Bharat Samhita

Chapter 2

त्रिविधकुक्षीयविमानम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verse 19)

तत्र श्लोकःतस्य मात्रावतो लिङ्गं फलं चोक्तं यथायथम्।अमात्रस्य तथा लिङ्गं फलं चोक्तं विभागशः॥

verse 19 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Vi. 2/1

॥ १ ॥athātastrividhakukṣīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Vi. 2/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Vi. 2/3

; - , , ; ॥ ३ ॥trividhaṃ kukṣau sthāpayedavakāśāṃśamāhārasyāhāramupayuñjānaḥ; tadyathā - ekamavakāśāṃśaṃ mūrtānāmāhāravikārāṇām, ekaṃ dravāṇām, ekaṃ punarvātapittaśleṣmaṇām; etāvatīṃ hyāhāramātrāmupayuñjāno nāmātrāhārajaṃ kiṃcidaśubhaṃ prāpnoti|| 3 ||

Ca. Vi. 2/4

, ॥ ४ ॥na ca kevalaṃ mātrāvattvādevāhārasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavamavāptuṃ śakyaṃ, prakṛtyādīnāmaṣṭānāmāhāravidhiviśeṣāyatanānāṃ pravibhaktaphalatvāt|| 4 ||

Ca. Vi. 2/5

।tatrāyaṃ tāvadāhārarāśimadhikṛtya mātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ| ॥ ५ ॥etāvāneva hyāhārarāśividhivikalpo yāvanmātrāvattvamamātrāvattvaṃ ca|| 5 ||

Ca. Vi. 2/6

, ।tatra mātrāvattvaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ kukṣyaṃśavibhāgena, tadbhūyo vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ| - , , , , , , , , ; ॥ ६ ॥tadyathā - kukṣeraprapīḍanamāhāreṇa, hṛdayasyānavarodhaḥ, pārśvayoravipāṭanam, anatigauravamudarasya, prīṇanamindriyāṇāṃ, kṣutpipāsoparamaḥ, sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsahāsyasaṃkathāsu sukhānuvṛttiḥ, sāyaṃ prātaśca sukhena pariṇamanaṃ, balavarṇopacayakaratvaṃ ca; iti mātrāvato lakṣaṇamāhārasya bhavati|| 6 ||

Ca. Vi. 2/7

- , ।amātrāvattvaṃ punardvividhamācakṣate - hīnam, adhikaṃ ca| , ।tatra hīnamātramāhārarāśiṃ balavarṇopacayakṣayakaramatṛptikaramudāvartakaramanāyuṣyavṛṣyamanaujasyaṃ śarīramanobuddhīndriyopaghātakaraṃ sāravidhamanamalakṣmyāvahamaśīteśca vātavikāraṇāmāyatanamācakṣate, atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopaṇamicchanti kuśalāḥ| , ।yo hi mūrtānāmāhārajātānāṃ sauhityaṃ gatvā dravaistṛptimāpadyate bhūyastasyāmāśayagatā vātapittaśleṣmāṇo'bhyavahāreṇatimātreṇātiprapīḍyamānāḥ sarve yugapat prakopamāpadyante, te prakupitāstamevāhārarāśimapariṇatamāviśya kukṣyekadeśamannāśritā viṣṭambhayantaḥ sahasā vā'pyuttarādharābhyāṃ mārgābhyāṃ pracyāvayantaḥ pṛthak pṛthagmān vikārānabhinirvartayantyatimātrabhoktuḥ| , , ॥ ७ ॥tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣamūrcchābhramāgnivaiṣamyapārśvapṛṣṭhakaṭigrahasirākuñcanastambhanāni karoti, pittaṃ punarjvarātīsārāntardāhatṛṣṇāmadabhramapralapanāni, śleṣmā tu chardyarocakāvipākaśītajvarālasyagātragauravāṇi|| 7 ||

Ca. Vi. 2/8

, , , ॥ ८ ॥na ca khalu kevalamatimātramevāhārarāśimāmapradoṣakaramicchanti, api tu khalu gururūkṣaśītaśuṣkadviṣṭaviṣṭambhividāhyaśuciviruddhānāmakāle cānnapānānāmupasevanaṃ, kāmakrodhalobhamoherṣyāhrīśokamānodvegabhayopataptamanasā vā yadannapānamupayujyate, tadapyāmāmeva pradūṣayati|| 8 ||

Ca. Vi. 2/9

bhavati cātra ।mātrayā'pyabhyavahṛtaṃ pathyaṃ cānnaṃ na jīryati|॥ ९ ॥cintāśokabhayakrodhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ|| 9 ||

