāḥ|| 69 ||
।sannipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ| ॥ ७० ॥godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā rase|| 70 ||
।vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī| ॥ ७१ ॥śallako madhurāmlaśca vipāke kaṭukaḥ smṛtaḥ|| 71 ||
।vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā| ॥ ७२ ॥kaṣāyaviśadāḥ śītā raktapittanibarhaṇāḥ|| 72 ||
।vipāke madhurāścaiva kapotā gṛhavāsinaḥ| कपोता ॥ ७३ ॥tebhyo laghutarāḥ kiṃcit kapotā vanavāsinaḥ|| 73 ||
।śītāḥ saṃgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāśca te| ॥ ७४ ॥śukamāṃsaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke rūkṣaśītalam|| 74 ||
।śoṣakāsakṣayahitaṃ saṃgrāhi laghu dīpanam| ॥ ७५ ॥caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ|| 75 ||
।sannipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca| ॥ ७६ ॥kaṣāyo viśado rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ|| 76 ||
।śaśaḥ svāduḥ praśastaśca saṃnipāte'nilāvare| ॥ ७७ ॥madhurā madhurāḥ pāke tridoṣaśamanāḥ śivāḥ|| 77 ||
।laghavo baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ| ॥ ७८ ॥snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śramaghnamanilāpaham|| 78 ||
।varāhapiśitaṃ balyaṃ rocanaṃ svedanaṃ guru| ॥ ७९ ॥gavyaṃ kevalavāteṣu pīnase viṣamajvare|| 79 ||
।śuṣkakāsaśramātyagnimāṃsakṣayahitaṃ ca tat| ॥ ८० ॥snigdhoṣṇaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ māhiṣaṃ guru tarpaṇam|| 80 ||
।dārḍhyaṃ bṛhattvamutsāhaṃ svapnaṃ ca janayatyapi| ॥ ८१ ॥gurūṣṇā madhurā balyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ|| 81 ||
।matsyāḥ snigdhāśca vṛṣyāśca bahudoṣāḥ prakīrtitāḥ| ॥ ८२ ॥śaivālaśaṣpabhojitvātsvapnasya ca vivarjanāt|| 82 ||
।rohito dīpanīyaśca laghupāko mahābalaḥ| ॥ ८३ ॥varṇyo vātaharo vṛṣyaścakṣuṣyo balavardhanaḥ|| 83 ||
।medhāsmṛtikaraḥ pathyaḥ śoṣaghnaḥ kūrma ucyate| ॥ ८४ ॥khaḍgamāṃsamabhiṣyandi balakṛnmadhuraṃ smṛtam|| 84 ||
।snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ varṇyaṃ śramaghnamanilāpaham| ॥ ८५ ॥dhārtarāṣṭracakorāṇāṃ dakṣāṇāṃ śikhināmapi|| 85 ||
।caṭakānāṃ ca yāni syuraṇḍāni ca hitāni ca| ॥ ८६ ॥kṣīṇaretaḥsu kāseṣu hṛdrogeṣu kṣateṣu ca|| 86 ||
।madhurāṇyavidāhīni sadyobalakarāṇi ca| खाद्यं ॥ ८७ ॥śarīrabṛṃhaṇe nānyat khādyaṃ māṃsādviśiṣyate|| 87 ||
।iti vargastṛtīyo'yaṃ māṃsānāṃ parikīrtitaḥ| - ॥ ८८ ॥atha śākavargaḥ- pāṭāśuṣāśaṭīśākaṃ vāstukaṃ suniṣaṇṇakam|| 88 ||
।vidyādgrāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam| ॥ ८९ ॥tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī rasāyanī|| 89 ||
।nātyuṣṇaśītavīryā ca bhedinī kuṣṭhanāśinī| ॥ ९० ॥rājakṣavakaśākaṃ tu tridoṣaśamanaṃ laghu|| 90 ||
।grāhi śastaṃ viśeṣeṇa grahaṇyarśovikāriṇām| ॥ ९१ ॥kālaśākaṃ tu kaṭukaṃ dīpanaṃ garaśophajit|| 91 ||
।laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kālāyaṃ śākamucyate| ॥ ९२ ॥dīpanī coṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārute|| 92 ||
।praśasyate'mlacāṅgerī grahaṇyarśohitā ca sā| ॥ ९३ ॥madhurā madhurā pāke bhedinī śleṣmavardhanī|| 93 ||
।vṛṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupodikā| ॥ ९४ ॥rūkṣo madaviṣaghnaśca praśasto raktapittinām|| 94 ||
।madhuro madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakaḥ| ॥ ९५ ॥maṇḍūkaparṇī vetrāgraṃ kucelā vanatiktakam|| 95 ||
।karkoṭakāvalgujakau paṭolaṃ śakulādanī| ॥ ९६ ॥vṛṣapuṣpāṇi śārṅgeṣṭā kembūkaṃ sakaṭhillakam|| 96 ||
।nāḍī kalāyaṃ gojihvā vārtākaṃ tilaparṇikā| ॥ ९७ ॥kaulakaṃ kārkaśaṃ naimbaṃ śākaṃ pārpaṭakaṃ ca yat|| 97 ||
।kaphapittaharaṃ tiktaṃ śītaṃ kaṭu vipacyate| ॥ ९८ ॥sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ|| 98 ||
।ālukāni ca sarvāṇi sapatrāṇi kuṭiñjaram| ॥ ९९ ॥śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā|| 99 ||
।niṣpāvaḥ kovidāraśca patturaścuccuparṇikā| ॥ १०० ॥kumārajīvo loṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣastathā|| 100 ||
।kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavṛkadhūmakau| ॥ १०१ ॥lakṣmaṇā ca prapunnāḍo nalinīkā kuṭherakaḥ|| 101 ||
।loṇikā yavaśākaṃ ca kuṣmāṇḍakamavalgujam| ॥ १०२ ॥yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā|| 102 ||
।śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati| ॥ १०३ ॥madhuraṃ śītavīryaṃ ca purīṣasya ca bhedanam|| 103 ||
।svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ tat praśasyate| ॥ १०४ ॥śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ|| 104 ||
