॥ १ ॥athāto janapadoddhvaṃsanīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 3
जनपदोद्ध्वंसनीयविमानम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 49-52)
तत्र श्लोकाः-पूर्वरूपाणि सामान्या हेतवः सस्वलक्षणाः।देशोद्ध्वंसस्य भैषज्यं हेतूनां मूलमेव च॥
verse 49 →प्राग्विकारसमुत्पत्तिरायुषश्च क्षयक्रमः।मरणं प्रति भूतानां कालाकालविनिश्चयः॥
verse 50 →यथा चाकालमरणं यथायुक्तं च भेषजम्।सिद्धिं यात्यौषधं येषां न कुर्याद्येन हेतुना॥
verse 51 →तदात्रेयोऽग्निवेशाय निखिलं सर्वमुक्तवान्।देशोद्ध्वंसनिमित्तीये विमाने मुनिसत्तमः॥
verse 52 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
॥ ३ ॥janapadamaṇḍale pañcālakṣetre dvijātivarādhyuṣite kāmpilyarājadhānyāṃ bhagavān punarvasurātreyo'ntevāsigaṇaparivṛtaḥ paścime gharmamāse gaṅgātīre vanavicāramanuvicarañchiṣyamagniveśamabravīt|| 3 ||
, , ।dṛśyante hi khalu saumya nakṣatragrahagaṇacandrasūryānilānalānāṃ diśāṃ cāprakṛtibhūtānāmṛtuvaikārikā bhāvāḥ, acirādito bhūrapi ca na yathāvadrasavīryavipākaprabhāvamoṣadhīnāṃ pratividhāsyati, tadviyogāccātaṅkaprāyatā niyatā| ।tasmāt prāguddhvaṃsāt prāk ca bhūmervirasībhāvāduddharadhvaṃ saumya bhaiṣajyāni yāvannopahatarasavīryavipākaprabhāvāṇi bhavanti| , ।vayaṃ caiṣāṃ rasavīryavipākaprabhāvānupayokṣyāmahe ye cāsmānanukāṅkṣanti, yāṃśca vayamanukāṅkṣāmaḥ| ॥ ४ ॥na hi samyaguddhṛteṣu saumya bhaiṣajyeṣu samyagvihiteṣu samyak cāvacāriteṣu janapadoddhvaṃsakarāṇāṃ vikārāṇāṃ kiṃcit pratīkāragauravaṃ bhavati|| 4 ||
! , , ; ॥ ५ ॥evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca-uddhṛtāni khalu bhagavan! bhaiṣajyāni, samyagvihitāni, samyagavacāritāni ca; api tu khalu janapadoddhvaṃsanamekenaiva vyādhinā yugapadasamānaprakṛtyāhāradehabalasātmyasattvavayasāṃ manuṣyāṇāṃ kasmādbhavatīti|| 5 ||
! ।tamuvāca bhagavānātreyaḥ-evamasāmānyāvatāmapyebhiragniveśa! prakṛtyādibhirbhāvairmanuṣyāṇāṃ ye'nyebhāvāḥ sāmānyāstadvaiguṇyāt samānakālāḥ samānaliṅgāśca vyādhayo'bhinirvartamānā janapadamuddhvaṃsayanti| ; , , , ॥ ६ ॥te tu khalvime bhāvāḥ sāmānyā janapadeṣu bhavanti; tadyathā-vāyuḥ, udakaṃ, deśaḥ, kāla iti|| 6 ||
; ;tatra vātamevaṃvidhamanārogyakaraṃ vidyāt; tadyathā-yathartuviṣamamatistimitamaticalamatiparuṣamatiśītamatyuṣṇamatirūkṣamatybhiṣyandinamatibhairavārāvamatipratihataparasparagatimatikuṇḍalinamasātmyagandhabāṣpasikatāpāṃśudhūmopahatamiti; ;udakaṃ tu khalvatyarthavikṛtagandhavarṇarasasparśaṃ kledabahulamapakrāntajalacaravihaṅgamupakṣīṇajaleśayamaprītikaramapagataguṇaṃ vidyāt; ;deśaṃ punaḥ prakṛtivikṛtavarṇagandharasasparśaṃ kledabahulamupasṛṣṭaṃ sarīsṛpavyālamaśakaśalabhamakṣikāmūṣakolūkaśmāśānikaśakunijambūkādibhistṛṇolūpopavanavantaṃ pratānādibahulamapūrvavadavapatitaśuṣkanaṣṭaśasyaṃ dhūmrapavanaṃ pradhmātapatatrigaṇamudbhrāntavyathitavividhamṛgapakṣisaṅghamutsṛṣṭamaṣṭadharmasatyalajjācāraśīlaguṇajanapadaṃ śaśvatkṣubhitodīrṇasalilāśayaṃ pratatolkāpātanirghātabhūmikampamatibhayārāvarūpaṃ rūkṣatāmrāruṇasitābhrajālasaṃvṛtārkacandratārakamabhīkṣṇaṃ sasaṃbhramodvegamiva satrāsaruditamiva satamaskamiva guhyakācaritamivākranditaśabdabahulaṃ cāhitaṃ vidyāt; ;kālaṃ tu khalu yathartuliṅgādviparītaliṅgamatiliṅgaṃ hīnaliṅgaṃ cāhitaṃ vyavasyet; ; ॥ ७ ॥imānevaṃdoṣayuktāṃścaturo bhāvāñjanapadoddhvaṃsakarān vadanti kuśalāḥ; ato'nyathābhūtāṃstu hitānācakṣate|| 7 ||
॥ ८ ॥viguṇeṣvapi khalveteṣu janapadoddhvaṃsakareṣu bhāveṣu bheṣajenopapādyamānānāmabhayaṃ bhavati rogebhya iti || 8 ||
-bhavanti cātra- ।vaiguṇyamupapannānāṃ deśakālānilāmbhasām| ॥ ९ ॥garīyastvaṃ viśeṣeṇa hetumat saṃpravakṣyate|| 9 ||
।vātājjalaṃ jalāddeśaṃ deśāt kālaṃ svabhāvataḥ|॥ १० ॥vidyādduṣparihāryatvādgarīyastaramarthavit|| 10 ||
।vāyvādiṣu yathoktānāṃ koṣāṇāṃ tu viśeṣavit| ॥ ११ ॥pratīkārasya saukarye nidyāllāghavalakṣaṇam|| 11 ||
।caturṣvapi tu duṣṭeṣu kālānteṣu yadā narāḥ| ॥ १२ ॥bheṣajenopapādyante na bhavantyāturāstadā|| 12 ||
।yeṣāṃ na mṛtyusāmānyaṃ sāmānyaṃ na ca karmaṇām| ॥ १३ ॥karma pañcavidhaṃ teṣāṃ bheṣajaṃ paramucyate|| 13 ||
।rasāyanānāṃ vidhivaccopayogaḥ praśasyate| ॥ १४ ॥śasyate dehavṛttiśca bheṣajaiḥ pūrṛvamuddhṛtaiḥ|| 14 ||
।satyaṃ bhūte dayā dānaṃ balayo devatārcanam| ॥ १५ ॥sadvṛttasyānuvṛttiśca praśamo guptirātmanaḥ|| 15 ||
।hitaṃ janapadānāṃ ca śivānāmupasevanam| ॥ १६ ॥sevanaṃ brahmacaryasya tathaiva brahmacāriṇām|| 16 ||
।saṃkathā dharmaśāstrāṇāṃ maharṣīṇāṃ jitātmanām| ॥ १७ ॥dhārmikaiḥ sāttvikairnityaṃ sahāsyā vṛddhasaṃmataiḥ|| 17 ||
।ityetadbheṣajaṃ proktamāyuṣaḥ paripālanam| ॥ १८ ॥yeṣāmaniyato mṛtyustasmin kāle sudāruṇe|| 18 ||
! ? ॥ १९ ॥iti śrutvā janapadoddhvaṃsane kāraṇāni punarapi bhagavantamātreyamagniveśa uvāca-atha khalu bhagavan! kutomūlameṣāṃ vāyvādīnāṃ vaiguṇyamutpadyate? yenopapannā janapadamuddhvaṃsayantīti|| 19 ||
