रोगभिषग्जितीयं विमानम्

अथातो रोगभिषग्जितीयं विमानं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥athāto rogabhiṣagjitīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

बुद्धिमानात्मनः कार्यगुरुलाघवं कर्मफलमनुबन्धं देशकालौ च विदित्वा युक्तिदर्शनाद्भिषग्बुभूषुः शास्त्रमेवादितः परीक्षेत।buddhimānātmanaḥ kāryagurulāghavaṃ karmaphalamanubandhaṃ deśakālau ca viditvā yuktidarśanādbhiṣagbubhūṣuḥ śāstramevāditaḥ parīkṣeta|विविधानि हि शास्त्राणि भिषजां प्रचरन्ति लोके; तत्र यन्मन्येत सुमहद्यशस्विधीरपुरुषासेवितमर्थबहुलमाप्तजनपूजितं त्रिविधशिष्यबुद्धिहितमपगतपुनरुक्तदोषमार्षं सुप्रणीतसूत्रभाष्यसंग्रहक्रमं स्वाधारमनवपतितशब्दमकष्टशब्दं पुष्कलाभिधानं क्रमागतार्थमर्थतत्त्वविनिश्चयप्रधानं संगतार्थमसंकुलप्रकरणमाशुप्रबोधकं लक्षणवच्चोदाहरणवच्च, तदभिप्रपद्येत शास्त्रम्।vividhāni hi śāstrāṇi bhiṣajāṃ pracaranti loke; tatra yanmanyeta sumahadyaśasvidhīrapuruṣāsevitamarthabahulamāptajanapūjitaṃ trividhaśiṣyabuddhihitamapagatapunaruktadoṣamārṣaṃ supraṇītasūtrabhāṣyasaṃgrahakramaṃ svādhāramanavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṃ puṣkalābhidhānaṃ kramāgatārthamarthatattvaviniścayapradhānaṃ saṃgatārthamasaṃkulaprakaraṇamāśuprabodhakaṃ lakṣaṇavaccodāharaṇavacca, tadabhiprapadyeta śāstram|शास्त्रं ह्येवंविधममल इवादित्यस्तमो विधूय प्रकाशयति सर्वम्॥ ३ ॥śāstraṃ hyevaṃvidhamamala ivādityastamo vidhūya prakāśayati sarvam|| 3 ||

ततोऽनन्तरमाचार्यं परीक्षेत; तद्यथा-पर्यवदातश्रुतं परिदृष्टकर्माणं दक्षं दक्षिणं शुचिं जितहस्तमुपकरणवन्तं सर्वोन्द्रियोपपन्नं प्रकृतिज्ञं प्रतिपत्तिज्ञमनुपस्कृतनिद्यमनहङ्कृतमनसूयकमकोपनं क्लेशक्षमं शिष्यवत्सलमध्यापकं ज्ञापनसमर्थं चेति।tato'nantaramācāryaṃ parīkṣeta; tadyathā-paryavadātaśrutaṃ paridṛṣṭakarmāṇaṃ dakṣaṃ dakṣiṇaṃ śuciṃ jitahastamupakaraṇavantaṃ sarvondriyopapannaṃ prakṛtijñaṃ pratipattijñamanupaskṛtanidyamanahaṅkṛtamanasūyakamakopanaṃ kleśakṣamaṃ śiṣyavatsalamadhyāpakaṃ jñāpanasamarthaṃ ceti|एवंगुणो ह्याचार्यः सुक्षेत्रमार्तवो मेघ इव शस्यगुणैः सुशिष्यमाशु वैद्यगुणैः संपादयति॥ ४ ॥evaṃguṇo hyācāryaḥ sukṣetramārtavo megha iva śasyaguṇaiḥ suśiṣyamāśu vaidyaguṇaiḥ saṃpādayati|| 4 ||

तमुपसृत्यारिराधयिषुरुपचरेदग्निवच्च देववच्च राजवच्च पितृवच्च भर्तृवच्चाप्रमत्तः।tamupasṛtyārirādhayiṣurupacaredagnivacca devavacca rājavacca pitṛvacca bhartṛvaccāpramattaḥ|ततस्तत्प्रसादात् कृत्स्नं शास्त्रमधिगम्य शास्त्रस्य दृढतायामभिधानस्य सौष्ठवेऽर्थस्य विज्ञाने वचनशक्तौ च भूयो भूयः प्रयतेत सम्यक्॥ ५ ॥tatastatprasādāt kṛtsnaṃ śāstramadhigamya śāstrasya dṛḍhatāyāmabhidhānasya sauṣṭhave'rthasya vijñāne vacanaśaktau ca bhūyo bhūyaḥ prayateta samyak|| 5 ||

तत्रोपायाननुव्याख्यास्यामः-अध्ययनम्, अध्यापनं, तद्विद्यसंभाषा चेत्युपायाः॥ ६ ॥tatropāyānanuvyākhyāsyāmaḥ-adhyayanam, adhyāpanaṃ, tadvidyasaṃbhāṣā cetyupāyāḥ|| 6 ||

तत्रायमध्ययनविधिः-कल्यः कृतक्षणः प्रातरुत्थायोपव्यूषं वा कृत्वाऽऽवश्यकमुपस्पृश्योदकं देवर्षिगोब्राह्मणगुरुवृद्धसिद्धाचार्येभ्यो नमस्कृत्य समे शुचौ देशे सुखोपविष्टो मनःपुरःसराभिर्वाग्भिः सूत्रमनुक्रामन् पुनः पुनरावर्तयेद् बुद्ध्वा सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं स्वदोषपरिहारार्थं परदोषप्रमाणार्थं च; एवं मध्यंदिनेऽपराह्णे रात्रौ च शश्वदपरिहापयन्नध्ययनमभ्यस्येत्।tatrāyamadhyayanavidhiḥ-kalyaḥ kṛtakṣaṇaḥ prātarutthāyopavyūṣaṃ vā kṛtvā''vaśyakamupaspṛśyodakaṃ devarṣigobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryebhyo namaskṛtya same śucau deśe sukhopaviṣṭo manaḥpuraḥsarābhirvāgbhiḥ sūtramanukrāman punaḥ punarāvartayed buddhvā samyaganupraviśyārthatattvaṃ svadoṣaparihārārthaṃ paradoṣapramāṇārthaṃ ca; evaṃ madhyaṃdine'parāhṇe rātrau ca śaśvadaparihāpayannadhyayanamabhyasyet|इत्यध्ययनविधिः॥ ७ ॥ityadhyayanavidhiḥ|| 7 ||

अथाध्यापनविधिः-अध्यापने कृतबुद्धिराचार्यः शिष्यमेवादितः परीक्षेत; तद्यथा-प्रशान्तमार्यप्रकृतिकमक्षुद्रकर्माणमृजुचक्षुर्मुखनासावंशं तनुरक्तविशदजिह्वमविकृतदन्तौष्ठममिन्मिनं धृतिमन्तमनहङ्कृतं मेधाविनं वितर्कस्मृतिसंपन्नमुदारसत्त्वं तद्विद्यकुलजमथवा तद्विद्यवृत्तं तत्त्वाभिनिवेशिनमव्यङ्गमन्यापन्नेव्द्रियं निभृतमनुद्धतमर्थतत्त्वभावकमकोपनमव्यसनिनं शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नमध्ययनाभिकाममर्थविज्ञाने कर्मदर्शने चानन्यकार्यमलुब्धमनलसं सर्वभूतहितैषिणमाचार्यसर्वानुशिष्टिप्रतिकरमनुरक्तं च, एवंगुणसमुदितमध्याप्यमाहुः॥ ८ ॥athādhyāpanavidhiḥ-adhyāpane kṛtabuddhirācāryaḥ śiṣyamevāditaḥ parīkṣeta; tadyathā-praśāntamāryaprakṛtikamakṣudrakarmāṇamṛjucakṣurmukhanāsāvaṃśaṃ tanuraktaviśadajihvamavikṛtadantauṣṭhamaminminaṃ dhṛtimantamanahaṅkṛtaṃ medhāvinaṃ vitarkasmṛtisaṃpannamudārasattvaṃ tadvidyakulajamathavā tadvidyavṛttaṃ tattvābhiniveśinamavyaṅgamanyāpannevdriyaṃ nibhṛtamanuddhatamarthatattvabhāvakamakopanamavyasaninaṃ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannamadhyayanābhikāmamarthavijñāne karmadarśane cānanyakāryamalubdhamanalasaṃ sarvabhūtahitaiṣiṇamācāryasarvānuśiṣṭipratikaramanuraktaṃ ca, evaṃguṇasamuditamadhyāpyamāhuḥ|| 8 ||

एवंविधमध्ययनार्थिनमुपस्थितमारिराधयिषुमाचार्योऽनुभाषेत-उदगयने शुक्लपक्षे प्रशस्तेऽहनि तिष्यहस्तश्रवणाश्वयुजामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते मुण्डः कृतोपवासः स्नातः काषायवस्त्रसंवीतः सगन्धहस्तः समिधोऽग्निमाज्यमुपलेपनमुदकुम्भान् माल्यदामदीपहिरण्यहेमरजतमणिमुक्ताविद्रुमक्षौमपरिधीन् कुशलाजसर्षपाक्षतांश्च शुक्लानि सुमनांसि ग्रथिताग्रथितानि मेध्यान् भक्ष्यान् गन्धांश्च घृष्टानादायोपतिष्ठस्वेति॥ ९ ॥evaṃvidhamadhyayanārthinamupasthitamārirādhayiṣumācāryo'nubhāṣeta-udagayane śuklapakṣe praśaste'hani tiṣyahastaśravaṇāśvayujāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre muhūrte muṇḍaḥ kṛtopavāsaḥ snātaḥ kāṣāyavastrasaṃvītaḥ sagandhahastaḥ samidho'gnimājyamupalepanamudakumbhān mālyadāmadīpahiraṇyahemarajatamaṇimuktāvidrumakṣaumaparidhīn kuśalājasarṣapākṣatāṃśca śuklāni sumanāṃsi grathitāgrathitāni medhyān bhakṣyān gandhāṃśca ghṛṣṭānādāyopatiṣṭhasveti|| 9 ||

