॥ १ ॥athāto vyādhitarūpīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 7
व्याधितरूपीयविमानम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 31-32)
तत्र श्लोकौ-व्याधितौ पुरुषौ ज्ञाज्ञौ भिषजौ सप्रयोजनौ।विंशतिः क्रिमयस्तेषां हेत्वादिः सप्तको गणः॥
verse 31 →उक्तो व्याधितरूपीये विमाने परमर्षिणा।शिष्यसंबोधनार्थाय व्याधिप्रशमनाय च॥
verse 32 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
, ।iha khalu dvau puruṣau vyādhitarūpau bhavataḥ-guruvyādhitaḥ, laghuvyādhitaśca| , ।tatra-guruvyādhita ekaḥ sattvabalaśarīrasaṃpadupetatvāllaghuvyādhita iva dṛśyate, laghuvyādhito'paraḥ sattvādīnāmadhamatvādguruvyādhita iva dṛśyate| ॥ ३ ॥tayorakuśalāḥ kevalaṃ cakṣuṣaiva rūpaṃ dṛṣṭvā'dhyavasyanto vyādhigurulāghave vipratipadyante|| 3 ||
।nahi jñānāvayavena kṛtsne jñeye vijñānamutpadyate| ।vipratipannāstu khalu rogajñāne upakramayuktijñāne cāpi vipratipadyante| , ।te yadā guruvyādhitaṃ laghuvyādhitarūpamāsādayanti, tadā tamalpadoṣaṃ matvā saṃśodhanakāle'smai mṛdu saṃśodhanaṃ prayacchanto bhūya evāsya doṣānudīrayanti| , ।yadā tu laghuvyādhitaṃ guruvyādhitarūpamāsādayanti, tadā taṃ mahādoṣaṃ matvā saṃśodhanakāle'smai tīkṣṇaṃ saṃśodhanaṃ prayacchanto doṣānatinirhṛtya śarīramasya kṣiṇvanti| ।evamavayavena jñānasya kṛtsne jñeye jñānamabhimanyamānāḥ pariskhalanti| , ॥ ४ ॥viditaveditavyāstu bhiṣajaḥ sarvaṃ sarvathā yathāsaṃbhavaṃ parīkṣyaṃ parīkṣyādhyavasyanto na kvacidapi vipratipadyante, yatheṣṭamarthamabhinirvartayanti ceti|| 4 ||
-bhavanti cātra- ।sattvādīnāṃ vikalpena vyādhirūpamathāture| ॥ ५ ॥dṛṣṭvā vipratipadyante bālā vyādhibalābale|| 5 ||
।te bheṣajamayogena kurvantyajñānamohitāḥ| ॥ ६ ॥vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya mahate'pi vā|| 6 ||
।prājñāstu sarvamājñāya parīkṣyamiha sarvathā| ॥ ७ ॥na skhalanti prayogeṣu bheṣajānāṃ kadācana|| 7 ||
, ॥ ८ ॥iti vyādhitarūpādhikāre vyādhitarūpasaṃkhyāgrasaṃbhavaṃ vyādhitarūpahetuvipratipattau kāraṇaṃ sāpavādaṃ saṃpratipattikāraṇaṃ cānapavādaṃ niśamya, bhagavantamātreyamagniveśo'taḥ paraṃ sarvakrimīṇāṃ purīṣasaṃśrayāṇāṃ samutthānasthānasaṃsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣān papracchopasaṃgṛhya pādau|| 8 ||
! ; ; , , , ॥ ९ ॥athāsmai provāca bhagavānātreyaḥ-iha khalvagniveśa! viṃśatividhāḥ krimayaḥ pūrvamuddiṣṭā nānāvidhena pravibhāgenānyatra sahajebhyaḥ; te punaḥ prakṛtibhirvibhajyamānāścaturvidhā bhavanti; tadyathā-purīṣajāḥ, śleṣmajāḥ, śoṇitajā, malajāśceti|| 9 ||
।tatra malo bāhyaścābhyantaraśca| ।tatra bāhyamalajātān malajān saṃcakṣmahe| ; ; ; , ; , ; , ; , , ॥ १० ॥teṣāṃ samutthānaṃmṛjāvarjanaṃ; sthānaṃ-keśaśmaśrulomapakṣmavāsāṃsi; saṃsthānamaṇavastilākṛtayo bahupādāśca; varṇakṛṣṇaḥ, śuklaśca; nāmāniyūkāḥ, pipīlikāśca; prabhāvaḥkaṇḍūjananaṃ, koṭhapiḍakābhinirvartanaṃ ca; cikitsitaṃ tu khalveṣāmapakarṣaṇaṃ, malopaghātaḥ, malakarāṇāṃ ca bhāvānāmanupasevanamiti|| 10 ||