! , ; ।tamuvāca bhagavānātreyaḥ-sarveṣāmapyagniveśa! vāyvādināṃ yadvaiguṇyamutpadyate tasya mūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ vā'satkarma pūrvakṛtaṃ; tayoryoniḥ prajñāparādha eva| , , , ; ; , , , , ; ॥ २० ॥tadyathā-yadā vaideśanagaranigamajanapadapradhānā dharmamutkramyādharmeṇa prajāṃ vartayanti, tadāśritopāśritāḥ paurajanapadā vyavahāropajīvinaśca tamadharmamabhivardhayanti, tataḥ so'dharmaḥ prasabhaṃ dharmamantardhatte, tataste'ntarhitadharmāṇo devatābhirapi tyajyante; teṣāṃ tathā'ntarhitadharmaṇāmadharmaṇāmadharmapradhānānāmapakrāntadevatānāmṛtavo vyāpadyante; tena nāpo yathākālaṃ devo varṣati na vā varṣati vikṛtaṃ vā varṣati, vātā na samyagabhivānti, kṣitirvyāpadyate, salilānyupaśuṣyanti, auṣadhayaḥ svabhāvaṃ parihāyāpadyante vikṛtiṃ; tata uddhvaṃsante janapadāḥ spṛśyābhyavahāryadoṣāt|| 20 ||
। , , ॥ २१ ॥tathā śastraprabhavasyāpi janapadoddhvaṃsasyādharma eva heturbhavati|ye'tipravṛddhalobhakrodhamohamānāste durbalānavamatyātmasvajanaparopaghātāya śastreṇa parasparamabhikrāmanti, parān vā'bhikrāmanti, parairvā'bhikrāmyante|| 21 ||
॥ २२ ॥rakṣogaṇādibhirvā vividhairbhūtasaṅghaistamadharmamanyadvā'pyapacārāntaramupalabhyābhihanyante|| 22 ||
।tathā'bhiśāpaprabhavasyāpyadharma eva heturbhavati| ; , ॥ २३ ॥ye luptadharmāṇo dharmādapetāste guruvṛddhasiddharṣipūjyānavamatyāhitānyācaranti; tatastāḥ prajā gurvādibhirabhiśaptā bhasmatāmupayānti prāgevānekapuruṣakulavināśāya, niyatapratyayopalambhādaniyatāścāpare|| 23 ||
।prāgapi cādharmādṛte nāśubhotpattiranyato'bhūt| ।ādikāle hyaditisutasamaujaso'tivimalavipulaprabhāvāḥ pratyakṣadevadevarṣidharmayajñavidhividhānāḥ śailasārasaṃhatasthiraśarīrāḥ prasannavarṇendriyāḥ pavanasamabalajavaparākramāścārusphico'bhirūpapramāṇākṛtiprasādopacayavantaḥ satyārjavānṛśaṃsyadānadamaniyamatapaupavāsabrahmacaryavrataparā vyapagatabhayarāgadveṣamohalobhakrodhaśokamānaroganidrātandrāśramaklamālasyaparigrahāśca puruṣā babhūvuramitāyuṣaḥ| ।teṣāmudārasattvaguṇakarmaṇāmacintyarasavīryavipākaprabhāvaguṇasamuditāni prādurbabhūvuḥ śasyāni sarvaguṇasamuditatvāt pṛthivyādīnāṃ kṛtayugasyādau| , , , , , ।bhraśyati tu kṛtayuge keṣāṃcidatyādānāt sāṃpannikānāṃ sattvānāṃ śarīragauravamāsīt, śarīragauravācchramaḥ, śramādālasyam, ālasyāt saṃcayaḥ, saṃcayāt parigrahaḥ, parigrahāllobhaḥ prādurāsīt kṛte| , , ।tatastretāyāṃ lobhādabhidrohaḥ, abhidrohānṛtavacanam, anṛtavacanāt kāmakrodhamānadveṣapāruṣyābhighātabhayatāpaśokacintodvegādayaḥ pravṛttāḥ| ।tatastretāyāṃ dharmapādo'ntardhānamagamat| , ।tsyāntardhānāt yugavarṣapramāṇasya pādahrāsaḥ, pṛthivyādeśca guṇapādapraṇāśo'bhūt| ।tatpraṇāśakṛtaśca śasyānāṃ snehavaimalyarasavīryavipākaprabhāvaguṇapādabhraṃśaḥ| । ॥ २४ ॥tatastāni prajāśarīrāśi hīyamānaguṇapādairāhāravihārairayathāpūrvamupaṣṭabhyamānānyagnimārutaparītāni prāgvyādhibhirjvarādibhirākrāntāni|ataḥ prāṇino hrāsamavāpurāyuṣaḥ kramaśa iti|| 24 ||