स तथा कुर्यात्॥ १० ॥sa tathā kuryāt|| 10 ||

तमुपस्थितमाज्ञाय समे शुवौ देशे प्राक्प्रवणे उदक्प्रवणे वा चतुष्किष्कुमात्रं चतुरस्रं स्थण्डिलं गोमयोदकेनोपलिप्तं कुशास्तीर्णं सुपरिहितं परिधिभिश्चतुर्दिशं यथोक्तचन्दनोदकुम्भक्षौमहेमहिरण्यरजतमणिमुक्ताविद्रुमालङ्कृतं मेध्यभक्ष्यगन्धशुक्लपुष्पलाजसर्षपाक्षतोपशोभितं कृत्वा, तत्र पालाशीभिरैङ्गुदीभिरौदुम्बरीभिर्माधुकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपसमाधाय प्राङ्मुखः शुचिरध्ययनविधिमनुविधाय मधुसर्पिर्भ्यां त्रिस्त्रिर्जुहुयादग्निमाशीःसंप्रयुकैर्मन्त्रैर्ब्रह्माणमग्निं धन्वन्तरिं प्रजापतिमश्विनाविन्द्रमृषींश्च सूत्रकारानभिमन्त्रयमाणः पूर्वं स्वाहेति॥ ११ ॥tamupasthitamājñāya same śuvau deśe prākpravaṇe udakpravaṇe vā catuṣkiṣkumātraṃ caturasraṃ sthaṇḍilaṃ gomayodakenopaliptaṃ kuśāstīrṇaṃ suparihitaṃ paridhibhiścaturdiśaṃ yathoktacandanodakumbhakṣaumahemahiraṇyarajatamaṇimuktāvidrumālaṅkṛtaṃ medhyabhakṣyagandhaśuklapuṣpalājasarṣapākṣatopaśobhitaṃ kṛtvā, tatra pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhukībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya prāṅmukhaḥ śuciradhyayanavidhimanuvidhāya madhusarpirbhyāṃ tristrirjuhuyādagnimāśīḥsaṃprayukairmantrairbrahmāṇamagniṃ dhanvantariṃ prajāpatimaśvināvindramṛṣīṃśca sūtrakārānabhimantrayamāṇaḥ pūrvaṃ svāheti|| 11 ||

शिष्यश्चैनमन्वालभेत।śiṣyaścainamanvālabheta|हुत्वा च प्रदक्षिणमग्निमनुपरिक्रामेत्।hutvā ca pradakṣiṇamagnimanuparikrāmet|परिक्रम्य ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत्; भिषजश्चाभिपूजयेत्॥ १२ ॥parikramya brāhmaṇān svasti vācayet; bhiṣajaścābhipūjayet|| 12 ||

अथैनमग्निसकाशे ब्राह्मणसकाशे भिषक्सकाशे चानुशिष्यात्-ब्रह्मचारिणा श्मश्रुधारिणा सत्यवादिनाऽमांसादेन मेध्यसेविना निर्मत्सरेणाशस्त्रधारिणा च भवितव्यं, न च ते मद्वचनात् किञ्चिदकार्यं स्यादन्यत्र राजद्विष्टात् प्राणहराद्विपुलादधर्म्यादनर्थसंप्रयुक्ताद्वाऽप्यर्थात्; मदर्पणेन मत्प्रधानेन मदधीनेन मत्प्रियहितानुवर्तिना च शश्वद्भवितव्यं, पुत्रवद्दासवदर्थिवच्चोपचरताऽनुवस्तव्योऽहम्, अनुत्सेकेनावहितेनानन्यमनसा विनीतेनावेक्ष्यावेक्ष्यकारिणाऽनसूयकेन चाभ्यनुज्ञातेन प्रविचरितव्यम्, अनुज्ञातेन (चाननुज्ञातेन च) प्रविचरता पूर्वं गुर्वर्थोपाहरणे यथाशक्ति प्रयतितव्यं, कर्मसिद्धिमर्थसिद्धिं यशोलाभं प्रेत्य च स्वर्गमिच्छता भिषजा त्वया गोब्राह्मणमादौ कृत्वा सर्वप्राणभृतां शर्माशासितव्यमहरहरुत्तिष्ठता चोपविशता च, सर्वात्मना चातुराणामारोह्याय प्रयतितव्यं, जीवितहेतोरपि चातुरेभ्यो नाभिद्रोग्धव्यं, मनसाऽपि च परस्त्रियो नाभिगमनीयास्तथा सर्वमेव परस्वं, निभृतवेशपरिच्छदेन भवितव्यम्, अशौण्डेनापापेनापापसहायेन च, श्लक्ष्णशुक्लधर्म्यशर्म्यधन्यसत्यहितमितवचसा देशकालविचारिणा स्मृतिमता ज्ञानोत्थानोपकरणसंपत्सु नित्यं यत्नवता च; न च कदाचिद्राजद्विष्टानां राजद्वेषिणां वा महाजनद्विष्टानां महाजनद्वेषिणां वाऽप्यौषधमनुविधातव्यं, तथा सर्वेषामत्यर्थनिकृतदुष्टदुःखशीलाचारोपचाराणामनपवादप्रतिकाराणां मुमूर्षूणां च, तथैवासन्निहितेश्वराणां स्त्रीणामनध्यक्षाणां वा; न च कदाचित् स्त्रीदत्तमामिषमादातव्यमननुज्ञातं भर्त्राऽथवाऽध्यक्षेण, आतुरकुलं चानुप्रविशता विदितेनानुमतप्रवेशिना सार्धं पुरुषेण सुसंवीतेनावाक्शिरसा स्मृतिमता स्तिमितेनावेक्ष्यावेक्ष्य मनसा सर्वमाचरता सम्यगनुप्रवेष्टव्यम्, अनुप्रविश्य च वाङ्मनोबुद्धीन्द्रियाणि न क्वचित् प्रणिधातव्यान्यन्यत्रातुरादातुरादातुरोपकारार्थादातुरगतेष्वन्येषु वा भावेषु, न चातुरकुलप्रवृत्तयो बहिर्निश्चारयितव्याः, ह्रसितं चायुषः प्रमाणमातुरस्य जानताऽपि त्वया न वर्णयितव्यं तत्र य रोच्यमानमातुरस्यान्यस्य वाऽप्युपघाताय संपद्यते; ज्ञानवताऽपि च नात्यर्थमात्मनो ज्ञाने विकत्थितव्यम्, आप्तादपि हि विकत्थमानादत्यर्थमुद्विजन्त्यनेके॥ १३ ॥athainamagnisakāśe brāhmaṇasakāśe bhiṣaksakāśe cānuśiṣyāt-brahmacāriṇā śmaśrudhāriṇā satyavādinā'māṃsādena medhyasevinā nirmatsareṇāśastradhāriṇā ca bhavitavyaṃ, na ca te madvacanāt kiñcidakāryaṃ syādanyatra rājadviṣṭāt prāṇaharādvipulādadharmyādanarthasaṃprayuktādvā'pyarthāt; madarpaṇena matpradhānena madadhīnena matpriyahitānuvartinā ca śaśvadbhavitavyaṃ, putravaddāsavadarthivaccopacaratā'nuvastavyo'ham, anutsekenāvahitenānanyamanasā vinītenāvekṣyāvekṣyakāriṇā'nasūyakena cābhyanujñātena pravicaritavyam, anujñātena (cānanujñātena ca) pravicaratā pūrvaṃ gurvarthopāharaṇe yathāśakti prayatitavyaṃ, karmasiddhimarthasiddhiṃ yaśolābhaṃ pretya ca svargamicchatā bhiṣajā tvayā gobrāhmaṇamādau kṛtvā sarvaprāṇabhṛtāṃ śarmāśāsitavyamaharaharuttiṣṭhatā copaviśatā ca, sarvātmanā cāturāṇāmārohyāya prayatitavyaṃ, jīvitahetorapi cāturebhyo nābhidrogdhavyaṃ, manasā'pi ca parastriyo nābhigamanīyāstathā sarvameva parasvaṃ, nibhṛtaveśaparicchadena bhavitavyam, aśauṇḍenāpāpenāpāpasahāyena ca, ślakṣṇaśukladharmyaśarmyadhanyasatyahitamitavacasā deśakālavicāriṇā smṛtimatā jñānotthānopakaraṇasaṃpatsu nityaṃ yatnavatā ca; na ca kadācidrājadviṣṭānāṃ rājadveṣiṇāṃ vā mahājanadviṣṭānāṃ mahājanadveṣiṇāṃ vā'pyauṣadhamanuvidhātavyaṃ, tathā sarveṣāmatyarthanikṛtaduṣṭaduḥkhaśīlācāropacārāṇāmanapavādapratikārāṇāṃ mumūrṣūṇāṃ ca, tathaivāsannihiteśvarāṇāṃ strīṇāmanadhyakṣāṇāṃ vā; na ca kadācit strīdattamāmiṣamādātavyamananujñātaṃ bhartrā'thavā'dhyakṣeṇa, āturakulaṃ cānupraviśatā viditenānumatapraveśinā sārdhaṃ puruṣeṇa susaṃvītenāvākśirasā smṛtimatā stimitenāvekṣyāvekṣya manasā sarvamācaratā samyaganupraveṣṭavyam, anupraviśya ca vāṅmanobuddhīndriyāṇi na kvacit praṇidhātavyānyanyatrāturādāturādāturopakārārthādāturagateṣvanyeṣu vā bhāveṣu, na cāturakulapravṛttayo bahirniścārayitavyāḥ, hrasitaṃ cāyuṣaḥ pramāṇamāturasya jānatā'pi tvayā na varṇayitavyaṃ tatra ya rocyamānamāturasyānyasya vā'pyupaghātāya saṃpadyate; jñānavatā'pi ca nātyarthamātmano jñāne vikatthitavyam, āptādapi hi vikatthamānādatyarthamudvijantyaneke|| 13 ||