Ca. Vi. 2/10

- , ॥ १० ॥taṃ dvividhamāmapradoṣamācakṣate bhiṣajaḥ - visūcikām, alasakaṃ ca|| 10 ||

Ca. Vi. 2/11

॥ ११ ॥tatra visūcikāmūrdhvaṃ cādhaśca pravṛttāmadoṣāṃ yathoktarūpāṃ vidyāt|| 11 ||

Ca. Vi. 2/12

- , ।alasakamupadekṣyāmaḥ - durbalasyālpāgnerbahuśleṣmaṇo vātamūtrapurīṣavegavidhāriṇaḥ sthiragurubahurūkṣaśītaśuṣkānnasevinastadannapānamanilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇā ca vibaddhamārgamatimātrapralīnamalasatvānna bahirmukhībhavati, tataśchardyatīsāravarjyānyāmapradoṣaliṅgānyabhidarśayatyatimātrāṇi| , ।atimātrapraduṣṭāśca doṣāḥ praduṣṭāmabaddhamārgāstiryaggacchantaḥ kadācideva kevalamasya śarīraṃ daṇḍavat stambhayanti, tatastaṃ daṇḍālasakamasādhyaṃ bruvate| , ; , ॥ १२ ॥viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ punarāmadoṣamāmaviṣamityācakṣate bhiṣajaḥ, viṣasadṛśaliṅgatvāt; tat paramasādhyam, āśukāritvādviruddhopakramatvācceti|| 12 ||

Ca. Vi. 2/13

, ।tatra sādhyamāmaṃ praduṣṭamalasībhūtamullekhayedādau pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṃ vāri, tataḥ svedanavartipraṇidhānābhyāmupācaredupavāsayeccainam| ।visūcikāyāṃ tu laṅghanamevāgre viriktavaccānupūrvī| , ; ।āmapradoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ punardoṣāvaliptāmāśayaṃ stimitagurukoṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya pāyayeddoṣaśeṣapācanārthamauṣadhamagnisaṃdhukṣaṇārthaṃ ca, natvevājeṇāśanam; āmapradoṣadurbalo hyagnirna yugapaddoṣamauṣadhamāhārajātaṃ ca śaktaḥ paktum| ।api cāmapradoṣāhārauṣadhavibhramo'tibalatvāduparatakāyāgniṃ sahasaivāturamabalamatipātayet| , ।āmapradoṣajānāṃ punarivikārāṇāmapatarpaṇenaivoparamo bhavati, sati tvanubandhe kṛtāpatarpaṇānāṃ vyādhīnāṃ nigrahe nimittaviparītamapāsyauṣadhamātaṅkaviparītamevāvacārayedyathāsvam| , ।sarvavikārāṇāmapi ca nigrahe hetuvyādhiviparītamauṣadhamicchanti kuśalāḥ, tadarthakāri vā| ॥ १३ ॥vimuktāmapradoṣasya punaḥ paripakvadoṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vidhivat snehapānaṃ ca yuktyā prayojyaṃ prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi vikārāṃśca samyagiti|| 13 ||

Ca. Vi. 2/14

bhavati cātra ।āhāravidhyāyatanāni cāṣṭau samyak parīkṣyātmahitaṃ vidadhyāt| ॥ १४ ॥anyaśca yaḥ kaścidihāsti mārgo hitopayogeṣu bhajeta taṃ ca|| 14 ||

Ca. Vi. 2/15

।aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ ca kva vipacyate| ॥ १५ ॥etattvāṃ dhīra pṛcchāmastanna ācakṣva buddhiman|| 15 ||

Ca. Vi. 2/16

।ityagniveśapramukhaiḥ śiṣyaiḥ pṛṣṭaḥ punarvasuḥ| ॥ १६ ॥ācacakṣe tatastebhyo yatrāhāro vipacyate|| 16 ||

Ca. Vi. 2/17

।nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ| ॥ १७ ॥aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ cātra vipacyate|| 17 ||

Ca. Vi. 2/18

।āmāśayagataḥ pākamāhāraḥ prāpya kevalam| ॥ १८ ॥pakvaḥ sarvāśayaṃ paścāddhamanībhiḥ prapadyate|| 18 ||

Ca. Vi. 2/19

tatra ślokaḥ ।tasya mātrāvato liṅgaṃ phalaṃ coktaṃ yathāyatham| ॥ १९ ॥amātrasya tathā liṅgaṃ phalaṃ coktaṃ vibhāgaśaḥ|| 19 ||

Ca. Vi. 2

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne trividhakukṣīyavimānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||