-bhavataścātra- ।yuge yuge dharmapadaḥ krameṇānena hīyate| ॥ २५ ॥guṇapādaśca bhūtānāmevaṃ lokaḥ pralīyate|| 25 ||
।saṃvatsaraśate pūrṇe yāti saṃvatsaraḥ kṣayam| ॥ २६ ॥dehināmāyuṣaḥ kāle yatra yanmānamiṣyate|| 26 ||
॥ २७ ॥iti vikārāṇāṃ prāgutpattiheturukto bhavati|| 27 ||
! ॥ २८ ॥evaṃvādinaṃ bhagavantamagniveśa uvāca-kinnu khalu bhagavan! niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ na veti|| 28 ||
-taṃ bhagavānuvāca-! ।ihāgniveśa! bhūtānāmāyuryuktimapekṣate| ॥ २९ ॥daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam|| 29 ||
।daivamātmakṛtaṃ vidyāt karma yati paurvadaihikam| ॥ ३० ॥smṛtaḥ puruṣakārastu kriyate yadihāparam|| 30 ||
।balābalaviśeṣo'sthi tayorapi ca karmaṇoḥ| ॥ ३१ ॥dṛṣṭaṃ hi trividhaṃ karma hīnaṃ madhyamamuttamam|| 31 ||
।tayorudārayoryuktirdīrghasya ca sukhasya ca| ॥ ३२ ॥niyatasyāyuṣo heturviparītasya cetarā|| 32 ||
।madhyamā madhyamasyeṣṭā kāraṇaṃ śṛṇu cāparam| ॥ ३३ ॥daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate|| 33 ||
।daivena cetarat karma viśiṣṭenopahanyate| ॥ ३४ ॥dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ|| 34 ||
।karma kiṃcit kvacit kāle vipāke niyataṃ mahat| ॥ ३५ ॥kiṃcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate|| 35 ||
।tasmādubhayadṛṣṭatvādekāntagrahaṇamasādhu| , ; , , , , , , , , ; , ।nidarśanamapi cātrodāhariṣyāmaḥ-yadi hi niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ syāt, tadā''yuṣkāmāṇāṃ namantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādyāḥ kriyā iṣṭayaśca prayojyeran; nodbhrāntacaṇḍacapalagogajoṣṭrakharaturagamahiṣādayaḥ pavanādayaśca duṣṭāḥ parihāryāḥ syuḥ, na prapātagiriviṣamadurgāmbuvegāḥ, tathā na pramattonmattodbhrāntacaṇḍacapalamohalobhākulamatayaḥ, nārayaḥ, na pravṛddho'gniḥ, ca vividhaviṣāśrayāḥ sarīsṛporagādayaḥ, na sāhasaṃ, nādeśakālacaryā, na narendraprakopa iti; evamādayo hi bhāvā nābhāvakarāḥ syuḥ, āyuṣaḥ sarvasya niyatakālapramāṇatvāt| , , , , , ।na cānabhyastākālamaraṇabhayanivārakāṇāmakālamaraṇabhayamāgacchet prāṇināṃ, vyarthāścārambhakathāprayogabuddhayaḥ syurmaharṣīṇāṃ rasāyanādhikāre, nāpīndro niyatāyuṣaṃ śatruṃ vajreṇābhihanyāt, nāśvināvārtaṃ bheṣajenopapādayetāṃ, na maharṣayo yatheṣṭamāyustapasā prāpnuyuḥ, na ca viditaveditavyā maharṣayaḥ sasureśāḥ samyak paśyeyurupadeśeyurācareyurvā| , ; , , , ; , ।