न चैव ह्यस्ति सुतरमायुर्वेदस्य पारं, तस्मादप्रमत्तः शश्वदभियोगमस्मिन् गच्छेत्, एतच्च कार्यम्। एवंभूयश्च वृत्तसौष्ठवमनसूयता परेभ्योऽप्यागमयितव्यं, कृत्स्नो हि लोको बुद्धिमतामाचार्यः शत्रुश्चाबुद्धिमताम्, अतश्चाभिसमीक्ष्य बुद्धिमताऽमित्रस्यापि धन्यं यशस्यमायुष्यं पौष्टिकं लौक्यमभ्युपदिशतो वचः श्रोतव्यमनुविधातव्यं चेति।na caiva hyasti sutaramāyurvedasya pāraṃ, tasmādapramattaḥ śaśvadabhiyogamasmin gacchet, etacca kāryam| evaṃbhūyaśca vṛttasauṣṭhavamanasūyatā parebhyo'pyāgamayitavyaṃ, kṛtsno hi loko buddhimatāmācāryaḥ śatruścābuddhimatām, ataścābhisamīkṣya buddhimatā'mitrasyāpi dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ laukyamabhyupadiśato vacaḥ śrotavyamanuvidhātavyaṃ ceti|अतः परमिदं ब्रूयात्-देवताग्निद्विजगुरुवृद्धसिद्धाचार्येषु ते नित्यं सम्यग्वर्तितव्यं, तेषु ते सम्यग्वर्तमानस्यायमग्निः सर्वगन्धरसरत्नबीजानि यथेरिताश्च देवताः शिवाय स्युः, अतोऽन्यथा वर्तमानस्याशिवायेति।ataḥ paramidaṃ brūyāt-devatāgnidvijaguruvṛddhasiddhācāryeṣu te nityaṃ samyagvartitavyaṃ, teṣu te samyagvartamānasyāyamagniḥ sarvagandharasaratnabījāni yatheritāśca devatāḥ śivāya syuḥ, ato'nyathā vartamānasyāśivāyeti|एवं ब्रुवति चाचार्ये शिष्यः ऽतथािति ब्रूयात्।evaṃ bruvati cācārye śiṣyaḥ 'tathāiti brūyāt|यथोपदेशं च कुर्वन्नध्याप्यः, अतोऽन्यथा त्वनध्याप्यः।yathopadeśaṃ ca kurvannadhyāpyaḥ, ato'nyathā tvanadhyāpyaḥ|अध्याप्यमध्यापयन् ह्याचार्यो यथोक्तैश्चाध्यापनफलैर्योगमाप्नोत्यन्यैश्चानुक्तैः श्रेयस्करैर्गुणैः शिष्यमात्मानं च युनक्ति।adhyāpyamadhyāpayan hyācāryo yathoktaiścādhyāpanaphalairyogamāpnotyanyaiścānuktaiḥ śreyaskarairguṇaiḥ śiṣyamātmānaṃ ca yunakti|इत्यध्यापनविधिरुक्तः॥ १४ ॥ityadhyāpanavidhiruktaḥ|| 14 ||

संभाषाविधिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः-भिषक् भिषजा सह संभाषेत।saṃbhāṣāvidhimata ūrdhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ-bhiṣak bhiṣajā saha saṃbhāṣeta|तद्विद्यसंभाषा हि ज्ञानाभियोगसंहर्षकरी भवति, वैशारद्यमपि चाभिमिर्वर्तयति, वचनशक्तिमपि चाधत्ते, यशश्चाभिदीपयति, पूर्वश्रुते च संदेहवतः पुनः श्रवणाच्छ्रुतसंशयमपकर्षति, श्रुते चासंदेहवतो भूयोऽध्यवसायमभिनिर्वर्तयति, अश्रुतमपि च कञ्चिदर्थं श्रोत्रविषयमापादयति, यच्चाचार्यः शिष्याय शुश्रूषवे प्रसन्नः क्रमेणोपदिशति गुह्याभिमतमर्थजातं तत् परस्परेण सह जल्पन् पिण्डेन विजिगीषुराह संहर्षात्, तस्मात्तद्विद्यसंभाषामभिप्रशंसन्ति कुशलाः॥ १५ ॥tadvidyasaṃbhāṣā hi jñānābhiyogasaṃharṣakarī bhavati, vaiśāradyamapi cābhimirvartayati, vacanaśaktimapi cādhatte, yaśaścābhidīpayati, pūrvaśrute ca saṃdehavataḥ punaḥ śravaṇācchrutasaṃśayamapakarṣati, śrute cāsaṃdehavato bhūyo'dhyavasāyamabhinirvartayati, aśrutamapi ca kañcidarthaṃ śrotraviṣayamāpādayati, yaccācāryaḥ śiṣyāya śuśrūṣave prasannaḥ krameṇopadiśati guhyābhimatamarthajātaṃ tat paraspareṇa saha jalpan piṇḍena vijigīṣurāha saṃharṣāt, tasmāttadvidyasaṃbhāṣāmabhipraśaṃsanti kuśalāḥ|| 15 ||

द्विविधा तु खलु तद्विद्यसंभाषा भवति-सन्धायसंभाषा, विगृह्यसंभाषा च॥ १६ ॥dvividhā tu khalu tadvidyasaṃbhāṣā bhavati-sandhāyasaṃbhāṣā, vigṛhyasaṃbhāṣā ca|| 16 ||

तत्र ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसंपन्नेनाकोपनेनानुपस्कृतविद्येनानसूयकेनानुनेयेनानुनयकोविदेन क्लेशक्षमेण प्रियसंभाषणेन च सह सन्धायसंभाषा विधीयते।tatra jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisaṃpannenākopanenānupaskṛtavidyenānasūyakenānuneyenānunayakovidena kleśakṣameṇa priyasaṃbhāṣaṇena ca saha sandhāyasaṃbhāṣā vidhīyate|तथाविधेन सह कथयन् विस्रब्धः कथयेत्, पृच्छेदपि च विस्रब्धः, पृच्छते चास्मै विस्रब्धाय विशदमर्थं ब्रूयात्, न च निग्रहभयादुद्विजेत, निगृह्य चैनं न हृष्येत्, न च परेषु विकत्थेत, न च मोहादेकान्तग्राही स्यात्, न चाविदितमर्थमनुवर्णयेत्, सम्यक् चानुनयेनानुनयेत्, तत्र चावहितः स्यात्।tathāvidhena saha kathayan visrabdhaḥ kathayet, pṛcchedapi ca visrabdhaḥ, pṛcchate cāsmai visrabdhāya viśadamarthaṃ brūyāt, na ca nigrahabhayādudvijeta, nigṛhya cainaṃ na hṛṣyet, na ca pareṣu vikattheta, na ca mohādekāntagrāhī syāt, na cāviditamarthamanuvarṇayet, samyak cānunayenānunayet, tatra cāvahitaḥ syāt|इत्यनुलोमसंभाषाविधिः॥ १७ ॥ityanulomasaṃbhāṣāvidhiḥ|| 17 ||

अत ऊर्ध्वमितरेण सह विगृह्य संभाषायां जल्पेच्छ्रेयसा योगमात्मनः पश्यन्।ata ūrdhvamitareṇa saha vigṛhya saṃbhāṣāyāṃ jalpecchreyasā yogamātmanaḥ paśyan|प्रागेव च जल्पाज्जल्पान्तरं परावरान्तरं परिषद्विशेषांश्च सम्यक् परीक्षेत।prāgeva ca jalpājjalpāntaraṃ parāvarāntaraṃ pariṣadviśeṣāṃśca samyak parīkṣeta|सम्यक्परीक्षा हि बुद्धिमतां कार्यप्रवृत्तिनिवृत्तिकालौ शंसति, तस्मात् परीक्षामभिप्रशंसन्ति कुशलाः।samyakparīkṣā hi buddhimatāṃ kāryapravṛttinivṛttikālau śaṃsati, tasmāt parīkṣāmabhipraśaṃsanti kuśalāḥ|परीक्षमाणस्तु खलु परावरान्तरमिमान् जल्पकगुणाञ् श्रेयस्करान् दोषवतश्च परीक्षेत सम्यक्; तद्यथा-श्रुतं विज्ञानं धारणं प्रतिभानं वचनशक्तिरिति, एतान् गुणान् श्रेयस्करानाहुः; इमान् पुनर्दोषवतः, तद्यथा-कोपनत्वमवैशारद्यं भीरुत्वमधारणत्वमनवहितत्वमिति।parīkṣamāṇastu khalu parāvarāntaramimān jalpakaguṇāñ śreyaskarān doṣavataśca parīkṣeta samyak; tadyathā-śrutaṃ vijñānaṃ dhāraṇaṃ pratibhānaṃ vacanaśaktiriti, etān guṇān śreyaskarānāhuḥ; imān punardoṣavataḥ, tadyathā-kopanatvamavaiśāradyaṃ bhīrutvamadhāraṇatvamanavahitatvamiti|एतान् गुणान् गुरुलाघवतः परस्य चैवात्मनश्च तुलयेत्॥ १८ ॥etān guṇān gurulāghavataḥ parasya caivātmanaśca tulayet|| 18 ||