; ; , ; ; , , , , , ; , , ; , ॥ ११ ॥śoṇitajānāṃ tu khalu kuṣṭhaiḥ samānaṃ samutthānaṃ; sthānaṃraktavāhinyo dhamanyaḥ; saṃsthānamaṇavo vṛttāścāpādāśca, sūkṣmatvāccaike bhavantyadṛśyāḥ; varṇaḥtāmraḥ; nāmānikeśādā, lomādā, lomadvīpāḥ, saurasā, auḍumbarā, jantumātaraśceti; prabhāvaḥkeśaśmaśrunakhalomapakṣmāpadhvaṃsaḥ, vraṇagatānāṃ ca harṣakaṇḍūtodasaṃsarpaṇāni, ativṛddhānāṃ ca tvaksirāsnāyumāṃsataruṇāsthibhakṣaṇamiti; cikitsitamapyeṣāṃ kuṣṭhaiḥ samānaṃ, taduttarakālamupadekṣyāmaḥ|| 11 ||
; , ; , , ; , , , , , , ; , , , , , , , , , , , ॥ १२ ॥śleṣmajāḥ kṣīraguḍatilamatsyānūpamāṃsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehājīrṇapūtiklinnasaṃkīrṇaviruddhāsātmyabhojanasamutthānāḥ; teṣāmāmāśayaḥ sthānaṃ, te pravardhamānāstūrdhvamadho vā visarpantyubhayato vā; saṃsthānavarṇaviśeṣāstu-śvetāḥ pṛthubradhvasaṃsthānāḥ kecit, kecidvṛttapariṇāhā gaṇḍūpadākṛtayaḥ śvetāstāmrāvabhāsāśca, kecidaṇavo dīrghastantvākṛtayaḥ śvetāḥ; teṣāṃ trividhānāṃ śleṣmanimittānāṃ krimīṇāṃ nāmānantrādāḥ, udarādāḥ, hṛdayacarāḥ, curavaḥ, darbhapuṣpāḥ, saugandhikāḥ, mahāgudaśceti; prabhāvohṛllāsaḥ, āsyasaṃsravaṇam, arocakāvipākau, jvaraḥ, mūrcchā, jṛmbhā, kṣavathuḥ, ānāhaḥ, aṅgamardaḥ, chardiḥ kārśyaṃ, pāruṣyaṃ, ceti|| 12 ||
; , , ; , ; , , ; , ; , , , , , ; ॥ १३ ॥purīṣajāstulyasamutthānāḥ śleṣmajaiḥ; teṣāṃ sthānaṃ pakvāśayaḥ, te pravardhamānāstvadho visarpanti, yasya punarāmāśayābhimukhāḥ syuryadantaraṃ tadantaraṃ tasyodgāraniḥśvāsāḥ purīṣagandhinaḥ syuḥ; saṃsthānavarṇaviśeṣāstusūkṣmavṛttaparīṇāhāḥ śvetā dīrghā ūrṇaṃśusaṃkāśāḥ kecit, kecit punaḥ sthūlavṛttaparīṇāhāḥ śyāvanīlaharitapītāḥ; teṣāṃ nāmāni kakerukāḥ, makerukāḥ, lelihāḥ; saśūlakāḥ, sausurādāśceti; prabhāvaḥ-purīṣabhedaḥ, kārśyaṃ, pāruṣyaṃ, lomaharṣābhinirvartanaṃ ca, ta eva cāsya gudamukhaṃ paritudantaḥ kaṇḍūṃ copajanayanto gudamukhaṃ paryāsate, ta eva jātaharṣā gudaniṣkramaṇamativelaṃ kurvanti; ityeṣa śleṣmajānāṃ purīṣajānāṃ ca krimīṇāṃ samutthānādiviśeṣaḥ|| 13 ||
।cikitsitaṃ tu khalveṣāṃ samāsenopadiśya paścādvistareṇopadekṣyāmaḥ| , , ॥ १४ ॥tatra sarvakrimīṇāmapakarṣaṇamevāditaḥ kāryaṃ, tataḥ prakṛtivighātaḥ, anantaraṃ nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanamiti|| 14 ||