api ca sarvacakṣuṣāmetat paraṃ yadaindraṃ cakṣuḥ, idaṃ cāpyasmākaṃ tena pratyakṣaṃ; yathā-puruṣasahasrāṇāmutthāyotthāyāhavaṃ kurvatāmakurvatāṃ cātulyāyuṣṭvaṃ, tathā jātamātrāṇāmapratīkārāt pratīkārācca, aviṣaviṣaprāśināṃ cāpyatulyāyuṣṭvameva, na ca tulyo yogakṣema udapānaghaṭānāṃ citraghaṭānāṃ cotsīdatāṃ; tasmāddhitopacāramūlaṃ jīvitam, ato viparyayānmṛtyuḥ| , , , , , ॥ ३६ ॥api ca deśakālātmaguṇaviparītānāṃ karmaṇāmāhāravikārāṇāṃ ca kramopayogaḥ samyak, tyāgaḥ sarvasya cātiyogāyogamithyāyogānāṃ, sarvātiyogasaṃdhāraṇam, asaṃdhāraṇamudīrṇānāṃ ca gatimatāṃ, sāhasānāṃ ca varjanam, ārigyānuvṛtto hetumupalabhāmahe samyagupadiśāmaḥ samyak paśyāmaśceti|| 36 ||
! ॥ ३७ ॥ataḥ paramagniveśa uvāca-evaṃ satyaniyatakālapramāṇāyuṣāṃ bhagavan! kathaṃ kālamṛtyurakālamṛtyurvābhavatīti|| 37 ||
! , ; ।tamuvāca bhagavānātreyaḥ-śrūyatāmagniveśa! yathā yānasamāyukto'kṣaḥ prakṛtyaivākṣaguṇairupetaḥ sa ca sarvaguṇopapanno vāhyamāno yathākālaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchet, tathā''yuḥ śarīropagataṃ balavatprakṛtyā yathāvadupacaryamāṇaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchati; sa mṛtyuḥ kāle| , , ; ॥ ३८ ॥yathā ca sa evākṣo'tibhārādhiṣṭhitatvādviṣamapathādapathādakṣacakrabhaṅgādvāgyavāhakadoṣādaṇimokṣādanupāṅgāt paryasanāccāntarā'vasānamāpadyate, tathā''yurapyayathābalamārambhādayathāgnyabhyavaharaṇādviṣamābhyavaharaṇādviṣamaśarīranyāsādatimaithunādasatsaṃśrayādudīrṇavegavinigrahādvidhāryavegāvidhāraṇādbhūtaviṣavāyvagnyupatāpādabhighātādāhārapratīkāravivarjanāccāntarā'vasānamāpadyate, sa mṛtyurakāle; tathā jvarādīnapyātaṅkānmithyopacaritānakālamṛtyūn paśyāma iti|| 38 ||
! , ॥ ३९ ॥athāgniveśaḥ papraccha-kinnu khalu bhagavan! jvaritebhyaḥ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭhaṃ na tathā śītam, asti ca śītasādhyo'pi dhāturjvarakara iti|| 39 ||
।tamuvāca bhagavānātreyaḥ-jvaritasya kāyasamutthānadeśakālānabhisamīkṣya pācanārthaṃ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti bhiṣajaḥ| , ; , ।jvaro hyāmāśayasamutthaḥ, prāyo bheṣajāni cāmāśayasamutthānāṃ vikārāṇāṃ pācanavamanāpatarpaṇasamarthāni bhavanti; pācanārthaṃ ca pānīyamuṣṇaṃ, tasmādetajjvaritebhyaḥ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭham| , , , , ; , , ॥ ४० ॥taddhi teṣāṃ vātamanulomayati, agniṃ codaryamudīrayati, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, śleṣmāṇaṃ pariśoṣayati, svalpamapi ca pītaṃ tṛṣṇāpraśamanāyopakalpate; tathāyuktamapi caitannātyarthotsannapitte jvare sadāhabhramapralāpātisāre vā pradeyam, uṣṇena hi dāhabhramapralāpātisārā bhūyo'bhivardhante, śītena copaśāmyantīti|| 40 ||