तत्र त्रिविधः परः संपद्यते-प्रवरः, प्रत्यवरः, समो वा, गुणविनिक्षेपतः; नत्वेव कार्त्स्नेयन॥ १९ ॥tatra trividhaḥ paraḥ saṃpadyate-pravaraḥ, pratyavaraḥ, samo vā, guṇavinikṣepataḥ; natveva kārtsneyana|| 19 ||

परिषत्तु खलु द्विविधा-ज्ञानवती, मूढपरिषच्च।pariṣattu khalu dvividhā-jñānavatī, mūḍhapariṣacca|सैव द्विविधा सती त्रिविधा पुनरनेन कारणविभागेन-सुहृत्परिषत्, उदासीनपरिषत्, प्रतिनिविष्टपरिषच्चेति।saiva dvividhā satī trividhā punaranena kāraṇavibhāgena-suhṛtpariṣat, udāsīnapariṣat, pratiniviṣṭapariṣacceti|तत्र प्रतिनिविष्टायां परिषदि ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसंपन्नायां मूढायां वा न कथंचित् केनचित् सह जल्पो विधीयते; मूढायां तु सुहृत्परिषद्युदासीनायां वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तीरन्तरेणाप्यदीप्तयशसा महाजवचिद्विष्टेनापि सह जल्पो विधीयते।tatra pratiniviṣṭāyāṃ pariṣadi jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisaṃpannāyāṃ mūḍhāyāṃ vā na kathaṃcit kenacit saha jalpo vidhīyate; mūḍhāyāṃ tu suhṛtpariṣadyudāsīnāyāṃ vā jñānavijñānavacanaprativacanaśaktīrantareṇāpyadīptayaśasā mahājavacidviṣṭenāpi saha jalpo vidhīyate|तद्विधेन च सह कथयता आविद्धदीर्घसूत्रसंकुलैर्वाक्यदण्डकैः कथयितव्यम्, अतिहृष्टं मुहुर्मुहुरुपहसता परं निरूपयता च पर्षदमाकारैर्ब्रुवतश्चास्य वाक्यावकाशो न देयः; कष्टशब्दं च ब्रुवता वक्तव्यो निच्यते, अथवा पुनर्हीना ते प्रतिज्ञा, इति।tadvidhena ca saha kathayatā āviddhadīrghasūtrasaṃkulairvākyadaṇḍakaiḥ kathayitavyam, atihṛṣṭaṃ muhurmuhurupahasatā paraṃ nirūpayatā ca parṣadamākārairbruvataścāsya vākyāvakāśo na deyaḥ; kaṣṭaśabdaṃ ca bruvatā vaktavyo nicyate, athavā punarhīnā te pratijñā, iti|पुनश्चाहू(ह्व)यमानः प्रतिवक्तव्यः-परिसंवत्सरो भवान् शिक्षस्व तावत्; न त्वया गुरुरुपासितो नूनम्, अथवा पर्याप्तमेतावत्ते; सकृदपि हि परिक्षेपिकं निहतं निहतमाहुरिति नास्य योगः कर्तव्यः कथञ्चित्।punaścāhū(hva)yamānaḥ prativaktavyaḥ-parisaṃvatsaro bhavān śikṣasva tāvat; na tvayā gururupāsito nūnam, athavā paryāptametāvatte; sakṛdapi hi parikṣepikaṃ nihataṃ nihatamāhuriti nāsya yogaḥ kartavyaḥ kathañcit|अप्येवं श्रेयसा सह विगृह्य वक्तव्यमित्याहुरेके; नत्वेवं ज्यायसा सह विग्रहं प्रशंसन्ति कुशलाः॥ २० ॥apyevaṃ śreyasā saha vigṛhya vaktavyamityāhureke; natvevaṃ jyāyasā saha vigrahaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ|| 20 ||

प्रत्यवरेण तु सह समानाभिमतेन वा विगृह्य जल्पता सुहृत्परिषदि कथयितव्यम्, अथवाऽप्युदासीनपरिषद्यवधानश्रवणज्ञानविज्ञानोपधारणवचनप्रतिवचनशक्तिसंपन्नायां कथयता चावहितेन परस्य साद्गुण्यदोषबलमवेक्षितव्यं, समवेक्ष्य च यत्रैनं श्रेष्ठं मन्येत नास्य तत्र जल्पं योजयेदनाविष्कृतमयोगं कुर्वन्; यत्र त्वेनमवरं मन्येत तत्रैवैनमाशु निगृह्णीयात्।pratyavareṇa tu saha samānābhimatena vā vigṛhya jalpatā suhṛtpariṣadi kathayitavyam, athavā'pyudāsīnapariṣadyavadhānaśravaṇajñānavijñānopadhāraṇavacanaprativacanaśaktisaṃpannāyāṃ kathayatā cāvahitena parasya sādguṇyadoṣabalamavekṣitavyaṃ, samavekṣya ca yatrainaṃ śreṣṭhaṃ manyeta nāsya tatra jalpaṃ yojayedanāviṣkṛtamayogaṃ kurvan; yatra tvenamavaraṃ manyeta tatraivainamāśu nigṛhṇīyāt|तत्र खल्विमे प्रत्यवराणामाशु निग्रहे भवन्त्युपायाः; तद्यथा-श्रुतहीनं महता सूत्रपाठेनाभिभवेत्, विज्ञानहीनं पुनः कष्टशब्देन वाक्येन, वाक्यधारणाहीनमाविद्धदीर्घसूत्रसंकुलैर्वाक्यदण्डकैः, पतिभाहीनं पुनर्वचनेनैकविधेनानेकार्थवाचिना, वचनशक्तिहीनमर्धोक्तस्य वाक्यस्याक्षेपेण, अविशारदमपत्रपणेन, कोपनमायासनेन, भीरुं वित्रासनेन, अनवहितं नियमनेनेति।tatra khalvime pratyavarāṇāmāśu nigrahe bhavantyupāyāḥ; tadyathā-śrutahīnaṃ mahatā sūtrapāṭhenābhibhavet, vijñānahīnaṃ punaḥ kaṣṭaśabdena vākyena, vākyadhāraṇāhīnamāviddhadīrghasūtrasaṃkulairvākyadaṇḍakaiḥ, patibhāhīnaṃ punarvacanenaikavidhenānekārthavācinā, vacanaśaktihīnamardhoktasya vākyasyākṣepeṇa, aviśāradamapatrapaṇena, kopanamāyāsanena, bhīruṃ vitrāsanena, anavahitaṃ niyamaneneti|एवमेतैरुपायैः परमवरमभिभवेच्छीघ्रम्॥ २१ ॥evametairupāyaiḥ paramavaramabhibhavecchīghram|| 21 ||

तत्र श्लोकौ-tatra ślokau-विगृह्य कथयेद्य्क्त्या युक्तं च न निवारयेत्।vigṛhya kathayedyktyā yuktaṃ ca na nivārayet|विगृह्यभाषा तीव्रं हि केषांचिद्द्रोहमावहेत्॥ २२ ॥vigṛhyabhāṣā tīvraṃ hi keṣāṃciddrohamāvahet|| 22 ||

नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यमपि विद्यते।nākāryamasti kruddhasya nāvācyamapi vidyate|कुशला नाभिनन्दन्ति कलहं समितौ सताम्॥ २३ ॥kuśalā nābhinandanti kalahaṃ samitau satām|| 23 ||

एवं प्रवृत्ते वादे कुर्यात्॥ २४ ॥evaṃ pravṛtte vāde kuryāt|| 24 ||

प्रागेव तावदिदं कर्तुं यतेत-सन्धाय पर्षदाऽयनभूतमात्मनः प्रकरणमादेशयितव्यं, यद्वा परस्य भृशदुर्गं स्यात्, पक्षमथवा परस्य भृशं विमुखमानयेत्; परिषदि चोपसंहितायामशक्यमस्माभिर्वक्तुम्, एषैव ते परिषद्यथेष्टं यथायोगं यथाभिप्रायं वादं वादमर्यादां च स्थापयिष्यतीत्युक्त्वा तूष्णीमासीत॥ २५ ॥prāgeva tāvadidaṃ kartuṃ yateta-sandhāya parṣadā'yanabhūtamātmanaḥ prakaraṇamādeśayitavyaṃ, yadvā parasya bhṛśadurgaṃ syāt, pakṣamathavā parasya bhṛśaṃ vimukhamānayet; pariṣadi copasaṃhitāyāmaśakyamasmābhirvaktum, eṣaiva te pariṣadyatheṣṭaṃ yathāyogaṃ yathābhiprāyaṃ vādaṃ vādamaryādāṃ ca sthāpayiṣyatītyuktvā tūṣṇīmāsīta|| 25 ||