; , ; , , , ; ।tatrāpakarṣaṇaṃhastenābhigṛhya vimṛśyopakaraṇavatā'panayanamanupakaraṇena vā; sthānagatānāṃ tu krimīṇaṃ bheṣajenāpakarṣaṇaṃ nyāyataḥ, taccaturvidhaṃ; tadyathā-śirovirecanaṃ, vamanaṃ, virecanam, āsthāpanaṃ ca; ityapakarṣaṇavidhiḥ| , ; ।prakṛtivighātastveṣāṃ kaṭutiktakaṣāyakṣāroṣṇānāṃ dravyāṇāmupayogaḥ, yaccānyadapi kiṃcicchleṣmapurīṣapratyanīkabhūtaṃ tat syāt; iti prakṛtivighātaḥ| ।anantaraṃ nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanaṃ-yaduktaṃ nidānavidhau tasya vivirjanaṃ tathāprāyāṇāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇām| ।iti lakṣaṇataścikitsitamanuvyākhyātam| ॥ १५ ॥etadeva punarvistareṇopadekṣyate|| 15 ||
।athainaṃ krimikoṣṭhamāturamagre ṣaḍrātraṃ saptarātraṃ vā snehasvedābhyāmupapādya śvobhūte enaṃ saṃśodhanaṃ pāyayitā'smīti kṣīraguḍadadhitilamatsyānūpamāṃsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehasaṃprayuktairbhojyaiḥ sāyaṃ prātaścopapādayet samudīraṇārthaṃ krimīṇāṃ koṣṭhābhisaraṇārthaṃ ca bhiṣak| ॥ १६ ॥atha vyuṣṭāyāṃ rātryāṃ sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ ca vijñāyāsthāpanavamanavirecanaistadaharevopapādayedupapādanīyaścet syāt sarvān parīkṣyaviśeṣān parīkṣya samyak|| 16 ||
; , ; , , , ॥ १७ ॥athāhareti brūyāt-mūlakasarṣapalaśunakarañjaśirtumadhuśigrukharapuṣpābhūstṛṇasumukhasurasakuṣṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakāni sarvāṇyathavā yathālābhaṃ; tānyāhṛtānyabhisamīkṣya khaṇḍaśaśchedayitvā prakṣālya pānīyena suprakṣālitāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya gomūtreṇārdhodakenābhiṣicya sādhayet satatamavaghaṭṭayan darvyā, tamupayuktabhūyiṣṭhe'mbhasi gataraseṣvauṣadheṣu sthālīmavatārya suparipūtaṃ kaṣāyaṃ sukhoṣṇaṃ madanaphalapippalīviḍaṅgakalkatailopahitaṃ svarjikālavaṇitamabhyāsicya bastau vidhivadāsthāpayedenaṃ; tathā'rkālarkakuṭajāḍhakīkuṣṭhakaiḍaryakaṣāyeṇa vā, tathā śigrupīlukustumburukaṭukāsarṣapakaṣāyeṇa, tathā''malakaśṛṅgaveradāruharidrāpicumardakaṣāyeṇa madanaphalādisaṃyogasaṃpāditena, trivāraṃ saptarātraṃ vā''sthāpayet|| 17 ||
; , ; ॥ १८ ॥pratyāgate ca paścime bastau pratyāśvastaṃ tadaharevobhayatobhāgaharaṃ saṃśodhanaṃ pāyayedyuktyā; tasya vidhirupadekṣyate-madanaphalapippalīkaṣāyasyārdhāñjalimātreṇa trivṛtkalkākṣamātramāloḍya pātumasmai prayacchet, tadasya doṣamubhayato nirharati sādhu; evameva kalpoktāni vamanavirecanāni pratisaṃsṛjya pāyayedenaṃ buddhyā sarvaviśeṣānavekṣamāṇo bhiṣak|| 18 ||
।athainaṃ samyagviriktaṃ vijñāyāparāhṇe śaikharikakaṣāyeṇa sukhoṣṇena pariṣecayet| ; ।tenaiva ca kaṣāyeṇa bāhyābhyantarān sarvodakārthān kārayecchaśvat; tadabhāve kaṭutiktakaṣāyāṇāmauṣadhānāṃ kvāthairmūtrakṣārairvā pariṣecayet| , ॥ १९ ॥pariṣiktaṃ cainaṃ nivātamāgāramanupraveśya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverasiddhena yavāgvādinā krameṇopācaret, vilepīkramāgataṃ cainamanuvāsayedviḍaṅgatailenaikāntaraṃ dvistrirvā|| 19 ||