।puṣpaṃ grāhi praśastaṃ ca raktapitte viśeṣataḥ|॥ १०५ ॥nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ|| 105 ||
।kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām| कफं ॥ १०६ ॥vāyuṃ vatsādanī hanyāt kaphaṃ gaṇḍīracitrakau|| 106 ||
।śreyasī bilvaparṇī ca bilvapatraṃ tu vātanut| ॥ १०७ ॥bhaṇḍī śatāvarīśākaṃ balā jīvantikaṃ ca yat|| 107 ||
।parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ smṛtam| ॥ १०८ ॥laghu bhinnaśakṛttiktaṃ lāṅgalakyurubūkayoḥ|| 108 ||
।tilavetasaśākaṃ ca śākaṃ pañcāṅgulasya ca| ॥ १०९ ॥vātalaṃ kaṭutiktāmlamadhomārgapravartanam|| 109 ||
।rūkṣāmlamuṣṇaṃ kausumbhaṃ kaphaghnaṃ pittavardhanam| ॥ ११० ॥trapusairvārukaṃ svādu guru viṣṭambhi śītalam|| 110 ||
।mukhapriyaṃ ca rūkṣaṃ ca mūtralaṃ trapusaṃ tvati| ॥ १११ ॥ervārukaṃ ca saṃpakvaṃ dāhatṛṣṇāklamārtinut|| 111 ||
।varcobhedīnyalābūni rūkṣaśītagurūṇi ca| ॥ ११२ ॥cirbhaṭairvāruke tadvadvarcobhedahite tu te|| 112 ||
।sakṣāraṃ pakvakūṣmāṇḍaṃ madhurāmlaṃ tathā laghu| ॥ ११३ ॥sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca sarvadoṣanibarhaṇam|| 113 ||
।kelūṭaṃ ca kadambaṃ ca nadīmāṣakamaindukam| ॥ ११४ ॥viśadaṃ guru śītaṃ ca samabhiṣyandi cocyate|| 114 ||
।utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca| ॥ ११५ ॥tathā tālapralambaṃ syāduraḥkṣatarujāpaham|| 115 ||
।kharjūraṃ tālaśasyaṃ ca raktapittakṣayāpaham|॥ ११६ ॥tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśerukam|| 116 ||
।śṛṅgāṭakāṅkaloḍyaṃ ca guru viṣṭambhi śītalam| ॥ ११७ ॥kumudotpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smṛtāḥ|| 117 ||
।śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakopanāḥ| ॥ ११८ ॥kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṃ smṛtam|| 118 ||
।pauṣkaraṃ tu bhavedvījaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| ॥ ११९ ॥balyaḥ śīto guruḥ snigdhastarpaṇo bṛṃhaṇātmakaḥ|| 119 ||
।vātapittaharaḥ svādurvṛṣyo muñcātakaḥ param| ॥ १२० ॥jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śasto rasāyane|| 120 ||
।vidārikando balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ| ॥ १२१ ॥amlikāyāḥ smṛtaḥ kando grahaṇyarśohito laghuḥ|| 121 ||
।nātyuṣṇaḥ kaphavātaghno grāhī śasto madātyaye| ॥tridoṣaṃ baddhaviṇmūtraṃ sārṣapaṃ śākamucyate||( ।)(tadvat syādraktanālasya rūkṣamamlaṃ viśeṣataḥ|)
।tadvat piṇḍālukaṃ vidyāt kandatvācca mukhapriyam| ॥ १२३ ॥sarpacchatrakavarjyāstu bahvayo'nyāśchatrajātayaḥ|| 123 ||
।śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya eva ca| ॥ १२४ ॥caturthaḥ śākavargo'yaṃ patrakandaphalāśrayaḥ|| 124 ||
- ।atha phalavargaḥ- tṛṣṇādāhajvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| ॥ १२५ ॥vātapittamudāvartaṃ svarabhedaṃ madātyayam|| 125 ||
।tiktāsyatāmāsyaśoṣaṃ kāsaṃ cāśu vyapohati| ॥ १२६ ॥mṛdvīkā bṛṃhaṇī vṛṣyā madhurā snigdhaśītalā|| 126 ||
।madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ kharjūraṃ guru śītalam| ॥ १२७ ॥kṣaye'bhighāte dāhe ca vātapitte ca taddhitam|| 127 ||
।tarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ phalgu guru viṣṭambhi śītalam| ॥ १२८ ॥parūṣakaṃ madhūkaṃ ca vātapitte ca śasyate|| 128 ||
।madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ balyamāmrātaṃ tarpaṇaṃ guru| ॥ १२९ ॥sasnehaṃ śleṣmalaṃ śītaṃ vṛṣyaṃ viṣṭabhya jīryati|| 129 ||
।tālaśasyāni siddhāni nārikelaphalāni ca| ॥ १३० ॥bṛṃhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca|| 130 ||
।madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam| ॥ १३१ ॥pittaśleṣmakaraṃ bhavyaṃ grāhi vaktraviśodhanam|| 131 ||
।amlaṃ parūṣakaṃ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| ॥ १३२ ॥pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhunikucānyapi|| 132 ||
।nātyuṣṇaṃ guru saṃpakvaṃ svāduprāyaṃ mukhapriyam| ॥ १३३ ॥bṛṃhaṇaṃ jīryati kṣipraṃ nātidoṣalamārukam|| 133 ||
।dvividhaṃ śītamuṣṇaṃ ca madhuraṃ cāmlameva ca| ॥ १३४ ॥guru pārāvataṃ jñeyamarucyatyagnināśanam|| 134 ||
।bhavyādalpāntaraguṇaṃ kāśmaryaphalamucyate| ॥ १३५ ॥tathaivālpāntaraguṇaṃ tūdamamlaṃ parūṣakāt|| 135 ||
।kaṣāyamadhuraṃ ṭaṅkaṃ vātalaṃ guru śītalam| ॥ १३६ ॥kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi vātalam|| 136 ||
।madhurāmlakaṣāyatvāt saugandhyācca rucipradam| ॥ १३७ ॥paripakvaṃ ca doṣaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi guruvapi|| 137 ||
।bilvaṃ tu durjaraṃ pakvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam| ॥ १३८ ॥snigdhoṣṇatīkṣṇaṃ tadvālaṃ dīpanaṃ kaphavātajit|| 138 ||
।raktapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam| ॥ १३९ ॥pakvamāmraṃ jayedvāyuṃ māṃsaśukrabalapradam|| 139 ||
।kaṣāyamadhuraprāyaṃ guru viṣṭambhi śītalam| ॥ १४० ॥jāmbaraṃ kaphapittaghnaṃ grāhi vātakaraṃ param|| 140 ||
।badaraṃ madhuraṃ snigdhaṃ bhedanaṃ vātapittajit| ॥ १४१ ॥tacchuṣkaṃ kaphavātaghnaṃ pitte na ca virudhyate|| 141 ||
।kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi simbi(ñci)tikāphalam| ॥ १४२ ॥gāṅgerukī karīraṃ ca bimbī todanadhanvanam|| 142 ||
।madhuraṃ sakaṣāyaṃ ca śītaṃ pittakaphāpaham| ॥ १४३ ॥saṃpakvaṃ panasaṃ mocaṃ rājādanaphalāni ca|| 143 ||
।svādūni sakaṣāyāṇi snigdhaśītagurūṇi ca| ॥ १४४ ॥kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam|| 144 ||
।avadaṃśakṣamaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam| ॥ १४५ ॥nīpaṃ śatāhvakaṃ pīlu tṛṇaśūnyaṃ vikaṅkatam|| 145 ||
।prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garahāri ca| ॥ १४६ ॥aiṅgudaṃ tiktamadhuraṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit|| 146 ||
।tindukaṃ kaphapittaghnaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu| ॥ १४७ ॥vidyādāmalake sarvān rasāṃllavaṇavarjitān|| 147 ||
।rūkṣaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ kaphapittaharaṃ param| ॥ १४८ ॥rasāsṛṅgāṃsamedojāndoṣān hanti bibhītakam|| 148 ||
।svarabhedakaphotkledapittarogavināśanam| ॥ १४९ ॥amlaṃ kaṣāyamadhuraṃ vātaghnaṃ grāhi dīpanam|| 149 ||
।snigdhoṣṇaṃ dāḍimaṃ hṛdyaṃ kaphapittāvirodhi ca| ॥ १५० ॥rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tat pittānilakopanam|| 150 ||
।madhuraṃ pittanutteṣāṃ pūrvaṃ dāḍimamuttamam| ॥ १५१ ॥bṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vātaśleṣmaṇi śasyate|| 151 ||
।amlikāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tasmādalpāntaraṃ guṇaiḥ| ॥ १५२ ॥guṇaistaireva saṃyuktaṃ bhedanaṃ tvamlavetasam|| 152 ||
।śūle'rucau vibandhe ca mande'gnau madyaviplave| ॥ १५३ ॥hikkāśvāse ca kāse ca vamyāṃ varcogadeṣu ca|| 153 ||
।vātaśleṣmasamuttheṣu sarveṣvevopadiśyate| ॥ १५४ ॥kesaraṃ mātuluṅgasya laghu śeṣamato'nyathā|| 154 ||
।rocano dīpano hṛdyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ| ॥ १५५ ॥karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṃ hitaḥ|| 155 ||
।madhuraṃ kiṃcidamlaṃ ca hṛdyaṃ bhaktaprarocanam| ॥ १५६ ॥durjaraṃ vātaśamanaṃ nāgaraṅgaphalaṃ guru|| 156 ||
।vātamābhiṣukākṣoṭamukūlakanikocakāḥ| ॥ १५७ ॥gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sorumāṇā balapradāḥ|| 157 ||
।vātaghnā bṛṃhaṇā vṛṣyāḥ kaphapittābhivardhanāḥ| ॥ १५८ ॥priyālameṣāṃ sadṛśaṃ vidyādauṣṇyaṃ vinā guṇaiḥ|| 158 ||
।śleṣmalaṃ madhuraṃ śītaṃ śleṣmātakaphalaṃ guru| ॥ १५९ ॥śleṣmalaṃ guru viṣṭmbhi cāṅkoṭaphalamagnijit|| 159 ||
।gurūṣṇaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam| ॥ १६० ॥viṣṭambhayati kārañjaṃ vātaśleṣmāvirodhi ca|| 160 ||
।āmrātakaṃ dantaśaṭhamamlaṃ sakaramardakam| ॥ १६१ ॥raktapittakaraṃ vidyādairāvatakameva ca|| 161 ||
।vātaghnaṃ dīpanaṃ caiva vārtākaṃ kaṭu tiktakam| पर्पटकीफलम्॥ १६२ ॥vātalaṃ kaphapittaghnaṃ vidyāt parpaṭakīphalam|| 162 ||
।pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣikīphalam| ॥ १६३ ॥madhurāṇyamlapākīni pittaśleṣmaharāṇi ca|| 163 ||
।aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni ca| ॥ १६४ ॥kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca|| 164 ||
।bhallātakāsthyagnisamaṃ tanmāṃsaṃ svādu śītalam| ॥ १६५ ॥pañcamaḥ phalavargo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ|| 165 ||
- ।atha haritavargaḥ- rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyamārdrakaṃ viśvabheṣajam| ॥ १६६ ॥vātaśleṣmavibandheṣu rasastasyopadiśyate|| 166 ||
।rocano dīpanastīkṣṇaḥ sugandhirmukhaśodhanaḥ| ॥ १६७ ॥jambīraḥ kaphavātaghnaḥ krimighno bhaktapācanaḥ|| 167 ||
, , ।bālaṃ doṣaharaṃ, vṛddhaṃ tridoṣaṃ, mārutāpaham|, ॥ १६८ ॥snigdhasiddhaṃ, viśuṣkaṃ tu mūlakaṃ kaphavātajit|| 168 ||
।hikkākāsaviṣaśvāsapārśvaśūlavināśanaḥ| कफवातघ्नः ॥ १६९ ॥pittakṛt kaphavātaghnaḥ surasaḥ pūtigandhahā|| 169 ||
।yavānī cārjakaścaiva śigruśāleyamṛṣṭakam| ॥ १७० ॥hṛdyānyāmvādanīyāni pittamutkleśayanti ca|| 170 ||
।gaṇḍīro jalapippalyastumbaruḥ śṛṅgaverikā| ॥ १७१ ॥tīkṣṇoṣṇakaṭurūkṣāṇi kaphavātaharāṇi ca|| 171 ||
।puṃstvaghnaḥ kaṭurūkṣoṣṇo bhūstṛṇo vaktraśodhanaḥ| ॥ १७२ ॥kharāhvā kaphavātaghnī bastirogarujāpahā|| 172 ||