तत्रेदं वादमर्यादालक्षणं भवति-इदं वाच्यम्, इदमवाच्यम्, एवं पराजितो भवतीति॥ २६ ॥tatredaṃ vādamaryādālakṣaṇaṃ bhavati-idaṃ vācyam, idamavācyam, evaṃ parājito bhavatīti|| 26 ||

इमानि तु खलु पदानि भिषग्वादमार्गज्ञानार्थमधिगम्यानि भवन्ति; तद्यथा-वादः, द्रव्यं, गुणाः, कर्म, सामान्यं, विशेषः, समवायः, प्रतिज्ञा, स्थापना, प्रतिष्ठापना, हेतुः, दृष्टान्तः, उपनयः, निगमनम्, उत्तरं, सिद्धान्तः, शब्दः, प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यं, संशयः, प्रयोजनं, सव्यभिचारं, जिज्ञासा, व्यवसायः, अर्थप्राप्तिः, संभवः, अनुयोज्यम्, अननुयोज्यम्, अनुयोगः, प्रत्यनुयोगः, वाक्यदोषः, वाक्यप्रशंसा, छलम्, अहेतुः, अतीतकालम्, उपालम्भः, परिहारः, प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं, निग्रहस्थानमिति॥ २७ ॥imāni tu khalu padāni bhiṣagvādamārgajñānārthamadhigamyāni bhavanti; tadyathā-vādaḥ, dravyaṃ, guṇāḥ, karma, sāmānyaṃ, viśeṣaḥ, samavāyaḥ, pratijñā, sthāpanā, pratiṣṭhāpanā, hetuḥ, dṛṣṭāntaḥ, upanayaḥ, nigamanam, uttaraṃ, siddhāntaḥ, śabdaḥ, pratyakṣam, anumānam, aitihyam, aupamyaṃ, saṃśayaḥ, prayojanaṃ, savyabhicāraṃ, jijñāsā, vyavasāyaḥ, arthaprāptiḥ, saṃbhavaḥ, anuyojyam, ananuyojyam, anuyogaḥ, pratyanuyogaḥ, vākyadoṣaḥ, vākyapraśaṃsā, chalam, ahetuḥ, atītakālam, upālambhaḥ, parihāraḥ, pratijñāhāniḥ, abhyanujñā, hetvantaram, arthāntaraṃ, nigrahasthānamiti|| 27 ||

तत्र वादो नाम स यत् परेण सह शास्त्रपूर्वकं विगृह्य कथयति।स च द्विविधः संग्रहेण-जल्पः, वितण्डा च।tatra vādo nāma sa yat pareṇa saha śāstrapūrvakaṃ vigṛhya kathayati|sa ca dvividhaḥ saṃgraheṇa-jalpaḥ, vitaṇḍā ca|तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्पः, जल्पविपर्ययो वितण्डा।tatra pakṣāśritayorvacanaṃ jalpaḥ, jalpaviparyayo vitaṇḍā|यथा-एकस्य पक्षः पुनर्भवोऽस्तीति, नास्तित्यपरस्य; तौ च स्वस्वपक्षहेतुभिः स्वस्वपक्षं स्थापयतः, परपक्षमुद्भावयतः, एष जल्पः।yathā-ekasya pakṣaḥ punarbhavo'stīti, nāstityaparasya; tau ca svasvapakṣahetubhiḥ svasvapakṣaṃ sthāpayataḥ, parapakṣamudbhāvayataḥ, eṣa jalpaḥ|जल्पविपर्ययो वितण्डा।jalpaviparyayo vitaṇḍā|वितण्डा नाम परपक्षे दोषवचनमात्रमेव॥ २८ ॥vitaṇḍā nāma parapakṣe doṣavacanamātrameva|| 28 ||

द्रव्यगुणसामान्यविशेषसमवायाः स्वलक्षणैः श्लोकस्थाने पूर्वमुक्ताः॥ २९ ॥dravyaguṇasāmānyaviśeṣasamavāyāḥ svalakṣaṇaiḥ ślokasthāne pūrvamuktāḥ|| 29 ||

अथ प्रतिज्ञा-प्रतिज्ञा नाम साध्यवचनं; यथा-नित्यः पुरुष इति॥ ३० ॥atha pratijñā-pratijñā nāma sādhyavacanaṃ; yathā-nityaḥ puruṣa iti|| 30 ||

अथ स्थापना-स्थापना नाम तस्या एव प्रतिज्ञाया हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनैः स्थापना।atha sthāpanā-sthāpanā nāma tasyā eva pratijñāyā hetudṛṣṭāntopanayanigamanaiḥ sthāpanā|पूर्वं हि प्रतिज्ञा, पश्चात् स्थापना, किं ह्यप्रतिज्ञातं स्थापन्यिष्यति; यथा-नित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा; हेतुः-अकृतकत्वादिति; दृष्टान्तः-यथाऽऽकाशमिति; उपनयः-यथा चाकृतकमाकाशं, तच्च नित्यं, तथा पुरुष इति; निगमनं-तस्मान्नित्य इति॥ ३१ ॥pūrvaṃ hi pratijñā, paścāt sthāpanā, kiṃ hyapratijñātaṃ sthāpanyiṣyati; yathā-nityaḥ puruṣa iti pratijñā; hetuḥ-akṛtakatvāditi; dṛṣṭāntaḥ-yathā''kāśamiti; upanayaḥ-yathā cākṛtakamākāśaṃ, tacca nityaṃ, tathā puruṣa iti; nigamanaṃ-tasmānnitya iti|| 31 ||

अथ प्रतिष्ठापना-प्रतिष्ठापना नाम या तस्या एव परप्रतिज्ञाया विपरीतार्थस्थापना।atha pratiṣṭhāpanā-pratiṣṭhāpanā nāma yā tasyā eva parapratijñāyā viparītārthasthāpanā|यथनित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा; हेतुः-ऐन्द्रियकत्वादिति; दृष्टान्तः-यथा घ्ट इति, उपनयो-यथा घट ऐन्द्रियकः स चानित्यः, तथा चायमिति; निगमनं-तस्मादनित्य इति॥ ३२ ॥yathanityaḥ puruṣa iti pratijñā; hetuḥ-aindriyakatvāditi; dṛṣṭāntaḥ-yathā ghṭa iti, upanayo-yathā ghaṭa aindriyakaḥ sa cānityaḥ, tathā cāyamiti; nigamanaṃ-tasmādanitya iti|| 32 ||

अथ हेतुः-हेतुर्नामोपलब्धिकारणं; तत् प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यमिति; एभिर्हेतुभिर्यदुपलभ्यते तत् तत्त्वम्॥ ३३ ॥atha hetuḥ-heturnāmopalabdhikāraṇaṃ; tat pratyakṣam, anumānam, aitihyam, aupamyamiti; ebhirhetubhiryadupalabhyate tat tattvam|| 33 ||

अथ दृष्टान्तः-दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्खविदुषां बुद्धिसाम्यं, यो वर्ण्यं वर्णयति।atha dṛṣṭāntaḥ-dṛṣṭānto nāma yatra mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyaṃ, yo varṇyaṃ varṇayati|यथा-अग्निरुष्णाः, द्रवमुदकं, स्थिरा पृथिवी, आदित्यः प्रकाशक इति; यथा आदित्यः प्रकाशकस्तथा सांख्यज्ञानं प्रकाशकमिति॥ ३४ ॥yathā-agniruṣṇāḥ, dravamudakaṃ, sthirā pṛthivī, ādityaḥ prakāśaka iti; yathā ādityaḥ prakāśakastathā sāṃkhyajñānaṃ prakāśakamiti|| 34 ||

उपयो निगमनं चोक्तं स्थापनाप्रतिष्ठापनाव्याख्यायाम्॥ ३५ ॥upayo nigamanaṃ coktaṃ sthāpanāpratiṣṭhāpanāvyākhyāyām|| 35 ||

अथोत्तरम्-उत्तरं नाम साधर्म्योपदिष्टे हेतौ वैधर्म्यवचनं, वैधर्म्योप्दिष्टे वा हेतौ साधर्म्यवचनम्।athottaram-uttaraṃ nāma sādharmyopadiṣṭe hetau vaidharmyavacanaṃ, vaidharmyopdiṣṭe vā hetau sādharmyavacanam|यथा-ऽहेतुसधर्माणो विकाराः, शीतकस्य हि व्याधेर्हेतुभिः साधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शाःऽ, इति ब्रुवतः परो ब्रूयात्-हेतुविधर्माणो विकाराः, यथा शरीरावयवानां दाहौष्ण्यकोथप्रपचने हेतुवैधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शा इति।yathā-'hetusadharmāṇo vikārāḥ, śītakasya hi vyādherhetubhiḥ sādharmyaṃ himaśiśiravātasaṃsparśāḥ', iti bruvataḥ paro brūyāt-hetuvidharmāṇo vikārāḥ, yathā śarīrāvayavānāṃ dāhauṣṇyakothaprapacane hetuvaidharmyaṃ himaśiśiravātasaṃsparśā iti|एतत् सविपर्ययमुत्तरम्॥ ३६ ॥etat saviparyayamuttaram|| 36 ||