, ॥ २० ॥yadi punarasyātipravṛddhāñchīrṣādān krimīn manyeta śirasyaivābhisarpataḥ kadācit, tataḥ svehasvedābhyāmasya śira upapādya virecayedapāmārgataṇḍulādinā śirovirecanena|| 20 ||
, , । ; ; ॥ २१ ॥yastvabhyavahāryavidhiḥ prakṛtivighātāyoktaḥ krimīṇāmatha tamanuvyākhyāsyāmaḥ,-mūlakaparṇīṃ samūlāgrapratānāmāhṛtya khaṇḍaśaśchedayitvolū(dū)khale kṣodayitvā pāṇibhyāṃ pīḍayitvā rasaṃ gṛhṇīyāt, tena rasena lohitaśālitaṇḍulapiṣṭaṃ samāloḍya pūpalikāṃ kṛtvā vidhūmeṣvaṅgāreṣūpakuḍya viḍaṅgatailalavaṇopahitāṃ krimikoṣṭhāya bhakṣayituṃ prayacchet, anantaraṃ cāmlakāñjikamudaśvidvā pippalyādipañcavarga saṃsṛṣṭaṃ salavaṇamanupāyayet|anena kalpena mārkavārkasahacaranīpanirguṇḍīsumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakabakulakuṭajasuvarṇakṣīrīsvarasānāmanyatamasmin kārayet pūpalikāḥ; tathā kiṇihīkirātatiktakasuvahāmalakaharītakībibhītakasvaraseṣu kārayet pūpalikāḥ; svarasāṃścaiteṣāmekaikaśo dvandvaśaḥ sarvaśo vā madhuvilulitān prātaranannāya pātuṃ prayacchet|| 21 ||
।athāśvaśakṛdāhṛtya mahati kiliñjake prastīryātape śoṣayitvodūkhale kṣodayitvā dṛṣadi punaḥ sūkṣmacūrṇāni kārayitvā viḍaṅgakaṣāyeṇa triphalākaṣāyeṇa vā'ṣṭakṛtvo daśakṛtvo vā''tape suparibhāvitāni bhāvayitvā dṛṣadi punaḥ sūkṣmāṇi cūrṇāni kārayitvā nave kalaśe samāvāpyānuguptaṃ nidhāpayet| ॥ २२ ॥teṣāṃ tu khalu cūrṇānāṃ pāṇitalaṃ yāvadvā sādhu manyeta tat kṣaudreṇa saṃsṛjya krimikoṣṭhine leḍhuṃ prayacchet|| 22 ||
, ।tathā bhallātakāsthīnyāhṛtya kalaśapramāṇena cāpothya snehabhāvite dṛḍhe kalaśe sūkṣmānekacchidrabradhne śarīramupaveṣṭya mṛdāvalipte samāvāpyoḍupena pidhāya bhūmāvākaṇṭhaṃ nikhātasya snehabhāvitasyaivānyasya dṛḍhasya kumbhasyopari samāropya samantādgomayairupacitya dāhayet, sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni gomayāni vigatasnehāni ca bhallātakāsthīnīti tatastaṃ kumbhamuddharet| ; , ।atha tasmāddvitīyāt kumbhāt snehamādāya viḍaṅgataṇḍulacūrṇaiḥ snehārdhamātraiḥ pratisaṃsṛjyātape sarvamahaḥ sthāpayitvā tato'smai mātrāṃ prayacchet pānāya; tena sādhu viricyate, viriktasya cānupūrvī yathoktā| ॥ २३ ॥evameva bhadradārusaralakāṣṭhasnehānupakalpya pātuṃ prayacchet|| 23 ||
॥ २४ ॥anuvāsayeccainamanuvāsanakāle|| 24 ||
; , , , , , , , , , , , , ; , ॥ २५ ॥athāhareti brūyāt-śāradānnavāṃstilān saṃpadepetān; tānāhṛtya suviṣpūtānniṣpūya, suśuddhān śodhayitvā, viḍaṅgakaṣāye sukhoṣṇe prakṣipya nirvāpayedādoṣagamanāt, gatadoṣānabhisamīkṣya, supralūnān praluñcya, punareva suniṣpūtān niṣpūya, suśuddhān śodhayitvā, viḍaṅgakaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitān bhāvayitvā, ātape śoṣayitvā, ulū(dū)khale saṃkṣudya, dṛṣadi punaḥ ślakṣṇapiṣṭān kārayitvā, droṇyāmabhyavadhāya, viḍaṅgakaṣāyeṇa muhurmuhuravasiñcan pāṇimardameva mardayet; tasmiṃstu khalu prapīḍyamāne yattailamudiyāttat pāṇibhyāṃ paryādāya, śucau dṛḍhe kalaśe nyasyānuguptaṃ nidhāpayet|| 25 ||