।dhānyakaṃ cājagandhā ca sumukhaśceti rocanāḥ| ॥ १७३ ॥sugandhā nātikaṭukā doṣānutkleśayanti ca|| 173 ||
।grāhī gṛñjanakastīkṣṇo vātaśleṣmārśasāṃ hitaḥ| ॥ १७४ ॥svedane'bhyavahāre ca yojayettamapittinām|| 174 ||
।śleṣmalo mārutaghnaśca palāṇḍurna ca pittanut| ॥ १७५ ॥āhārayogī balyaśca gururvṛṣyo'tha rocanaḥ|| 175 ||
।krimikuṣṭhakilāsaghno vātaghno gulmanāśanaḥ| ॥ १७६ ॥snigdhaścoṣṇaśca vṛṣyaśca laśunaḥ kaṭuko guruḥ|| 176 ||
।śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetānyeṣāṃ phalāni ca| ॥ १७७ ॥haritānāmayaṃ caiṣa ṣaṣṭho vargaḥ samāpyate|| 177 ||
- ।atha madyavargaḥ- prakṛtyā madyamamloṣṇamamlaṃ coktaṃ vipākataḥ| ॥ १७८ ॥sarvaṃ sāmānyatastasya viśeṣa upadekṣyate|| 178 ||
।kṛśānāṃ saktamūtrāṇāṃ grahaṇyarśovikāriṇām| ॥ १७९ ॥surā praśastā vātaghnī stanyaraktakṣayeṣu ca|| 179 ||
।hikkāśvāsapratiśyāyakāsavarcograhārucau| ॥ १८० ॥vamyānāhavibandheṣu vātaghnī madirā hitā|| 180 ||
।śūlapravāhikāṭopakaphavātārśasāṃ hitaḥ| ॥ १८१ ॥jagalo grāhirūkṣoṣṇaḥ śophaghno bhaktapācanaḥ|| 181 ||
।śoṣārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogārucijvarān| ॥ १८२ ॥hantyariṣṭaḥ kaphakṛtān rogānrocanadīpanaḥ|| 182 ||
।mukhapriyaḥ sukhamadaḥ sugandhirbastiroganut| ॥ १८३ ॥jaraṇīyaḥ pariṇato hṛdyo varṇyaśca śārkaraḥ|| 183 ||
।rocano dīpano hṛdyaḥ śoṣaśophārśasāṃ hitaḥ| ॥ १८४ ॥snehaśleṣmavikāraghno varṇyaḥ pakvaraso mataḥ|| 184 ||
।jaraṇīyo vibandhaghnaḥ svaravarṇaviśodhanaḥ| ॥ १८५ ॥lekhanaḥ śītarasiko hitaḥ śophodarārśasām|| 185 ||
।sṛṣṭabhinnaśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ| ॥ १८६ ॥pāṇḍurogavraṇahitā dīpanī cākṣikī matā|| 186 ||
।surāsavastīvramado vātaghno vadanapriyaḥ| ॥ १८७ ॥chedī madhvāsavastīkṣṇo maireyo madhuro guruḥ|| 187 ||
।dhātakyā'bhiṣuto hṛdyo rūkṣo rocanadīpanaḥ| ॥ १८८ ॥mādhvīkavanna cātyuṣṇo mṛdvīkekṣurasāsavaḥ|| 188 ||
।rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ balyaṃ pittāvirodhi ca| ॥ १८९ ॥vibandhaghnaṃ kaphaghnaṃ ca madhu laghvalpamārutam|| 189 ||
।surā samaṇḍā rūkṣoṣṇā yavānāṃ vātapittalā| ॥ १९० ॥gurvī jīryati viṣṭabhya śleṣmalā tu madhūlikā|| 190 ||
।dīpanaṃ jaraṇīyaṃ ca hṛtpāṇḍukrimiroganut| ॥ १९१ ॥grahaṇyarśohitaṃ bhedi sauvīrakatuṣodakam|| 191 ||
।dāhajvarāpahaṃ sparśāt pānādvātakaphāpaham| ॥ १९२ ॥vibandhaghnamavasraṃsi dīpanaṃ cāmlakāñjikam|| 192 ||
।prāyaśo'bhinavaṃ madyaṃ gurudoṣasamīraṇam| ॥ १९३ ॥srotasāṃ śodhanaṃ jīrṇaṃ dīpanaṃ laghu rocanam|| 193 ||
।harṣaṇaṃ prīṇanaṃ madyaṃ bhayaśokaśramāpaham|॥ १९४ ॥prāgalbhyavīryapratibhātuṣṭipuṣṭibalarpadam|| 194 ||
।sāttvikairvidhivadyuktyā pītaṃ syādamṛtaṃ yathā| ॥ १९५ ॥vargo'yaṃ saptamo madyamadhikṛtya prakīrtitaḥ|| 195 ||
- ।atha jalavargaḥ- jalamekavidhaṃ sarvaṃ patatyaindraṃ nabhastalāt| ॥ १९६ ॥tat patat patitaṃ caiva deśakālāvapekṣate|| 196 ||
।khāt patat somavāyvarkaiḥ spṛṣṭaṃ kālānuvartibhiḥ| ॥ १९७ ॥śotoṣṇasnigdharūkṣādyairyathāsannaṃ mahīguṇaiḥ|| 197 ||
।śītaṃ śuci śivaṃ mṛṣṭaṃ vimalaṃ laghu ṣaḍguṇam| , ॥ १९८ ॥prakṛtyā divyamudakaṃ, bhraṣṭaṃ pātramapekṣate|| 198 ||
।śvete kaṣāyaṃ bhavati pāṇḍare syāttu tiktakam| ॥ १९९ ॥kapile kṣārasaṃsṛṣṭamūṣare lavaṇānvitam|| 199 ||
।kaṭu parvatavistāre madhuraṃ kṛṣṇamṛttike| ।etat ṣāḍguṇyamākhyātaṃ mahīsthasya jalasya hi| ॥ २०० ॥tathā'vyaktarasaṃ vidyādaindraṃ kāraṃ himaṃ ca yat|| 200 ||
।yadantarīkṣāt patatīndrasṛṣṭaṃ coktaiśca pātraiḥ parigṛhyate'mbhaḥ| ॥ २०१ ॥tadaindramityeva vadanti dhīrā narendrapeyaṃ salilaṃ pradhānam|| 201 ||
।īṣatkaṣāyamadhuraṃ susūkṣmaṃ viśadaṃ laghu| ॥ २०२ ॥arūkṣamanabhiṣyandi sarvaṃ pānīyamuttamam|| 202 ||
।gurvabhiṣyandi pānīyaṃ vārṣikaṃ madhuraṃ navam| ॥ २०३ ॥tanu ladhvanabhiṣyandi prāyaḥ śaradi varṣati|| 203 ||
।tattu ye sukumārāḥ syuḥ snigdhabhūyiṣṭhabhojanāḥ| ॥ २०४ ॥teṣāṃ bhojye ca bhakṣye ca lehye peye ca śasyate|| 204 ||
।hemante salilaṃ snigdhaṃ vṛṣyaṃ balahitaṃ guru| ॥ २०५ ॥kiṃcittato laghutaraṃ śiśire kaphavātajit|| 205 ||
।kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ vidyādvāsantikaṃ jalam| ॥ २०६ ॥graiṣmikaṃ tvanabhiṣyandi jalamityeva niścayaḥ|| 206 ||
।vibhrānteṣu tu kāleṣu yat prayacchanti toyadāḥ| ॥ २०७ ॥salilaṃ tattu doṣāya yujyate nātra saṃśayaḥ|| 207 ||
।rājabhī rājamātraiśca sukumāraiśca mānavaiḥ| ॥ २०८ ॥sugṛhītāḥ śaradyāpaḥ prayoktavyā viśeṣataḥ|| 208 ||
।nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatodakāḥ| ॥ २०९ ॥himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā devarṣisevitāḥ|| 209 ||
।nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyo vimalodakāḥ| ॥ २१० ॥malayaprabhavā yāśca jalaṃ tāsvamṛtopamam|| 210 ||
।paścimābhimukhā yāśca pathyāstā nirmalodakāḥ| ॥ २११ ॥prāyo mṛduvahā gurvyo yāśca pūrvasamudragāḥ|| 211 ||
।pāriyātrabhavā yāśca vindhyasahyabhavāśca yāḥ| ॥ २१२ ॥śirohṛdrogakuṣṭhānāṃ tā hetuḥ ślīpadasya ca|| 212 ||
।vasudhākīṭasarpākhumalasaṃdūṣitodakāḥ| ॥ २१३ ॥varṣājalavahā nadyaḥ sarvadoṣasamīraṇāḥ|| 213 ||
।vāpīkūpataḍāgotsasaraḥprasravaṇādiṣu| ॥ २१४ ॥ānūpaśailadhanvānāṃ guṇadoṣairvibhāvayet|| 214 ||
।picchilaṃ krimilaṃ klinnaṃ parṇaśaivālakardamaiḥ| ॥ २१५ ॥vivarṇaṃ virasaṃ sāndraṃ durgandhaṃ na hitaṃ jalam|| 215 ||
।visraṃ tridoṣaṃ lavaṇamambu yadvaruṇālayam| ॥ २१६ ॥ityambuvargaḥ prokto'yamaṣṭamaḥ suviniścitaḥ|| 216 ||
- ।atha gorasavargaḥ- svādu śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ ślakṣṇapicchilam| ॥ २१७ ॥guru mandaṃ prasannaṃ ca gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ|| 217 ||
।tadevaṃguṇamevaujaḥ sāmānyādabhivardhayet| ॥ २१८ ॥pravaraṃ jīvanīyānāṃ kṣīramuktaṃ rasāyanam|| 218 ||
।mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ gavyācchītataraṃ payaḥ| ॥ २१९ ॥snehānyūnamanidrāya hitamatyagnaye ca tat|| 219 ||
।rūkṣoṣṇaṃ kṣīramuṣṭrīṇāmīṣatsalavaṇaṃ laghu| ॥ २२० ॥śastaṃ vātakaphānāhakrimiśophodarārśasām|| 220 ||
।balyaṃ sthairyakaraṃ sarvamuṣṇaṃ caikaśaphaṃ payaḥ| ॥ २२१ ॥sāmlaṃ salavaṇaṃ rūkṣaṃ śākhāvātaharaṃ laghu|| 221 ||
।chāgaṃ kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi payo laghu| ॥ २२२ ॥raktapittātisāraghnaṃ kṣayakāsajvarāpaham|| 222 ||
।hikkāśvāsakaraṃ tūṣṇaṃ pittaśleṣmalamāvikam| ॥ २२३ ॥hastinīnāṃ payo balyaṃ guru sthairyakaraṃ param|| 223 ||
।jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sātmyaṃ snehanaṃ mānuṣaṃ payaḥ| ॥ २२४ ॥nāvanaṃ raktapitte ca tarpaṇaṃ cākṣiśūlinām|| 224 ||
।rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ snehanaṃ balavardhanam| ॥ २२५ ॥pāke'mlamuṣṇaṃ vātaghnaṃ maṅgalyaṃ bṛṃhaṇaṃ dadhi|| 225 ||
।pīnase cātisāre ca śītake viṣamajvare| ॥ २२६ ॥arucau mūtrakṛcchre ca kārśye ca dadhi śasyate|| 226 ||
।śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam| ॥ २२७ ॥raktapittakaphottheṣu vikāreṣvahitaṃ ca tat|| 227 ||
, , ।tridoṣaṃ mandakaṃ, jātaṃ vātaghnaṃ dadhi, śukralaḥ|, ॥ २२८ ॥saraḥ, śleṣmānilaghnastu maṇḍaḥ srotoviśodhanaḥ|| 228 ||
।śophārśograhaṇīdoṣamūtragrahodarārucau| ॥ २२९ ॥snehavyāpadi pāṇḍutve takraṃ dadyādgareṣu ca|| 229 ||
।saṃgrāhi dīpanaṃ hṛdyaṃ navanītaṃ navoddhṛtam|॥ २३० ॥grahaṇyarśovikāraghnamarditārucināśanam|| 230 ||
।smṛtibuddhyagniśukraujaḥkaphamedovivardhanam|॥ २३१ ॥vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham|| 231 ||
।sarvasnehottamaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| ॥ २३२ ॥sahasravīryaṃ vidhibhirghṛtaṃ karmasahasrakṛt|| 232 ||
।madāpasmāramūrcchsāyaśoṣonmādagarajvarān| ॥ २३३ ॥yonikarṇaśiraḥśūlaṃ ghṛtaṃ jīrṇamapohati|| 233 ||
।sarpīṃṣyajāvimahiṣīkṣīravat svāni nirdiśet| ॥ २३४ ॥pīyūṣo moraṭaṃ caiva kilāṭā vividhāśca ye|| 234 ||
।dīpatāgnīnāmanidrāṇāṃ sarva eva sukhapradāḥ| ॥ २३५ ॥guravastarpaṇā vṛṣyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ|| 235 ||
।viśadā guravo rūkṣā grāhiṇastakrapiṇḍakāḥ| ॥ २३६ ॥gorasānāmayaṃ vargo navamaḥ parikīrtitaḥ|| 236 ||
- ।athokṣuvargaḥ- vṛṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigdho bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ| ॥ २३७ ॥śleṣmalo bhakṣitasyekṣoryāntrikastu vidahyate|| 237 ||
।śaityāt prasādānmadhuryāt pauṇḍrakādvaṃśako varaḥ| ॥ २३८ ॥prabhūtakrimimajjāsṛṅnodomāṃsakaro guḍaḥ|| 238 ||
।kṣudro guḍaścaturbhāgatribhāgārdhāvaśeṣitaḥ| ॥ २३९ ॥raso gururyathāpūrvaṃ dhautaḥ svalpamalo guḍaḥ|| 239 ||
।tato matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalāḥ param| ॥ २४० ॥yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ bhavecchaityaṃ tathā tathā|| 240 ||
।vṛṣyā kṣīṇakṣatahitā sasnehā guḍaśarkarā| ॥ २४१ ॥kaṣāyamadhurā śītā satiktā yāsaśarkarā|| 241 ||
।rūkṣā vamyatisāraghnī cchedanī madhuśarkarā| ॥ २४२ ॥tṛṣṇāsṛkpittadāheṣu praśastāḥ sarvaśarkarāḥ|| 242 ||
।mākṣikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ paittikaṃ madhujātayaḥ| ॥ २४३ ॥mākṣikaṃ pravaraṃ teṣāṃ viśeṣādbhrāmaraṃ guru|| 243 ||
।mākṣikaṃ tailavarṇaṃ syādghṛtavarṇaṃ tu pauttikam| ॥ २४४ ॥kṣaudraṃ kapilavarṇaṃ syācchvetaṃ bhrāmaramucyate|| 244 ||