अथ सिद्धान्तः-सिद्धान्तो नाम स यः परीक्षकैर्बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिश्च साधयित्वा स्थाप्यते निर्णयः।atha siddhāntaḥ-siddhānto nāma sa yaḥ parīkṣakairbahuvidhaṃ parīkṣya hetubhiśca sādhayitvā sthāpyate nirṇayaḥ|स चतुर्विधः-सर्वतन्त्रसिद्धान्तः, प्रतितन्त्रसिद्धान्तः, अधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्तश्चेति।sa caturvidhaḥ-sarvatantrasiddhāntaḥ, pratitantrasiddhāntaḥ, adhikaraṇasiddhāntaḥ, abhyupagamasiddhāntaśceti|तत्र सर्वतन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन् सर्वस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा सन्ति निदानानि, सन्ति व्याधयः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानामिति।tatra sarvatantrasiddhānto nāma tasmiṃstasmin sarvasmiṃstantre tattat prasiddhaṃ; yathā santi nidānāni, santi vyādhayaḥ, santi siddhyupāyāḥ sādhyānāmiti|प्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन्नेकैकस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा-अन्यत्राष्टौ रसाः षडत्र, पञ्चेन्द्रियाण्यत्र षडिन्द्रियाण्यन्यत्र तन्त्रे, वातादिकृताः सर्वे विकारा यथाऽन्यत्र, अत्र वातादिकृता भूतकृताश्च प्रसिद्धाः।pratitantrasiddhānto nāma tasmiṃstasminnekaikasmiṃstantre tattat prasiddhaṃ; yathā-anyatrāṣṭau rasāḥ ṣaḍatra, pañcendriyāṇyatra ṣaḍindriyāṇyanyatra tantre, vātādikṛtāḥ sarve vikārā yathā'nyatra, atra vātādikṛtā bhūtakṛtāśca prasiddhāḥ|अधिकरणसिद्धान्तो नाम स यस्मिन्नधिकरणे प्रस्तूयमाने सिद्धान्यन्यान्यप्यधिकरणानि भवन्ति, यथा-ऽन मुक्तः कर्मानुबन्धिकं कुरुते, निस्पृहत्वात्ऽ इति प्रस्तुते सिद्धाः कर्मफलमोक्षपुरुषप्रेत्यभावा भवन्ति।adhikaraṇasiddhānto nāma sa yasminnadhikaraṇe prastūyamāne siddhānyanyānyapyadhikaraṇāni bhavanti, yathā-'na muktaḥ karmānubandhikaṃ kurute, nispṛhatvāt' iti prastute siddhāḥ karmaphalamokṣapuruṣapretyabhāvā bhavanti|अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम स यमर्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टमहेतुकं वा वादकालेऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः; तद्यथा-द्रव्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, गुणाः प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, वीर्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, इत्येवमादिः।abhyupagamasiddhānto nāma sa yamarthamasiddhamaparīkṣitamanupadiṣṭamahetukaṃ vā vādakāle'bhyupagacchanti bhiṣajaḥ; tadyathā-dravyaṃ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, guṇāḥ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, vīryaṃ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, ityevamādiḥ|इति चतुर्विधः सिद्धान्तः॥ ३७ ॥iti caturvidhaḥ siddhāntaḥ|| 37 ||

अथ शब्दः-शब्दो नाम वर्णसमाम्नायः; स चतुर्विधः-दृष्टार्थश्च, अदृष्टार्थश्च, सत्यश्च, अनृतश्चेति।atha śabdaḥ-śabdo nāma varṇasamāmnāyaḥ; sa caturvidhaḥ-dṛṣṭārthaśca, adṛṣṭārthaśca, satyaśca, anṛtaśceti|तत्र दृष्टार्थो नाम-त्रिभिर्हेतुभिर्दोषाः प्रकुप्यन्ति, षड्भिरुपक्रमैश्च प्रशाम्यन्ति, सति श्रोत्रादिसद्भावे शब्दादिग्रहणमिति।tatra dṛṣṭārtho nāma-tribhirhetubhirdoṣāḥ prakupyanti, ṣaḍbhirupakramaiśca praśāmyanti, sati śrotrādisadbhāve śabdādigrahaṇamiti|अदृष्टार्थः पुनः-अस्ति प्रेत्यभावः, अस्ति मोक्ष इति।adṛṣṭārthaḥ punaḥ-asti pretyabhāvaḥ, asti mokṣa iti|सत्यो नाम-यथार्थभूतः; सन्त्यायुर्वेदोपदेशाः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानां व्याधीनां, सन्त्यारम्भफलानीति।satyo nāma-yathārthabhūtaḥ; santyāyurvedopadeśāḥ, santi siddhyupāyāḥ sādhyānāṃ vyādhīnāṃ, santyārambhaphalānīti|सत्यविपर्ययश्चानृतः॥ ३८ ॥satyaviparyayaścānṛtaḥ|| 38 ||

अथ प्रत्यक्षं-प्रत्यक्षं नाम तद्यदात्मना चेन्द्रियैश्च स्वयमुपलभ्यते; तत्रात्मप्रत्यक्षाः सुखदुःखेच्छाद्वेषादयः, शब्दादयस्त्विन्द्रियप्रत्यक्षाः॥ ३९ ॥atha pratyakṣaṃ-pratyakṣaṃ nāma tadyadātmanā cendriyaiśca svayamupalabhyate; tatrātmapratyakṣāḥ sukhaduḥkhecchādveṣādayaḥ, śabdādayastvindriyapratyakṣāḥ|| 39 ||

अथानुमानम्-अनुमानं नाम तर्को युक्त्यपेक्षः; यथा-अग्निं जरणशक्त्या, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दादिग्रहणेनेत्येवमादि॥ ४० ॥athānumānam-anumānaṃ nāma tarko yuktyapekṣaḥ; yathā-agniṃ jaraṇaśaktyā, balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādigrahaṇenetyevamādi|| 40 ||

अथैतिह्यम्-ऐतिह्यं नामाप्तोपदेशो वेदादिः॥ ४१ ॥athaitihyam-aitihyaṃ nāmāptopadeśo vedādiḥ|| 41 ||

अथौपम्यम्-औपम्यं नाम यदन्येनान्यस्य सादृश्यमधिकृत्य प्रकाशनं; यथा-दण्डेन दण्डकस्य, धनुषा धनुःस्तम्भस्य, इष्वासेनाऽऽरोग्यदस्येति॥ ४२ ॥athaupamyam-aupamyaṃ nāma yadanyenānyasya sādṛśyamadhikṛtya prakāśanaṃ; yathā-daṇḍena daṇḍakasya, dhanuṣā dhanuḥstambhasya, iṣvāsenā''rogyadasyeti|| 42 ||

अथ संशयः-संशयो नाम सन्देहलक्षणानुसन्दिग्धेष्वर्थेष्वनिश्चयः; यथा-दृष्टा ह्यायुष्मल्लक्षणैरुपेताश्चानुपेताश्च तथा सक्रियाश्चाक्रियाश्च पुरुषाः शीघ्रभङ्गाश्चिरजीविनश्च, एतदुभयदृष्टत्वात् संशयः-किमस्ति खल्वकालमृत्युरुत नास्तीति॥ ४३ ॥atha saṃśayaḥ-saṃśayo nāma sandehalakṣaṇānusandigdheṣvartheṣvaniścayaḥ; yathā-dṛṣṭā hyāyuṣmallakṣaṇairupetāścānupetāśca tathā sakriyāścākriyāśca puruṣāḥ śīghrabhaṅgāścirajīvinaśca, etadubhayadṛṣṭatvāt saṃśayaḥ-kimasti khalvakālamṛtyuruta nāstīti|| 43 ||

अथ प्रयोजनं-प्रयोजनं नाम यदर्थमारभ्यन्त आरम्भाः; यथा-यद्यकालमृत्युरस्ति ततोऽहमात्मानमायुष्यैरुपचरिष्याम्यनायुष्याणि च परिहरिष्यामि, कथं मामकालमृत्युः प्रसहेतेति॥ ४४ ॥atha prayojanaṃ-prayojanaṃ nāma yadarthamārabhyanta ārambhāḥ; yathā-yadyakālamṛtyurasti tato'hamātmānamāyuṣyairupacariṣyāmyanāyuṣyāṇi ca parihariṣyāmi, kathaṃ māmakālamṛtyuḥ prasaheteti|| 44 ||

अथ सव्यभिचारं-सव्यभिचारं नाम यद्व्यभिचरणं; यथा-भवेदिदमौषधमस्मिन् व्याधौ यौगिकमथवा नेति॥ ४५ ॥atha savyabhicāraṃ-savyabhicāraṃ nāma yadvyabhicaraṇaṃ; yathā-bhavedidamauṣadhamasmin vyādhau yaugikamathavā neti|| 45 ||

अथ जिज्ञासा-जिज्ञासा नाम परीक्षा; यथा भेषजपरीक्षोत्तरकालमुपदेक्ष्यते॥ ४६ ॥atha jijñāsā-jijñāsā nāma parīkṣā; yathā bheṣajaparīkṣottarakālamupadekṣyate|| 46 ||

अथ व्यवसायः-व्यवसायो नाम निश्चयः; यथा-वातिक एवायं व्याधिः, इदमेवास्य भेषजं चेति॥ ४७ ॥atha vyavasāyaḥ-vyavasāyo nāma niścayaḥ; yathā-vātika evāyaṃ vyādhiḥ, idamevāsya bheṣajaṃ ceti|| 47 ||