, , , ।athāhareti brūyāt-tilvakoddālakayordvau bilvamātrau piṇḍau ślakṣṇapiṣṭau viḍaṅgakaṣāyeṇa, tadardhamātrau śyāmātrivṛtayoḥ, ato'rdhamātrau dantīdravantyoḥ, ato'rdhamātrau ca cavyacitrakayoriti| , , , ।etaṃ saṃbhāraṃ viḍaṅgakaṣāyasyārdhāḍhakamātreṇa pratisaṃsṛjya, tattailaprasthaṃ samāvāpya, sarvamāloḍya, mahati paryoge samāsicyāgnāvadhiśrityāsane samāsicyāgnāvadhiśrityāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ snehamavalokayannajasraṃ mṛdvagninā sādhayeddarvyā satatamavaghaṭṭayan| , , , , , ।sa yadā jānīyādviramati śabdaḥ, praśāmyati ca phenaḥ, prasādamāpadyate snehaḥ, yathāsvaṃ ca gandhavarṇarasotpattiḥ, saṃvartate ca bhaiṣajyamaṅgulibhyāṃ mṛdyamānamanatimṛdvanatidāruṇamanaṅguligrāhi ceti, sa kālastasyāvatāraṇāya| , , , , ।tatastamavatārya śītībhūtamahatena vāsasā paripūya, śucau dṛḍhe kalaśe samāsicya, pidhānena pidhāya, śuklena vastrapaṭṭenāvacchādya, sūtreṇa subaddhaṃ suniguptaṃ nidhāpayet| , ; ।tato'smai mātrāṃ prayacchet pānāya, tena sādhu viricyate; samyagapahṛtadoṣasya cānupūrvī yathoktā|।tataścainamanuvāsayedanuvāsanakāle| ।etenaiva ca pākavidhinā sarṣapātasīkarañjakoṣātakīsnehānupakalpya pāyayet sarvaviśeṣānavekṣamāṇaḥ| ॥ २६ ॥tenāgado bhavati|| 26 ||
।evaṃ dvayānāṃ śleṣmapurīṣasaṃbhavānāṃ krimīṇāṃ samutthānasaṃsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣā vyākhyātāḥ sāmānyataḥ| , ; ।viśeṣatastu svalpamātramāsthāpanānuvāsanānulomaharaṇabhūyiṣṭhaṃ teṣvevauṣadheṣu purīṣajānāṃ krimīṇāṃ cikitsitaṃ kartavyaṃ, mātrādhikaṃ punaḥ śirovirecanavamanopaśamanabhūyiṣṭhaṃ teṣvevauṣadheṣu śleṣmajānāṃ krimīṇāṃ cikitsitaṃ kāryam; ityeṣa krimighno bheṣajavidhiranuvyākhyāto bhavati| ।tamannutiṣṭhatā yathāsvaṃ hetuvarjane prayatitavyam| ॥ २७ ॥yathoddeśamevamidaṃ krimikoṣṭhacikitsitaṃ yathāvadanuvyākhyātaṃ bhavati|| 27 ||
-bhavanti cātra- ।apakarṣaṇamevādau krimīṇāṃ bheṣajaṃ smṛtam| ॥ २८ ॥tato vighātaḥ prakṛternidānasya ca varjanam|| 28 ||
।ayameva vikāraṇāṃ sarveṣāmapi nigrahe| ॥ २९ ॥vidhirdṛṣṭastridhā yo'yaṃ krimīnuddiśya kīrtitaḥ|| 29 ||
।saṃśodhanaṃ saṃśamanaṃ nidānasya ca varjanam| ॥ ३० ॥etāvsadbhiṣajā kāryaṃ roge roge yathāvidhi|| 30 ||
-tatra ślokau- ।vyādhitau puruṣau jñājñau bhiṣajau saprayojanau| ॥ ३१ ॥viṃśatiḥ krimayasteṣāṃ hetvādiḥ saptako gaṇaḥ|| 31 ||
।ukto vyādhitarūpīye vimāne paramarṣiṇā| ॥ ३२ ॥śiṣyasaṃbodhanārthāya vyādhipraśamanāya ca|| 32 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne vyādhitarūpīyavimānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||