।vātalaṃ guru śītaṃ ca raktapittakaphāpaham| ॥ २४५ ॥sandhātṛ cchedanaṃ rūkṣaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ madhu|| 245 ||
।hanyānmadhūṣṇamuṣṇārtamathavā saviṣānvayāt| ॥ २४६ ॥gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccalpaṃ hitaṃ madhu|| 246 ||
।nātaḥ kaṣṭatamaṃ kiṃcinmadhvāmāttaddhi mānavam| ॥ २४७ ॥upakramavirochitvāt sadyo hanyādyathā viṣam|| 247 ||
।āme soṣṇā kriyā kāryā sā madhvāme virudhyate| ॥ २४८ ॥madhvāmaṃ dāruṇaṃ tasmāt sadyo hanyādyathā viṣam|| 248 ||
। ॥ २४९ ॥nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu| itīkṣuvikṛtiprāyo vargo'yaṃ daśamo mataḥ|| 249 ||
- ।atha kṛtānnavargaḥ- kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā| ॥ २५० ॥svedāgnijananī peyā vātavarconulomanī|| 250 ||
।tarpaṇī grāhiṇī ladhvī hṛdyā cāpi vilepikā| ॥ २५१ ॥maṇḍastu dīpayatyagniṃ vātaṃ cāpyanulomayet|| 251 ||
।mṛdūkaroti srotāṃsi svedaṃ saṃjanayatyapi| ॥ २५२ ॥laṅghitānāṃ viriktānāṃ jīrṇe snehe ca tṛṣyatām|| 252 ||
।dīpanatvāllaghutvācca maṇḍaḥ syāt prāṇadhāraṇaḥ| ॥ २५३ ॥lājapeyā śramaghnī tu kṣāmakaṇṭhasya dehinaḥ|| 253 ||
।tṛṣṇātīsāraśamano dhātusāmyakaraḥ śivaḥ| ॥ २५४ ॥lājamaṇḍo'gnijanano dāhamūrcchānivāraṇaḥ|| 254 ||
।mandāgniviṣamāgnīnāṃ bālasthavirayoṣitām| ॥ २५५ ॥deyaśca sukumārāṇāṃ lājamaṇḍaḥ susaṃskṛtaḥ|| 255 ||
।kṣutpipāsāpahaḥ pathyaḥ śuddhānāṃ ca malāpahaḥ| ॥ २५६ ॥śṛtaḥ pippaliśuṇṭhībhyāṃ yukto lājāmladāḍimaiḥ|| 256 ||
।kaṣāyamadhurāḥ śītā laghavo lājasaktavaḥ| ॥ २५७ ॥sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ saṃtaptaścaudano laghuḥ|| 257 ||
।bhṛṣṭataṇḍulamicchanti garaśleṣmāmayeṣvapi| ॥ २५८ ॥adhauto'prasruto'svinnaḥ śītaścāpyodano guruḥ|| 258 ||
।māṃsaśākavasātailaghṛtamajjaphalaudanāḥ| ॥ २५९ ॥balyāḥ saṃtarpaṇā hṛdyā guravo bṛṃhayanti ca|| 259 ||
।tadvanmāṣatilakṣīramudgasaṃyogasādhitāḥ| ॥ २६० ॥kulmāṣā guravo rūkṣā vātalā bhinnavarcasaḥ|| 260 ||
।svinnabhakṣyāstu ye kecit saupyagaudhūmayāvikāḥ| ॥ २६१ ॥bhiṣak teṣāṃ yathādravyamādiśedgurulāghavam|| 261 ||
।akṛtaṃ kṛtayūṣaṃ ca tanuṃ sāṃskārikaṃ rasam| ॥ २६२ ॥sūpamamlamanamlaṃ ca guruṃ vidyādyathottaram|| 262 ||
।saktavo vātalā rūkṣā bahuvarconulominaḥ| ॥ २६३ ॥tarpayanti naraṃ sadyaḥ pītāḥ sadyobalāśca te|| 263 ||
।madhurā laghavaḥ śītāḥ saktavaḥ śālisaṃbhavāḥ| ॥ २६४ ॥grāhiṇo raktapittaghnāstṛṣṇācchardijvarāpahāḥ|| 264 ||
।hanyādvyādhīn yavāpūpo yāvako vāḍya eva ca|॥ २६५ ॥udāvartapratiśyāyakāsamehagalagrahān|| 265 ||
।dhānāsaṃjñāstu ye bhakṣyāḥ prāyaste lekhanātmakāḥ| ॥ २६६ ॥śuṣkatvāttarpaṇāścaiva viṣṭambhitvācca durjarāḥ|| 266 ||
।virūḍhadhānā śaṣkulyo madhukroḍāḥ sapiṇḍakāḥ| ॥ २६७ ॥pūpāḥ pūpalikādyāśca guruvaḥ paiṣṭikāḥ param|| 267 ||
।phalamāṃsavasāśākapalalakṣaudrasaṃskṛtāḥ| ॥ २६८ ॥bhakṣyā vṛṣyāśca balyāśca guravo bṛṃhaṇātmakāḥ|| 268 ||
।veśavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ| ॥ २६९ ॥guravastarpaṇā vṛṣyāḥ kṣīrekṣurasapūpakāḥ|| 269 ||
।saguḍāḥ satilāścaiva sakṣīrakṣaudraśarkarāḥ| ॥ २७० ॥bhakṣyā vṛṣyāśca balyāśca paraṃ tu guravaḥ smṛtāḥ|| 270 ||
।sasnehāḥ snehasiddhāśca bhakṣyā vividhalakṣaṇāḥ| ॥ २७१ ॥guravastarpaṇā vṛṣyā hṛdyā gaudhūmikā matāḥ|| 271 ||
।saṃskārāllaghavaḥ santi bhakṣyā gaudhūmapaiṣṭikāḥ| ॥ २७२ ॥dhānāparpaṭapūpādyāstān buddhvā nirdiśettathā|| 272 ||
।pṛthukā guravo bhṛṣṭān bhakṣayedalpaśastu tān| ॥ २७३ ॥yāvā viṣṭabhya jīryanti sarasā bhinnavarcasaḥ|| 273 ||
।sūpyānnavikṛtā bhakṣyā vātalā rūkṣaśītalāḥ| ॥ २७४ ॥sakaṭusnehalavaṇānalpaśo bhakṣayettu tān|| 274 ||
।mṛdupākāśca ye bhakṣyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca ye| ॥ २७५ ॥guravaste vyatikrāntapākāḥ puṣṭibalapradāḥ|| 275 ||
।dravyasaṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ pṛthak tathā| ॥ २७६ ॥bhakṣyāṇāmādiśedbuddhvā yathāsvaṃ gurulāghavam|| 276 ||
( ।(nānādravyaiḥ samāyuktaḥ pakvāmaklinnabharjitaiḥ| ॥)vimardako gururhṛdyo vṛṣyo balavatāṃ hitaḥ||)
।rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā rucipradā| ॥ २७८ ॥snehanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ vātaghnaṃ saguḍaṃ dadhi|| 278 ||
।drākṣākharjūrakolānāṃ guru viṣṭambhi pānakam| ॥ २७९ ॥parūṣakāṇāṃ kṣaudrasya yaccekṣuvikṛtiṃ prati|| 279 ||
।teṣāṃ kaṭvamlasaṃyogān pānakānāṃ pṛthak pṛthak| ॥ २८० ॥dravyaṃ mānaṃ ca vijñāya guṇakarmāṇi cādiśet|| 280 ||
।kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo rāgaṣāḍavāḥ| ॥ २८१ ॥mukhapriyāśca hṛdyāśca dīpanā bhaktarocanāḥ|| 281 ||