अथार्थप्राप्तिः-अर्थप्राप्तिर्नाम यत्रैकेनार्थेनोक्तेनापरस्यार्थस्यानुक्तस्यापि सिद्धिः; यथा-नायं संतर्पणसाध्यो व्याधिरित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः-अपतर्पणसाध्योऽयमिति, नानेन दिवा भोक्तव्यमित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः-निशि भोक्तव्यमिति॥ ४८ ॥athārthaprāptiḥ-arthaprāptirnāma yatraikenārthenoktenāparasyārthasyānuktasyāpi siddhiḥ; yathā-nāyaṃ saṃtarpaṇasādhyo vyādhirityukte bhavatyarthaprāptiḥ-apatarpaṇasādhyo'yamiti, nānena divā bhoktavyamityukte bhavatyarthaprāptiḥ-niśi bhoktavyamiti|| 48 ||

अथ संभवः-यो यतः संभवति स तस्य संभवः; यथा-षड्धातवो गर्भस्य, व्याधेरहितं, हितमारोग्यस्येति॥ ४९ ॥atha saṃbhavaḥ-yo yataḥ saṃbhavati sa tasya saṃbhavaḥ; yathā-ṣaḍdhātavo garbhasya, vyādherahitaṃ, hitamārogyasyeti|| 49 ||

अथानुयोज्यम्-अनुयोज्यं नाम यद्वाक्यं वाक्यदोषयुक्तं तत्।athānuyojyam-anuyojyaṃ nāma yadvākyaṃ vākyadoṣayuktaṃ tat|सामान्यतो व्याहृतेष्वर्थेषु वा विशेषग्रहणार्थं यद्वाक्यं तदप्यनुयोज्यं; यथा-ऽसंशोधनसाध्योऽयं व्याधिःऽ इत्युक्ते ऽकिं वमनसाध्योऽयं, किंवा विरेचनसाध्यःऽ इत्यनुयुज्यते॥ ५० ॥sāmānyato vyāhṛteṣvartheṣu vā viśeṣagrahaṇārthaṃ yadvākyaṃ tadapyanuyojyaṃ; yathā-'saṃśodhanasādhyo'yaṃ vyādhiḥ' ityukte 'kiṃ vamanasādhyo'yaṃ, kiṃvā virecanasādhyaḥ' ityanuyujyate|| 50 ||

अथाननुयोज्यम्-अननुयोज्यं नामातो विपर्ययेण; यथा-अयमसाध्यः॥ ५१ ॥athānanuyojyam-ananuyojyaṃ nāmāto viparyayeṇa; yathā-ayamasādhyaḥ|| 51 ||

अथानुयोगः-अनुयोगो नाम स यत् तद्विद्यानां तद्विद्यैरेव सार्धं तन्त्रे तन्त्रैकदेशे वा प्रश्नः प्रश्नैकदेशो वा ज्ञानविज्ञावचनप्रतिवचनपरीक्षार्थमादिश्यते।athānuyogaḥ-anuyogo nāma sa yat tadvidyānāṃ tadvidyaireva sārdhaṃ tantre tantraikadeśe vā praśnaḥ praśnaikadeśo vā jñānavijñāvacanaprativacanaparīkṣārthamādiśyate|यथा-ऽनित्यः पुरुषःऽ इति प्रतिज्ञाते यत् परः ऽको हेतुःऽ इत्याह, सोऽनुयोगः॥ ५२ ॥yathā-'nityaḥ puruṣaḥ' iti pratijñāte yat paraḥ 'ko hetuḥ' ityāha, so'nuyogaḥ|| 52 ||

अथ प्रत्यनुयोगः-प्रत्यनुयोगो नामानुयोगस्यानुयोगः; यथा-अस्यानुयोगस्य पुनः को हेतुरिति॥ ५३ ॥atha pratyanuyogaḥ-pratyanuyogo nāmānuyogasyānuyogaḥ; yathā-asyānuyogasya punaḥ ko heturiti|| 53 ||

अथ वाक्यदोषः-वाक्यदोषो नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थ न्यूनम्, अनर्थकम्, अपार्ह्तकं, विरुद्धं चेति; एतानि ह्यन्तरेण न प्रकृतोऽर्ह्तः प्रणश्येत्।atha vākyadoṣaḥ-vākyadoṣo nāma yathā khalvasminnartha nyūnam, anarthakam, apārhtakaṃ, viruddhaṃ ceti; etāni hyantareṇa na prakṛto'rhtaḥ praṇaśyet|तत्र न्यूनं-प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामन्यतमेनापि न्यूनं न्यूनं भवति; यद्वा बहूपदिष्टहेतुकमेकेन हेतुना साध्यते तच्च न्यूनम्।tatra nyūnaṃ-pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānāmanyatamenāpi nyūnaṃ nyūnaṃ bhavati; yadvā bahūpadiṣṭahetukamekena hetunā sādhyate tacca nyūnam|अथाधिकम्-अधिकं नाम यन्न्यनविपरीतं, यद्वाऽऽयुर्वेदे भाष्यमाणे बार्हस्पत्यमौशनसमन्यद्वा यत्किंचिदप्रतिसंबद्धार्थमुच्यते, यद्वा संबद्धार्थमपि द्विरभिधीयते तत् पुनरुक्तदोषत्वादधिकं; तच्च पुनरुक्तं द्विविधम्-अर्थपुनरुक्तं, शब्दपुनरुक्तं च; तत्रार्थपुनरुक्तं यथा-भेषजमौषधं साधनमिति, शब्दपुनरुक्तं पुनर्भेषजं भेषजमिति।athādhikam-adhikaṃ nāma yannyanaviparītaṃ, yadvā''yurvede bhāṣyamāṇe bārhaspatyamauśanasamanyadvā yatkiṃcidapratisaṃbaddhārthamucyate, yadvā saṃbaddhārthamapi dvirabhidhīyate tat punaruktadoṣatvādadhikaṃ; tacca punaruktaṃ dvividham-arthapunaruktaṃ, śabdapunaruktaṃ ca; tatrārthapunaruktaṃ yathā-bheṣajamauṣadhaṃ sādhanamiti, śabdapunaruktaṃ punarbheṣajaṃ bheṣajamiti|अथानर्थकम्-अनर्ह्तकं नाम यद्वचनमक्षरग्राममात्रमेव स्यात् पञ्चवर्गवन्न चार्थतो गृह्यते।athānarthakam-anarhtakaṃ nāma yadvacanamakṣaragrāmamātrameva syāt pañcavargavanna cārthato gṛhyate|अथापार्थकम्-अपार्थकं नाम यदर्थवच्च परस्परेणासंयुज्यमानार्थकं; यथा-चक्रन(त)क्रवंशवज्रनिशाकरा इति।athāpārthakam-apārthakaṃ nāma yadarthavacca paraspareṇāsaṃyujyamānārthakaṃ; yathā-cakrana(ta)kravaṃśavajraniśākarā iti|अथ विरुद्धं-विरुद्धं नाम यद्दृष्टान्तसिद्धान्तसमयैर्विरुद्धं; तत्र पूर्वं दृष्टान्तसिद्धान्तावुक्तौ; समयः पुनस्त्रिधा भवति; यथा-आयुर्वैदिकसमयः, याज्ञिकसमयः, कोक्षशास्त्रिकसमयश्चेति; तत्रायुर्वैदिकसमयःचतुष्पादं भेषजमिति, याज्ञिकसमयःआलभ्या यजमानैः पशव इति, मोक्षशास्त्रिकसमयःसर्वभूतेष्वहिंसेति; तत्र स्वसमयविपरीतमुच्यमानं विरुद्धं भवति।atha viruddhaṃ-viruddhaṃ nāma yaddṛṣṭāntasiddhāntasamayairviruddhaṃ; tatra pūrvaṃ dṛṣṭāntasiddhāntāvuktau; samayaḥ punastridhā bhavati; yathā-āyurvaidikasamayaḥ, yājñikasamayaḥ, kokṣaśāstrikasamayaśceti; tatrāyurvaidikasamayaḥcatuṣpādaṃ bheṣajamiti, yājñikasamayaḥālabhyā yajamānaiḥ paśava iti, mokṣaśāstrikasamayaḥsarvabhūteṣvahiṃseti; tatra svasamayaviparītamucyamānaṃ viruddhaṃ bhavati|इति वाक्यदोषाः॥ ५४ ॥iti vākyadoṣāḥ|| 54 ||

अथ वाक्यप्रशंसा-वाक्यप्रशंसा नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे त्वन्यूनम्, अनधिकम्, अर्थवत्, अनपार्थकम्, अविरुद्धम्, अधिगतपदार्थं चेति यत्तद्वाक्यमननुयोज्यमिति प्रशस्यते॥ ५५ ॥atha vākyapraśaṃsā-vākyapraśaṃsā nāma yathā khalvasminnarthe tvanyūnam, anadhikam, arthavat, anapārthakam, aviruddham, adhigatapadārthaṃ ceti yattadvākyamananuyojyamiti praśasyate|| 55 ||