-bhavati cātra- ।śītenoṣṇakṛtān rogāñchamayanti bhiṣagvidaḥ| ॥ ४१ ॥ye tu śītakṛtā rogāsteṣāmuṣṇaṃ bhiṣagjitam|| 41 ||
; , ॥ ४२ ॥evamitareṣāmapi vyādhīnāṃ vidānaviparītaṃ bheṣajaṃ bhavati; yathā-apatarpaṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇa pūraṇamasti śāntiḥ, tathā pūraṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇāpatarpaṇam|| 42 ||
, , ॥ ४३ ॥apatarpaṇamapi ca trividhaṃ-laṅghanaṃ, laṅghanapācanaṃ, doṣāvasecanaṃ ceti|| 43 ||
, ; , ; , , ॥ ४४ ॥tatra laṅghanamalpabaladoṣāṇāṃ, laṅghanena hyagnimārutavṛddhyā vātātapaparītamivālpamudakamalpo doṣaḥ praśoṣamāpadyate; laṅghanapācane tu madhyabaladoṣāṇāṃ, laṅghanapācanābhyāṃ hi sūryasaṃtāpamārutābhyāṃ pāṃśubhasmāvakiraṇairiva cānatibahūdakaṃ madhyabalo doṣaḥ praśoṣamāpadyate; bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryaṃ, na hyabhinne kedārasetau palvalāpraseko'sti, tadvaddoṣāvasecanam|| 44 ||
।doṣāvasecanamanyadvā bheṣajaṃ prāptakālamapyāturasya naivaṃvidhasya kuryāt| ।tadyathā-anapavādapratīkārasyādhanasyāparicārakasya vaidyamāninaścaṇḍasyāsūyakasya tīvrādharmāruceratikṣīṇabalamāṃsaśoṇitasyāsādhyarogopahatasya mumūrṣuliṅgānvitasya ceti| ॥ ४५ ॥evaṃvidhaṃ hyāturamupacaran bhiṣak pāpīyasā'yaśasā yogamṛcchatīti|| 45 ||
-bhavati cātra- ।tadātve cānubandhe vā yasya syādaśubhaṃ phalam| ॥ ४६ ॥karmaṇastanna kartavyametadbuddhimatāṃ matam|| 46 ||
( ।(alpodakadrumo yastu pravātaḥ pracurātapaḥ| ॥ ४७ ॥jñeyaḥ sa jāṅgalo deśaḥ svalparogatamo'pi ca|| 47 ||
।pracurodakavṛkṣo yo nivāto durlabhātapaḥ| , ॥)anūpo bahudoṣaśca, samaḥ sādhāraṇo mataḥ||)
-tatra ślokāḥ- ।pūrvarūpāṇi sāmānyā hetavaḥ sasvalakṣaṇāḥ| ॥ ४९ ॥deśoddhvaṃsasya bhaiṣajyaṃ hetūnāṃ mūlameva ca|| 49 ||
।prāgvikārasamutpattirāyuṣaśca kṣayakramaḥ| ॥ ५० ॥maraṇaṃ prati bhūtānāṃ kālākālaviniścayaḥ|| 50 ||
।yathā cākālamaraṇaṃ yathāyuktaṃ ca bheṣajam| ॥ ५१ ॥siddhiṃ yātyauṣadhaṃ yeṣāṃ na kuryādyena hetunā|| 51 ||
।tadātreyo'gniveśāya nikhilaṃ sarvamuktavān| ॥ ५२ ॥deśoddhvaṃsanimittīye vimāne munisattamaḥ|| 52 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne janapadoddhvaṃsanīyavimānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||