।āmrāmlakalehāśca bṛṃhaṇā balavardhanāḥ| ॥ २८२ ॥rocanāstarpaṇāścoktāḥ snehamādhuryagauravāt|| 282 ||
।buddhvā saṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ ca tacchritam| ॥ २८३ ॥guṇakarmāṇi lehānāṃ teṣāṃ teṣāṃ tathā vadet|| 283 ||
।raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam| ॥ २८४ ॥kandamūlaphalādyaṃ ca tadvadvidyāttadāsutam|| 284 ||
।śiṇḍākī cāsutaṃ cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu| ॥ २८५ ॥vidyādvargaṃ kṛtānnānāmekādaśatamaṃ bhiṣak|| 285 ||
।kaṣāyānurasaṃ svādu sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca| ॥ २८६ ॥pittalaṃ baddhaviṇmūtraṃ na ca śleṣmābhivardhanam|| 286 ||
।vātaghneṣūttamaṃ balyaṃ medhāgnivardhanam| ॥ २८७ ॥tailaṃ saṃyogasaṃskārāt sarvarogāpahaṃ matam|| 287 ||
।tailaprayogādajarā nirvikārā jitaśramāḥ| ॥ २८८ ॥āsannatibalāḥ saṃkhye daityādhipatayaḥ purā|| 288 ||
।airaṇḍatailaṃ madhuraṃ guru śleṣmābhivardhanam| ॥ २८९ ॥vātāsṛgagulmahṛdrogajīrṇajvaraharaṃ param|| 289 ||
।kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tailaṃ raktapittapradūṣaṇam| ॥ २९० ॥kaphaśukrānilaharaṃ kaṇḍūkoṭhavināśanam|| 290 ||
।priyālatailaṃ madhuraṃ guru śleṣmābhivardhanam| ॥ २९१ ॥hitamicchanti nātyauṣṇyātsaṃyoge vātapittayoḥ|| 291 ||
।ātasyaṃ madhurāmlaṃ tu vipāke kaṭukaṃ tathā| ॥ २९२ ॥uṣṇavīryaṃ hitaṃ vāte raktapittaprakopaṇam|| 292 ||
।kusumbhatailamuṣṇaṃ ca vipāke kaṭukaṃ guru| ॥ २९३ ॥vidāhi ca ciśeṣeṇa sarvadoṣaprakopaṇam|| 293 ||
।phalānāṃ yāni cānyāni tailānyāhārasaṃvidhau| ॥ २९४ ॥yujyante guṇakarmabhyāṃ tāni brūyādathāphalam|| 294 ||
।madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyo balyo majjā tathā vasā| ॥ २९५ ॥yathāsattvaṃ tu śaityoṣṇe vasāmajjñorvinirdiśet|| 295 ||
।sasnehaṃ dīpanaṃ vṛṣyamuṣṇaṃ vātakaphāpaham| ॥ २९६ ॥vipāke madhuraṃ hṛdyaṃ rocanaṃ viśvabheṣajam|| 296 ||
।śleṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī| ॥ २९७ ॥sā śuṣkā kaphavātaghnī kaṭūṣṇā vṛṣyasaṃmatā|| 297 ||
।nātyarthamuṣṇaṃ maricamavṛṣyaṃ laghu rocanam| ॥ २९८ ॥cheditvācchoṣaṇatvācca dīpanaṃ kaphavātajit|| 298 ||
।vātaśleṣmavibandhaghnaṃ kaṭūṣṇaṃ dīpanaṃ laghu| ॥ २९९ ॥hiṅgu śūlapraśamanaṃ vidyāt pācanarocanam|| 299 ||
।rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyamavidāhi ca| ॥ ३०० ॥triḍoṣaghnaṃ samadhuraṃ saindhavaṃ lavaṇottamam|| 300 ||
।saukṣmyādauṣṇyāllaghutvācca saugandhyācca rucipradam| ॥ ३०१ ॥sauvarcalaṃ vibandhaghnaṃ hṛdyamudgāraśodhi ca|| 301 ||
।taikṣṇyādauṣṇyādvyavāyitvāddīpanaṃ śūlanāśanam| ॥ ३०२ ॥ūrdhvaṃ cādhaśca vātānāmānulomyakaraṃ biḍam|| 302 ||
।satiktakaṭu sakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam| ॥ ३०३ ॥na kālalavaṇe gandhaḥ sauvarcalaguṇāśca te|| 303 ||
, ।sāmudrakaṃ samadhuraṃ, satiktaṃ kaṭu pāṃśujam| ॥ ३०४ ॥rocanaṃ lavaṇaṃ sarvaṃ pāki sraṃsyanilāpaham|| 304 ||
।hṛtpāṇḍugrahaṇīrogaplīhānāhagalagrahān| ॥ ३०५ ॥kāsaṃ kaphajamarśāṃsi yāvaśūko vyapohati|| 305 ||
।tīkṣṇoṣṇo laghurūkṣaśca kledī paktā vidāraṇaḥ| ॥ ३०६ ॥dāhano dīpanaśchettā sarvaḥ kṣāro'gnisannibhaḥ|| 306 ||
।kāravī kuñcikā'jājī yavānī dhānyatumburu| ॥ ३०७ ॥rocanaṃ dīpanaṃ vātakaphadaurgandhyanāśanam|| 307 ||
।āhārayogināṃ bhaktiniścayo na tu vidyate| ॥ ३०८ ॥samāpto dvādaśaścāyaṃ varga āhārayoginām|| 308 ||
।śūladhānyaṃ śamīdhānyaṃ samātītaṃ praśasyate| ॥ ३०९ ॥purāṇaṃ prāyaśo rūkṣaṃ prāyeṇābhinavaṃ guru|| 309 ||
।yadyadāgacchati kṣipraṃ tattallaghutaraṃ smṛtam| ॥ ३१० ॥nistuṣaṃ yuktibhṛṣṭaṃ ca sūpyaṃ laghu vipacayate|| 310 ||
।mṛtaṃ kṛśaṃ cātimedyaṃ vṛddhaṃ bālaṃ viṣairhatam| ॥ ३११ ॥agocarabhṛtaṃ vyālasūditaṃ māṃsamutsṛjet|| 311 ||
।ato'nyathā hitaṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam| ॥ ३१२ ॥prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ hṛdyo māṃsarasaḥ param|| 312 ||
।śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ kṛśānāṃ kṣīṇaretasām| ॥ ३१३ ॥balavarṇārthināṃ caiva rasaṃ vidyādyathāmṛtam|| 313 ||
।sarvarogapraśamanaṃ yathāsvaṃ vihitaṃ rasam| ॥ ३१४ ॥vidyāt svaryaṃ balakaraṃ vayobuddhīndriyāyuṣām|| 314 ||
।vyāyāmanityāḥ strīnityā madyanityāśca ye narāḥ| ॥ ३१५ ॥nityaṃ māṃsarasāhārā nāturāḥ syurna durbalāḥ|| 315 ||
।krimivātātapahataṃ śuṣkaṃ jīrṇamanārtavam| ॥ ३१६ ॥śākaṃ niḥsnehasiddhaṃ ca varjyaṃ yaccāparisrutam|| 316 ||
।purāṇamāmaṃ saṃkliṣṭaṃ krimivyālahimātapaiḥ| ॥ ३१७ ॥adeśakālajaṃ klinnaṃ yatsyātphalamasādhu tat|| 317 ||