अथ च्छलं-छलं नाम परिशठमर्थाभासमनर्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव।atha cchalaṃ-chalaṃ nāma pariśaṭhamarthābhāsamanarthakaṃ vāgvastumātrameva|तद्द्विविधं-वाक्छल्ं, सामान्यच्छलं च।taddvividhaṃ-vākchalṃ, sāmānyacchalaṃ ca|तत्र वाक्छलं नाम यथा-कश्चिद्ब्रूयात्-नवतन्त्रेऽयं भिषगिति, अथ भिषग् ब्रूयात्-नाहं नवतन्त्र एकतन्त्रोऽहमिति; परो ब्रूयात्-नाहं ब्रवीमि नव तन्त्राणि तवेति, अपि तु नवाभ्यस्तं ते तन्त्रमिति; भिषक् ब्रूयात्-न मया नवाभ्यस्तं तन्त्रम्, अनेकधाऽभ्यस्तं मया तन्त्रमिति; एतद्वाक्छलम्।tatra vākchalaṃ nāma yathā-kaścidbrūyāt-navatantre'yaṃ bhiṣagiti, atha bhiṣag brūyāt-nāhaṃ navatantra ekatantro'hamiti; paro brūyāt-nāhaṃ bravīmi nava tantrāṇi taveti, api tu navābhyastaṃ te tantramiti; bhiṣak brūyāt-na mayā navābhyastaṃ tantram, anekadhā'bhyastaṃ mayā tantramiti; etadvākchalam|सामान्यच्छलं नाम यथा-व्याधिप्रशमनायौषधमित्युक्ते, परो भूयात्-सत् सत्प्रशमनायेति किं नु भवानाह; सन् हि रोगः, सदौषधं; यदि च सत् सत्प्रशमनाय भवति, तत्र सत् कासः, सत् क्षयः, सत्सामान्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यतीति।sāmānyacchalaṃ nāma yathā-vyādhipraśamanāyauṣadhamityukte, paro bhūyāt-sat satpraśamanāyeti kiṃ nu bhavānāha; san hi rogaḥ, sadauṣadhaṃ; yadi ca sat satpraśamanāya bhavati, tatra sat kāsaḥ, sat kṣayaḥ, satsāmānyāt kāsaste kṣayapraśamanāya bhaviṣyatīti|एतत् सामान्यच्छलम्॥ ५६ ॥etat sāmānyacchalam|| 56 ||

अथाहेतुः-अहेतुर्नाम प्रकरणसमः, संशयसमः, वर्ण्यसमश्चेति।athāhetuḥ-aheturnāma prakaraṇasamaḥ, saṃśayasamaḥ, varṇyasamaśceti|तत्र प्रकरणसमो नामाहेतुर्यथा-अन्यः शरीरादात्मा नित्य इति; परो ब्रूयात्-यस्मादन्यः शरीरादात्मा, तस्मान्नित्यः; शरीरं ह्यनित्यमतो विधर्मिणा चात्मना भवितव्यमित्येष चाहेतुः; नहि य एव पक्षः स एव हेतुरिति।tatra prakaraṇasamo nāmāheturyathā-anyaḥ śarīrādātmā nitya iti; paro brūyāt-yasmādanyaḥ śarīrādātmā, tasmānnityaḥ; śarīraṃ hyanityamato vidharmiṇā cātmanā bhavitavyamityeṣa cāhetuḥ; nahi ya eva pakṣaḥ sa eva heturiti|संशयसमो नामाहेतुर्य एव संशयहेतुः स एव संशयच्छेदहेतुः; यथा-अयमायुर्वेदैकदेशमाह, किंन्वयं चिकित्सकः स्यान्न वेति संशये परो ब्रूयात्-यस्मादयमायुर्वेदैकदेशमाह तस्माच्चिकित्सकोऽयमिति, न च संशयच्छेदहेतुं विशेषयति, एष चाहेतुः; न हि य एव संशयहेतुः, स एव संशयच्छेदहेतुर्भवति।saṃśayasamo nāmāheturya eva saṃśayahetuḥ sa eva saṃśayacchedahetuḥ; yathā-ayamāyurvedaikadeśamāha, kiṃnvayaṃ cikitsakaḥ syānna veti saṃśaye paro brūyāt-yasmādayamāyurvedaikadeśamāha tasmāccikitsako'yamiti, na ca saṃśayacchedahetuṃ viśeṣayati, eṣa cāhetuḥ; na hi ya eva saṃśayahetuḥ, sa eva saṃśayacchedaheturbhavati|वर्ण्यसमो नामाहेतुःयो हेतुर्वर्ण्याविशिष्टः; यथा-कश्चिद्ब्रूयात्-अस्पर्शत्वाद्बुद्धिरनित्या शब्दविदिति; अत्र वर्ण्यः शब्दो बुद्धिरपि वर्ण्या, तदुभयवर्ण्याविशिष्टत्वाद्वर्ण्यसमोऽप्यहेतुः॥ ५७ ॥varṇyasamo nāmāhetuḥyo heturvarṇyāviśiṣṭaḥ; yathā-kaścidbrūyāt-asparśatvādbuddhiranityā śabdaviditi; atra varṇyaḥ śabdo buddhirapi varṇyā, tadubhayavarṇyāviśiṣṭatvādvarṇyasamo'pyahetuḥ|| 57 ||

अथातीतकालम्-अतीतकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते, तत् कालातीतत्वादग्राह्यं भवतीति; पूर्वं वा निग्रहप्राप्तमनिगृह्य परिगृह्य पक्षान्तरितं पश्चान्निगृहीते, तत्तस्यातीतकालत्वान्निग्रहवचनमसमर्थं भवतीति॥ ५८ ॥athātītakālam-atītakālaṃ nāma yat pūrvaṃ vācyaṃ tat paścāducyate, tat kālātītatvādagrāhyaṃ bhavatīti; pūrvaṃ vā nigrahaprāptamanigṛhya parigṛhya pakṣāntaritaṃ paścānnigṛhīte, tattasyātītakālatvānnigrahavacanamasamarthaṃ bhavatīti|| 58 ||

अथोपालम्भःउपालम्भो नाम हेतोर्दोषवचनं; यथापूर्वमहेतवो हेत्वाभासा व्याख्याताः॥ ५९ ॥athopālambhaḥupālambho nāma hetordoṣavacanaṃ; yathāpūrvamahetavo hetvābhāsā vyākhyātāḥ|| 59 ||

अथ परिहारः-परिहारो नाम तस्यैव दोषवचनस्य परिहरणं; यथा-नित्यमात्मनि शरीरस्थे जीवलिङ्गान्युपलभ्यन्ते, तस्य चापगमान्नोपलभ्यन्ते, तस्मादन्यः शरीरादात्मा नित्यश्चेति॥ ६० ॥atha parihāraḥ-parihāro nāma tasyaiva doṣavacanasya pariharaṇaṃ; yathā-nityamātmani śarīrasthe jīvaliṅgānyupalabhyante, tasya cāpagamānnopalabhyante, tasmādanyaḥ śarīrādātmā nityaśceti|| 60 ||

अथ प्रतिज्ञाहानिः-प्रतिज्ञाहानिर्नाम सा पूर्वपरिगृहीतां प्रतिज्ञां पर्यनुयुक्तो यत् परित्यजति, यथा प्राक् प्रतिज्ञां कृत्वा नित्यः पुरुष इति, पर्यनुयुक्तस्त्वाह-अनित्य इति॥ ६१ ॥atha pratijñāhāniḥ-pratijñāhānirnāma sā pūrvaparigṛhītāṃ pratijñāṃ paryanuyukto yat parityajati, yathā prāk pratijñāṃ kṛtvā nityaḥ puruṣa iti, paryanuyuktastvāha-anitya iti|| 61 ||

अथाभ्यनुज्ञा-अभ्यनुज्ञा नाम सा य इष्टानिष्टाभ्युपगमः॥ ६२ ॥athābhyanujñā-abhyanujñā nāma sā ya iṣṭāniṣṭābhyupagamaḥ|| 62 ||

अथ हेत्वन्तरं-हेत्वन्तरं नाम प्रकृतहेतौ वाच्ये यद्विकृतहेतुमाह॥ ६३ ॥atha hetvantaraṃ-hetvantaraṃ nāma prakṛtahetau vācye yadvikṛtahetumāha|| 63 ||

अथार्थान्तरम्-अर्थान्तरं नामैकस्मिन् वक्तव्येऽपरं यदाह।athārthāntaram-arthāntaraṃ nāmaikasmin vaktavye'paraṃ yadāha|यथाज्वरलक्षणे वाच्ये प्रमेहलक्षणमाह॥ ६४ ॥yathājvaralakṣaṇe vācye pramehalakṣaṇamāha|| 64 ||

अथ निग्रहस्थानं-निग्रहस्थानं नाम पराजयप्राप्तिः; तच्च त्रिरभिहितस्य वाक्यस्यापरिज्ञानं परिषदि विज्ञानवत्यां, यद्वा अननुयोज्यस्यानुयोगोऽनुयोज्यस्य चाननुयोगः।atha nigrahasthānaṃ-nigrahasthānaṃ nāma parājayaprāptiḥ; tacca trirabhihitasya vākyasyāparijñānaṃ pariṣadi vijñānavatyāṃ, yadvā ananuyojyasyānuyogo'nuyojyasya cānanuyogaḥ|प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, कालातीतवचनम्, अहेतुः, न्यूनम्, अधिकं, व्यर्थम्, अनर्थकं, पुनरुक्तं, विरुद्धं, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं च निग्रहस्थानम्॥ ६५ ॥pratijñāhāniḥ, abhyanujñā, kālātītavacanam, ahetuḥ, nyūnam, adhikaṃ, vyartham, anarthakaṃ, punaruktaṃ, viruddhaṃ, hetvantaram, arthāntaraṃ ca nigrahasthānam|| 65 ||