।haritānāṃ yathāśākaṃ nirdeśaḥ sādhanādṛte| ॥ ३१८ ॥madyāmbugorasādīnāṃ sve sve varge viniścayaḥ|| 318 ||
।yadāhāraguṇaiḥ pānaṃ viparītaṃ tadiṣyate| ॥ ३१९ ॥annānupānaṃ dhātūnāṃ dṛṣṭaṃ yanna virodhi ca|| 319 ||
।āsavānāṃ samuddiṣṭāmaśītiṃ caturuttarām| ॥ ३२० ॥jalaṃ peyamapeyaṃ ca parīkṣyānupibeddhitam|| 320 ||
।snigdhoṣṇaṃ mārute śastaṃ pitte madhuraśītalam| ॥ ३२१ ॥kaphe'nupānaṃ rūkṣoṣṇaṃ kṣaye māṃsarasaḥ param|| 321 ||
।upavāsādhvabhāṣyastrīmārutātapakarmabhiḥ| ॥ ३२२ ॥klāntānāmanupānārthaṃ payaḥ pathyaṃ yathā'mṛtam|| 322 ||
।surā kṛśānāṃ puṣṭyarthamanupānaṃ vidhīyate| ॥ ३२३ ॥kārśyārthaṃ sthūladehānāmanu śastaṃ madhūdakam|| 323 ||
।alpāgnīnāmanidrāṇāṃ tandrāśokabhayaklamaiḥ| ॥ ३२४ ॥madyamāṃsocitānāṃ ca madyamevānuśasyate|| 324 ||
, , , , , , , , , , ॥ ३२५ ॥athānupānakarmaguṇān pravakṣyāmaḥ anupānaṃ tarpayati, prīṇayati, ūrjayati, bṛṃhayati, paryāptimabhinirvartayati, bhuktamavasādayati, annasaṅghātaṃ bhinatti, mārdavamāpādayati, kledayati, jarayati, sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṃ cāhārasyopajanayatīti || 325 ||
bhavati cātra ।anupānaṃ hitaṃ yuktaṃ tarpayatyāśu mānavam | ॥ ३२६ ॥sukhaṃ pacati cāhāramāyuṣe ca balāya ca || 326 ||
।nordhvāṅgamārutāviṣṭa na hikkāśvāsakāsinaḥ | ॥ ३२७ ॥na gītabhāṣyadhyayanaprasaktā norasi kṣatāḥ || 327 ||
।pibeyurudakaṃ bhuktvā taddhi kaṇṭorasi sthitam | ॥ ३२८ ॥snehamāhārajaṃ hatvā bhūyo doṣāya kalpate || 328 ||
।annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ | ॥ ३२९ ॥dravyāṇi na hi nirdeṣṭuṃ śakyaṃ kātsnryena nāmabhiḥ || 329 ||
।yathā nānauṣadhaṃ kiṃciddeśajānāṃ vaco yathā | ॥ ३३० ॥dravyaṃ tattattathā vācyamanuktamiha yadbhavet || 330 ||
।caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā | ॥ ३३१ ॥liṅgaḥ pramāṇaṃ saṃskāro mātra cāsmin parīkṣyate || 331 ||
।caro'nūpajalākāśadhanvādyo bhakṣyasaṃvidhiḥ | ॥ ३३२ ॥jalajānūpajāścaiva jalānūpacarāśca ye || 332 ||
।gurubhakṣyāśca ye sattvāḥ sarve te guravaḥ smṛtāḥ | ॥ ३३३ ॥laghubhakṣyāstu laghavo dhanvajā dhanvacāriṇaḥ || 333 ||
।śarīrāvayavāḥ sakthiśiraḥskandhādayastathā | ॥ ३३४ ॥sakthimāṃsādguruḥ skandhastataḥ kroḍastataḥ śiraḥ || 334 ||
।vṛṣaṇau carma meḍhraṃ ca śroṇī vṛkkau yakṛdgudam | ॥ ३३५ ॥māṃsādgurutaraṃ vidyādyathāsvaṃ madhyamasthi ca || 335 ||
।svabhāvāllaghavo mugāstathā lāvakapiñjalāḥ | ॥ ३३६ ॥svabhāvādguravo māṣā varāhamahiṣāstathā || 336 ||
।dhātūnāṃ śoṇitādīnāṃ guruṃ vidyādyathottaram | ॥ ३३७ ॥alasebhyo viśiṣyante prāṇino ye bahukriyāḥ || 337 ||
।gauravaṃ liṅgasāmānye puṃsāṃ strīṇāṃ tu lāghavam | ॥ ३३८ ॥mahāpramāṇā guravaḥ svajātau laghavo'nyathā || 338 ||
।gurūṇāṃ lāghavaṃ vidyāt saṃskrārāt saviparyayam | ॥ ३३९ ॥vrīherlājā yathā ca syuḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍikāḥ || 339 ||
।alpādāne gurūṇāṃ ca laghūnāṃ cātisevane | ॥ ३४० ॥mātrā kāraṇamuddiṣṭaṃ dravyāṇāṃ gurulāghave || 340 ||
।gurūṇāmalpamādeyaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate | ॥ ३४१ ॥mātrāṃ dravyāṇyapekṣante mātrā cāgnimapekṣate || 341 ||
।balamārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ | ॥ ३४२ ॥annapānendhanaiścāgnirjvalati vyeti cānyathā || 342 ||
।gurulāghavacinteyaṃ prāyeṇālapavbalān prati | ॥ ३४३ ॥mandakriyānanārogyān sukumārānsukhocitān || 343 ||
।dīptāgnayaḥ kharāhārāḥ karmanityā mahodarāḥ | ॥ ३४४ ॥ye narāḥ prati tāṃścintyaṃ nāvaśyaṃ gurulāghavam || 344 ||
।hitābhirjuhuyānnityamantaragniṃ samāhitaḥ | ॥ ३४५ ॥annapānasamidbhirnā mātrākālau vicārayan || 345 ||
।āhitāgniḥ sadā pathyānyantaragnau juhoti yaḥ | ॥ ३४६ ॥divase divase brahma japatyatha dadāti ca || 346 ||
।naraṃ niḥśreyase yuktaṃ sātmyajñaṃ pānabhojane | ॥ ३४७ ॥bhajante nāmayāḥ kecidbhāvino'pyantarādṛte || 347 ||
।ṣaḍtriṃśataṃ sahasrāṇi rātrīṇāṃ hitabhojanaḥ | ॥ ३४८ ॥jīvatyanāturo janturjitātmā saṃmataḥ satām || 348 ||
।prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannamannaṃ loko'bhidhāvati | ॥ ३४९ ॥varṇaḥ prasādaḥ sausvaryaṃ jīvitaṃ pratibhā sukham || 349 ||
।tuṣṭiḥ puṣṭirbalaṃ medhā sarvamanne pratiṣṭhitam | ॥ ३५० ॥laukikaṃ karma yadvṛttau svargatau yaca vaidikam || 350 ||
।karmāpavarge yaccoktaṃ taccāpyanne pratiṣṭhitam | tatra ślokaḥ ॥ ३५१ ॥annapānaguṇāḥ sāgryā vargā dvādaśa niścitāḥ || 351 ||
।saguṇānyanupanāni gurulāghavasaṃgrahaḥ | ॥ ३५२ ॥annapānavidhāvuktaṃ tat parīkṣyaṃ viśeṣataḥ || 352 ||
॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'nnapānavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ ||