॥ १ ॥அதா²த ஆத்ரேயப⁴த்³ரகாப்யீயமத்⁴யாயம்ʼ வ்யாக்²யாஸ்யாம꞉ || 1 ||
அத்தியாயம் 26
आत्रेयभद्रकाप्यीयोऽध्यायः
இந்த நூலின் தமிழ் மொழிபெயர்ப்பு தயாராகிக்கொண்டிருக்கிறது. இப்போதைக்கு மூலமும் அதன் தமிழ் எழுத்துப்பெயர்ப்பும் காட்டப்படுகின்றன. இந்தி மொழிபெயர்ப்புடன் படியுங்கள்
இந்த அத்தியாயத்தில் (அத்தியாயத்தின் சொந்தச் சுருக்கம், ஸ்லோகங்கள் 107-113)
तत्र श्लोकाःमतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये ।द्रव्याणि गुणक्रमभ्यां द्रव्यसंख्या रसाश्रया ॥
ஸ்லோகம் 107 →कारणं रससंख्याया रसानुरसलक्षणम् ।परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक् ॥
ஸ்லோகம் 108 →पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना ।ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः ॥
ஸ்லோகம் 109 →षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः ।उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि ॥
ஸ்லோகம் 110 →प्रवरावरमध्यत्वं रसानाम् गौर्वादिषु ।पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसंख्याविनिश्चयः ॥
ஸ்லோகம் 111 →षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत् स्वलक्षणम् ।यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत् ॥
ஸ்லோகம் 112 →वैरोधिकनिमित्तानां व्याहीनामौषधं च यत् ।आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः ॥
ஸ்லோகம் 113 →மூலத்தின் எந்தச் சொல்லையும் தொடுங்கள் - அதன் பொருள் தோன்றும்.
॥ २ ॥இதி ஹ ஸ்மாஹ ப⁴க³வாநாத்ரேய꞉ || 2 ||
।ஆத்ரேயோ ப⁴த்³ரகாப்யஶ்ச ஶாகுந்தேயஸ்ததை²வ ச | ॥ ३ ॥பூர்ணாக்ஷஶ்சைவ மௌத்³க³ல்யோ ஹிரண்யாக்ஷஶ்ச கௌஶிக꞉ || 3 ||
।ய꞉ குமாரஶிரா நாம ப⁴ரத்³வாஜ꞉ ஸ சாநக⁴꞉ | ॥ ४ ॥ஶ்ரீமாந் வார்யோவித³ஶ்சைவ ராஜா மதிமதாம்ʼ வர꞉ || 4 ||
।நிமிஶ்ச ராஜா வைதே³ஹோ ப³டி³ஶஶ்ச மஹாமதி꞉ | ॥ ५ ॥காங்காயநஶ்ச பா³ஹ்லீகோ பா³ஹ்லீகபி⁴ஷஜாம்ʼ வர꞉ || 5 ||
।ஏதே ஶ்ருதவயோவ்ருʼத்³தா⁴ ஜிதாத்மாநோ மஹர்ஷய꞉ | ॥ ६ ॥வநே சைத்ரரதே² ரம்யே ஸமீயுர்விஜிஹீர்ஷவ꞉ || 6 ||
।தேஷாம்ʼ தத்ரோபவிஷ்டாநாமியமர்த²வதீ கதா² | ॥ ७ ॥ப³பூ⁴வார்த²விதா³ம்ʼ ஸம்யக்³ரஸாஹாரவிநிஶ்சயே || 7 ||
।ஏக ஏவ ரஸ இத்யுவாச ப⁴த்³ரகாப்ய꞉ யம்ʼ பஞ்சாநாமிந்த்³ரியார்தா²நாமந்யதமம்ʼ ஜிஹ்வாவைஷயிகம்ʼ பா⁴வமாசக்ஷதே குஶலா꞉ ஸ புநருத³காத³நந்ய இதி | ।த்³வௌ ரஸாவிதி ஶாகுந்தேயோ ப்³ராஹ்மண꞉ சே²த³நீய உபஶமநீயஶ்சேதி | ।த்ரயோ ரஸா இதி பூர்ணாக்ஷோ மௌத்³க³ல்ய꞉ சே²த³நீயோபஶமநீயஸாதா⁴ரணா இதி | ।சத்வாரோ ரஸா இதி ஹிரண்யாக்ஷ꞉ கௌஶிக꞉ ஸ்வாது³ர்ஹிதஶ்ச ஸ்வாது³ரஹிதஶ்சாஸ்வாது³ர்ஹிதஶ்சாஸ்வாது³ரஹிதஶ்சேதி | । ।பஞ்ச ரஸா இதி குமாரஶிரா ப⁴ரத்³வாஜ꞉ பௌ⁴மௌத³காக்³நேயவாயவ்யாந்தரிக்ஷா꞉ |ஷட்³ரஸா இதி வார்யோவிதோ³ ராஜர்ஷி꞉ கு³ருலகு⁴ஶீதோஷ்ணஸ்நிக்³த⁴ரூக்ஷா꞉ | ।ஸப்த ரஸா இதி நிமிர்வைதே³ஹ꞉ மது⁴ராம்லலவணகடுதிக்தகஷாயக்ஷாரா꞉ | ।அஷ்டௌ ரஸா இதி ப³டி³ஶோ தா⁴மார்க³வ꞉ மது⁴ராம்லலவணகடுதிக்தகஷாயக்ஷாராவ்யக்தா꞉ | ॥ ८ ॥அபரிஸம்ʼக்²யேயா ரஸா இதி காங்காயநோ பா³ஹ்லீகபி⁴ஷக் ஆஶ்ரயகு³ணகர்மஸம்ʼஸ்வாத³விஶேஷாணாமபரிஸம்ʼக்²யேயத்வாத் || 8 ||
।ஷடே³வ ரஸா இத்யுவாச ப⁴க³வாநாத்ரேய꞉ புநர்வஸு꞉ மது⁴ராம்லலவணகடுதிக்தகஷாயா꞉ | ; ।தேஷாம்ʼ ஷண்ணாம்ʼ ரஸாநாம்ʼ யோநிருத³கம்ʼ சே²த³நோபஶமநே த்³வே கர்மணீ தயோர்மிஶ்ரீபா⁴வாத் ஸாதா⁴ரணத்வம்ʼ ஸ்வாத்³வஸ்வாது³தா ப⁴க்தி꞉ ஹிதாஹிதௌ ப்ரபா⁴வௌ பஞ்சமஹாபூ⁴தவிகாராஸ்த்வாஶ்ரயா꞉ ப்ரக்ருʼதிவிக்ருʼதிவிசாரதே³ஶகாலவஶா꞉ தேஷ்வாஶ்ரயேஷு த்³ரவ்யஸம்ʼஜ்ஞகேஷு கு³ணா கு³ருலகு⁴ஶீதோஷ்ணஸ்நிக்³த⁴ரூக்ஷாத்³யா꞉ க்ஷரணாத் க்ஷார꞉ நாஸௌ ரஸ꞉ த்³ரவ்யம்ʼ தத³நேகரஸஸமுத்பந்நமநேகரஸம்ʼ கடுகலவணபூ⁴யிஷ்ட²மநேகேந்த்³ரியார்த²ஸமந்விதம்ʼ கரணாபி⁴நிர்வ்ருʼத்தம்; அவ்யக்தீபா⁴வஸ்து க²லு ரஸாநாம்ʼ ப்ரக்ருʼதௌ ப⁴வத்யநுரஸே(அ)நுரஸஸமந்விதே வா த்³ரவ்யே அபரிஸம்ʼக்²யேயத்வம்ʼ புநஸ்தேஷாமாஶ்ரயாதீ³நாம்ʼ பா⁴வாநாம்ʼ விஶேஷாபரிஸம்ʼக்²யேயத்வாந்ந யுக்தம் ஏகைகோ(அ)பி ஹ்யேஷாமாஶ்ரயாதீ³நாம்ʼ பா⁴வாநாம்ʼ வேஶேஷாநாஶ்ரயதே விஶேஷாபரிஸம்ʼக்²யேயத்வாத் ந ச தஸ்மாத³ந்யத்வமுபபத்³யதே பரஸ்பரஸம்ʼஸ்ருʼஷ்டபூ⁴யிஷ்ட²த்வாந்ந சைஷாமபி⁴நிர்வ்ருʼத்தேர்கு³ணப்ரக்ருʼதீநாமபரிஸம்ʼக்²யேயத்வம்ʼ ப⁴வதி தஸ்மாந்ந ஸம்ʼஸ்ருʼஷ்டாநாம்ʼ ரஸாநாம்ʼ கர்மோபதி³ஶந்தி பு³த்³தி⁴மந்த꞉ | ॥ ९ ॥தச்சைவ காரணமபேக்ஷமாணா꞉ ஷஷ்ணாம்ʼ ரஸாநாம்ʼ பரஸ்பரேணாஸம்ʼஸ்ருʼஷ்டாநாம்ʼ லக்ஷணப்ருʼத²க்த்வமுபதே³க்ஷ்யாம꞉ || 9 ||
।அக்³ரே து தாவத்³த்³ரவ்யபே⁴த³மபி⁴ப்ரேத்ய கிம்ʼசித³பி⁴தா⁴ஸ்யாம꞉ | ॥ १० ॥ஸர்வா த்³ரவ்யம்ʼ பாஞ்சபௌ⁴திகமஸ்மிந்நர்தே² தச்சேதநாவத³சேநம்ʼ ச தஸ்ய கு³ணா꞉ ஶப்³தா³த³யோ கு³ர்வாத³யஶ்ச த்³ரவ்யாந்தா꞉ கர்ம பஞ்சவித⁴முக்தம்ʼ வமநாதி³ || 10 ||
॥ ११ ॥தத்ர த்³ரவ்யாணி கு³ருக²ரகடி²நமந்த³ஸ்தி²ரவிஶத³ஸாந்த்³ரஸ்தூ²லக³ந்த⁴கு³ணப³ஹுலாநி பார்தி²வாநி தாந்யுபசயஸங்கா⁴தகௌ³ரவஸ்தை²ர்யகராணி த்³ரவஸ்நிக்⁴த³ஶீதமந்த³ம்ருʼது³பிச்சி²லரஸகு³ணப³ஹுலாந்யாப்யாநி தாந்யுபக்லேத³ஸ்க்³நேஹப³ந்த⁴விஷ்யந்த³மார்த³ப்ரஹ்லாத³கராணி உஷ்ணதீக்ஷ்ணஸூக்ஷ்மலகு⁴ரூக்ஷவிஶத³ரூபகு³ணப³ஹுலாந்யாக்³நேயாநி தாநி தா³ஹபாகப்ரபா⁴ப்ரகாஶவர்ணகராணி லகு⁴ஶீதரூக்ஷக²ரவிஶத³ஸூக்ஷ்மஸ்பர்ஶகு³ணப³ஹுலாநி வாயவ்யாநி தாநி ரௌக்ஷ்யக்³லாநிவிசாரவைஶத்³யலாக⁴வகராணி ம்ருʼது³லகு⁴ஸூக்ஷ்மஶ்லக்ஷ்ணஶப்³த³கு³ணப³ஹுலாந்யாகாஶாத்மகாநி தாநி மார்த³வஸௌஷிர்யலாக⁴வகராணி || 11 ||
॥ १२ ॥அநேநோபதே³ஶேந நாநௌஷதி⁴பூ⁴தம்ʼ ஜக³தி கிம்ʼசித்³த்³ரவ்யமுபலப்⁴யதே தாம்ʼ தாம்ʼ யுக்திமர்த²ம்ʼ ச தம்ʼ தமபி⁴ப்ரேத்ய || 12 ||
॥ १३ ॥ந து கேவலம்ʼ கு³ணப்ரபா⁴வாதே³வ த்³ரவ்யாணி கார்முகாணி ப⁴வந்தி த்³ரவ்யாணி ஹி த்³ரவ்யப்ரபா⁴வாத்³கு³ணப்ரபா⁴வாத்³த்³ரவ்யகு³ணப்ரபா⁴வாச்ச தஸ்மிம்ʼஸ்தஸ்மிந் காலே தத்தத³தி⁴கரணமாஸாத்³ய டம்ʼ தாம்ʼ ச யுக்திமர்த²ம்ʼ ச தம்ʼ தமபி⁴ப்ரேத்ய யத் குர்வந்தி தத் கர்ம யேந குவந்தி தத்³வீர்யம்ʼ யத்ர குர்வந்தி தத³தி⁴கரணம்ʼ யதா³ குர்வந்தி ஸ கால꞉ யதா² குர்வந்தி ஸ உபாய꞉ யத் ஸாத⁴யந்தி தத் ப²லம் || 13 ||
॥ १४ ॥பே⁴த³ஶ்சைஷாம்ʼ த்ரிஷஷ்டிவித⁴விகல்போ த்³ரவ்யதே³ஶகாலப்ரபா⁴வாத்³ப⁴வதி தமுபதே³க்ஷ்யாம꞉ || 14 ||
।ஸ்வாது³ரம்லாதி³பி⁴ர்யோக³ம்ʼ ஶேஷைரம்லாத³ய꞉ ப்ருʼத²க் | ॥ १५ ॥யாந்தி பஞ்சத³ஶைதாநி த்³ரவ்யாணி த்³விரஸாநி து || 15 ||
।ப்ருʼத²க³ம்லாதி³யுக்தஸ்ய யோக³꞉ ஶேஷை꞉ ப்ருʼத²க்³ப⁴வேத் | ॥ १६ ॥மது⁴ரஸ்ய ததா²(அ)ம்லஸ்ய லவணஸ்ய கடோஸ்ததா² || 16 ||
।த்ரிரஸாநி யதா²ஸ்ம்ʼக்²யம்ʼ த்³ரவ்யாண்யுக்தாநி விம்ʼஶதி꞉ | ॥ १७ ॥வக்ஷ்யந்தே து சதுஷ்கேண த்³ரவ்யாணி த³ஶ பஞ்ச ச || 17 ||
।ஸ்வாத்³வம்லௌ ஸஹிதௌ யோக³ம்ʼ லவணாத்³யை꞉ ப்ருʼத²க்³க³த்தௌ | ॥ १८ ॥யோக³ம்ʼ ஶேஷை꞉ ப்ருʼத²க்³யாதஶ்சதுஷ்கரஸம்ʼக்²யயா || 18 ||
।ஸஹிதௌ ஸ்வாது³லவணௌ தத்³வத் கட்வாதி³பி⁴꞉ ப்ருʼத²க் | ॥ १९ ॥யுக்தௌ ஶேஷை꞉ ப்ருʼத²க்³யோக³ம்ʼ யாத꞉ ஸ்வாதூ³ஷணௌ ததா² || 19 ||
।கட்வாத்³யைரம்லலவணௌ ஸம்ʼயுக்தௌ ஸஹிதௌ ப்ருʼத²க் | ॥ २० ॥யாத꞉ ஶேஷை꞉ ப்ருʼத²க்³யோக³ம்ʼ ஶேஷைரம்லகடூ ததா² || 20 ||
।யுஜ்யதே து கஷாயேண ஸதிக்தௌ லவணோஷணௌ | ॥ २१ ॥ஷட் து பஞ்சரஸாந்யாஹுரேகைகஸ்யாபவர்ஜநாத் || 21 ||
।ஷட் சைவைகரஸாநி ஸ்யுரேகம்ʼ ஷட்³ரஸமேவ து | ॥ २२ ॥இதி த்ரிஷஷ்டிர்த்³ரவ்யாணாம்ʼ நிர்தி³ஷ்டா ரஸஸம்ʼக்²யயா || 22 ||
।த்ரிஷஷ்டி꞉ ஸ்யாத்த்வஸம்ʼக்²யேயா ரஸாநுரஸகல்பநாத் | ॥ २३ ॥ரஸாஸ்தரதமாப்⁴யாம்ʼ தாம்ʼ ஸம்ʼக்²யாமதிபதந்தி ஹி || 23 ||
।ஸம்ʼயோகா³꞉ ஸப்தபஞ்சாஶத் கல்பநா து த்ரிஷஷ்டிதா⁴ | ॥ २४ ॥ரஸாநாம்ʼ தத்ர யோக்³யத்வாத் கல்பிதா ரஸசிந்தகை꞉ || 24 ||
।க்வசிதே³கோ ரஸ꞉ கல்ப்ய꞉ ஸம்ʼயுக்தாஶ்ச ரஸா꞉ க்வசித் | ॥ २५ ॥தோ³ஷைஷதா⁴தீ³ந் ஸம்ʼசிந்த்ய பி⁴ஷஜா ஸித்³தி⁴மிச்ச²தா || 25 ||
।த்³ரவ்யாணி த்³விரஸாதீ³நி ஸம்ʼயுக்தாம்ʼஶ்ச ரஸாந் பு³தா⁴꞉ | ॥ २६ ॥ரஸாநேகைகஶோ வா(அ)பி கல்பயந்தி க³தா³ந் ப்ரதி || 26 ||
।ய꞉ ஸ்யாத்³ரஸவிகல்பஜ்ஞ꞉ ஸ்யாச்ச தோ³ஷவிகல்பவித் | ॥ २७ ॥ந ஸ முஹ்யேத்³விகாராணாம்ʼ ஹேதுலிங்கோ³பஶாந்திஷு || 27 ||
।வ்யக்த꞉ ஶுஷ்கஸ்ய சாதௌ³ ச ரஸோ த்³ரவ்யஸ்ய லக்ஷ்யதே | ॥ २८ ॥விபர்யயேணாநுரஸோ ர்ஸோ நாஸ்தி ஹி ஸப்தம꞉ || 28 ||
।பராபரத்வே யுக்திஶ்ச ஸம்ʼக்²யா ஸம்ʼயோக³ ஏவ ச | ॥ २९ ॥விபா⁴க³ஶ்ச ப்ருʼத²க்த்வம்ʼ ச பரிமாணமதா²பி ச || 29 ||
।ஸம்ʼஸ்காரோ(அ)ப்⁴யாஸ இத்யேதே கு³ணா ஜ்ஞேயா꞉ பராத³ய꞉ | ॥ ३० ॥ஸித்³த்⁴யுபாயாஶ்சிகித்ஸாயா லக்ஷணைஸ்தாந் ப்ரசக்ஷ்மஹே || 30 ||
।தே³ஶகாலவயோமாநபாகவீர்யரஸாதி³ஷு | ॥ ३१ ॥பராபரத்வே யுக்திஶ்ச யோஜநா யா து யுஜ்யதே || 31 ||
।ஸம்ʼக்²யா ஸ்யாத்³க³ணிதம்ʼ யோக³꞉ ஸஹ ஸம்ʼயோக³ உச்யதே | ॥ ३२ ॥த்³ரவ்யாணாம்ʼ த்³வந்த்³வஸர்வைககர்மஜோ(அ)நித்ய ஏவ ச || 32 ||
।விபா⁴க³ஸ்து விப⁴க்தி꞉ ஸ்யாத்³வியோகோ³ பா⁴க³ஶோ க்³ரஹ꞉ | ॥ ३३ ॥ப்ருʼத²க்த்வம்ʼ ஸ்யாத³ஸம்ʼயோகோ³ வைலக்ஷண்யமநேகதா || 33 ||
।பரிமாணம்ʼ புநர்மாநம்ʼ ஸம்ʼஸ்கார꞉ கரணம்ʼ மதம் | ॥ ३४ ॥பா⁴வாப்⁴யஸநமப்⁴யாஸ꞉ ஶீலநம்ʼ ஸததக்ரியா || 34 ||
।இதி ஸ்வலக்ஷணைருக்தா கு³ணா꞉ ஸர்வே பராத³ய꞉ | ॥ ३५ ॥சிகித்ஸா யைரவிதி³தைர்ந யதா²வத் ப்ரவர்ததே || 35 ||
।கு³ணா கு³ணாஶ்ரயா நோக்தாஸ்தஸ்மாத்³ரஸகு³ணாந் பி⁴ஷக் | ॥ ३६ ॥வித்³யாத்³த்³ரவ்யகு³ணாந் கர்துரபி⁴ப்ராயா꞉ ப்ருʼத²க்³விதா⁴꞉ || 36 ||
।அதஶ்ச ப்ரக்ருʼதம்ʼ பு³த்³த்⁴வா தே³ஶகாலாந்தராணி ச | ॥ ३७ ॥தந்த்ரகர்துரபி³ப்ராயாநுபாயாம்ʼஶ்சார்த²மாதி³ஶேத் || 37 ||
।ஷட்³விப⁴க்தீ꞉ ப்ரவக்ஷ்யாமி ரஸாநாமத உத்தரம் | ॥ ३८ ॥ஷட் பஞ்சபூ⁴தப்ரப⁴வா꞉ ஸம்ʼக்²யாதாஶ்ச யதா² ரஸா꞉ || 38 ||
॥ ३९ ॥ஸௌம்யா꞉ க²ல்வாபோ(அ)ந்தரிக்ஷப்ரப⁴வா꞉ ப்ரக்ருʼதிஶீதா லக்⁴வ்யாஶ்சாவ்யக்தரஸாஶ்ச தாஸ்த்வந்தரிக்ஷாத்³ப்⁴ரஶ்யமாநா ப்⁴ரஷ்டாஶ்ச பஞ்சமஹாபூ⁴தகு³ணஸமந்விதா ஜங்க³மஸ்தா²வராணாம்ʼ பூ⁴தாநாம்ʼ மூர்தீரபி⁴ப்ரீணயந்தி தாஸு மூர்திஷு ஷாத³பி⁴மூர்ச்ச²ந்தி ரஸா꞉ || 39 ||
।தேஷாம்ʼ ஷண்ணாம்ʼ ரஸாநாம்ʼ ஸோமகு³ணாதிரேகாந்மது⁴ரோ ரஸ꞉ ப்ருʼதி²வ்யக்³நிபூ⁴யிஷ்ட²த்வாத³ம்ல꞉ ஸலிலாக்³நிபூ⁴யிஷ்ட²த்வால்லவண꞉ வாய்வகு³நிபூ⁴யிஷ்ட²த்வாத் கடுக꞉ வாய்வாகாஶாதிரிக்தத்வாத்திக்த꞉ பவநப்ருʼதி²வீவ்யதிரேகாத் கஷாய இதி | ॥ ४० ॥ஏவமேஷாம்ʼ ரஸாநாம்ʼ ஷட்த்வமுபபந்நம்ʼ ந்யூநாதிரேகவிஶேஷாந்மஹாபூ⁴யாநாம்ʼ பூ⁴யாநாமிவ ஸ்தா²வரஜங்க³மாநாம்ʼ நாநாவர்ணாக்ருʼதிவிஶேஷா꞉ ஷட்³ருʼதுகத்வாச்ச காலஸ்யோபபந்நோ மஹாபூ⁴தாநாம்ʼ ந்யூநாதிரேகவிஶேஷ꞉ || 40 ||
॥ ४१ ॥தத்ராக்³நிமாருதாத்மகா ரஸா꞉ ப்ராயேணோர்த்⁴வபா⁴ஜ꞉ லாக⁴வாது³த்ப்லவநத்வாச்ச வாயோரூர்த்⁴வஜ்வலநத்வாச்ச வஹ்நே꞉ ஸலிலப்ருʼதி²வ்யாத்மகாஸ்து ப்ராயேணாதோ⁴பா⁴ஜ꞉ ப்ருʼதி²வ்யா கு³ருத்வாந்நிம்நக³த்வாச்சோத³கஸ்ய வ்யாமிஶ்ராத்மகா꞉ புநருப⁴யதோபா⁴ஜ꞉ || 41 ||
॥ ४२ ॥தேஷாம்ʼ ஷண்ணா ரஸாநாமேகைகஸ்ய யதா²த்³ரவ்யம்ʼ கு³ணகர்மாண்யநுவ்யாக்²யாஸ்யாம꞉ || 42 ||
।தத்ர மது⁴ரோ ரஸ꞉ ஶரீரஸாத்ம்யாத்³ரஸருதி⁴ரமாம்ʼஸமேதோ³ஸ்தி²மஜ்ஜௌஜ꞉ஶுக்ராபி⁴வர்த⁴ந ஆயுஷ்ய꞉ ஷடி³ந்த்³ரியப்ரஸாத³நோ ப³லவர்ணகர꞉ பித்தவிஷமாருதக்⁴நஸ்த்ருʼஷ்ணாதா³ஹப்ரஶமநஸ்த்வச்ய꞉ கேஶ்ய꞉ கண்ட்²யோ ப³ல்ய꞉ ப்ரீணநோ ஜீவநஸ்தர்பணோ ப்³ருʼம்ʼஹண꞉ ஸ்தை²ர்யகர꞉ க்ஷீணக்ஷதஸந்தா⁴நகரோ க்⁴ராணமுக²கண்டௌஷ்ட²ஜிஹ்வாப்ரஹ்லாத³நோ தா³ஹமூர்ச்சா²ப்ரஶமந꞉ ஷட்பத³பிபீலிகாநாமிஷ்டதம꞉ ஸ்நிக்³த⁴꞉ ஶீதோ கு³ருஶ்ச | ;ஸ ஏவம்ʼகு³ணோ(அ)ப்யேக ஏவாத்யர்த²முபயுஜ்யமாந꞉ ஸ்தௌ²ல்யம்ʼ மார்த³வமாலஸ்யமதிஸ்வப்நம்ʼ கௌ³ரவமநந்நாபி⁴லாஷமக்³நேர்தௌ³ர்ப³ல்யமாஸ்யகண்ட²யோர்மாம்ʼஸாபி⁴வ்ருʼத்³தி⁴ம்ʼ ஶ்வாஸகாஸப்ரதிஶ்யாயாலஸகஶீதஜ்வராநாஹாஸ்யமாது⁴ர்யவமது²ஸம்ʼஜ்ஞாஸ்வரப்ரணாஶக³லக³ண்ட³க³ண்த³மாலாஶ்லீபத³க³லஶோப²ப³ஸ்தித⁴மநீக³லோபலேபாக்ஷ்யாமயாபி⁴ஷ்யந்தா³நித்யேவம்ʼப்ரப்⁴ருʼதீந் கப²ஜாந் விகாராநுபஜநயதி ; ।அம்லோ ரஸோ ப⁴க்தம்ʼ ரோசயதி ப⁴க்தம்ʼ ரோசயதி அக்³நிம்ʼ தீ³பயதி தே³ஹம்ʼ ப்³ருʼம்ʼஹயதி ஊர்ஜயதி மநோ போ³த⁴யதி இந்த்³ரியாணி த்³ருʼடீ⁴கரோதி ப³லம்ʼ வர்த⁴யதி வாதமநுலோமயதி ஹ்ருʼத³யம்ʼ தர்பயதி ஆஸ்யமாஸ்ராவயதி பு⁴கமபகர்ஷயதி க்லேத³யதி ஜரயதி ப்ரீணயதி லகு⁴ருஷ்ண꞉ ஸ்நிக்³த⁴ஶ்ச | ;ஸ ஏவம்ʼகு³ணோ(அ)ப்யேக ஏவாத்யர்த²முபயுஜ்யமாநோ த³ந்தாந் ஹர்ஷயதி தர்ஷயதி ஸம்ʼமீலயத்யக்ஷிணீ ஸம்ʼவேஜயதி லோமாநி கப²ம்ʼ விலாபயதி பித்தமபி⁴வர்த⁴யதி ரக்தம்ʼ தூ³ஷயதி மாம்ʼஸம்ʼ வித³ஹதி காயம்ʼ ஶிதி²லீகரோதி க்ஷீணக்ஷதக்ருʼஶது³ர்ப³லாநாம்ʼ ஶ்வயது²மாபாத³யதி அபி ச க்ஷதாபி⁴ஹதத³ஷ்டத³க்³த⁴ப³க்³நஶூநப்ரச்யுதாவமூத்ரிதபரிஸர்பிதமர்தி³தச்சி²ந்நபி⁴ந்நவிஶ்லிஷ்டோத்³வித்³தோ⁴த்பிஷ்டாதீ³நி பாசயத்யாக்³நேயஸ்வபா⁴வாத் பரித³ஹதி கண்ட²முரோ ஹ்ருʼத³யம்ʼ ச ; ।லவணோ ரஸ꞉ பாசந꞉ க்லேத³நோ தீ³பநஶ்ச்யாவநஶ்சே²த³நோ பே⁴த³நஸ்தீக்ஷ்ண꞉ ஸரோ தி³காஸ்யத⁴꞉ஸ்ரம்ʼஸ்யவகாஶகரோ வாதஹர꞉ ஸ்தம்ப⁴ப³ந்த⁴ஸங்கா⁴தவித⁴மந꞉ ஸர்வரஸப்ரத்யநீகபூ⁴த꞉ ஆஸ்யமாஸ்ராவயதி கப²ம்ʼ விஷ்யந்த³யதி மார்கா³ந் விஶோத⁴யதி ஸர்வஶரீராவயவாந் ம்ருʼதூ³கரோதி ரோசயத்யாஹாரம் ஆஹாரயோகீ³ நாத்யர்த²ம்ʼ கு³ரு꞉ ஸ்நிக்³த⁴ உஷ்ணஶ்ச | ;ஸ ஏவம்ʼகு³ணோ(அ)ப்யேக ஏவாத்யர்த²முபயுஜ்யமாந꞉ பித்தம்ʼ கோபயதி ரக்தம்ʼ வர்த⁴யதி தர்ஷயதி மூர்ச்ச²யதி தாபயதி தா³ரயதி குஷ்ணாதி மாம்ʼஸாநி ப்ரகா³லயதி குஷ்டா²நி விஷம்ʼ வர்த⁴யதி ஶோபா²ந் ஸ்போ²டயதி த³ந்தாம்ʼஶ்ச்யாவயதி பும்ʼஸ்த்வமுபஹந்தி இந்த்³ரியாண்யுபரூணத்³தி⁴ வலிபலிதகா²லித்யமாபாத³யதி அபி ச லோஹிதபித்தாம்லபித்தவீஸர்பவாதரக்தவிசர்சிகேந்த்³ரலுப்தப்ரப்⁴ருʼதீந்விகாராநுபஜநயதி ; ।கடுகோ ரஸோ வக்த்ரம்ʼ ஶோத⁴யதி அக்³நிம்ʼ தீ³பயதி பூ⁴க்தம்ʼ ஶோஷயதி க்⁴ராணமாஸ்ராவயதி சக்ஷுர்விரேசயதி ஸ்பு²டீகரோதீந்த்³ரியாணி அலஸகஶ்வயதூ²பசயோத³ர்தா³பி⁴ஷ்யந்த³ஸ்நேஹஸ்வேத³க்லேத³மலாநுபஹந்தி ரோசயத்யஶநம்ʼ பண்டூ³ர்விநாஶயதி வ்ரணாநவஸாத³யதி க்ரிமீந் ஹிநஸ்தி மாம்ʼஸம்ʼ விலிக²தி ஶோணிதஸங்கா⁴தம்ʼ பி⁴நத்தி ப³ந்தா⁴ம்ʼஶ்சி²நத்தி மார்கா³ந் விவ்ருʼணோதி ஶ்லேஷ்மாணம்ʼ ஶமயதி லகு⁴ருஷ்ணோ ரூக்ஷஶ்ச | ;ஸ ஏவம்ʼகு³ணோ(அ)ப்யேக ஏவாத்யர்த²முபயுஜ்யமாநோ விபாகப்ரபா⁴வாத் பூம்ʼஸ்த்வமுபஹந்தி ரஸவீர்யப்ரபா⁴வாந்மோஹயந்தி க்³லாபயதி ஸாத³யதி கர்ஶயதி மூர்ச்ச²யதி நமயதி தமயதி ப்⁴ரமயதி கண்ட²ம்ʼ பரிசஹதி ஶரீரதாபமுபஜநயதி ப³லம்ʼ க்ஷிணோதி த்ருʼஷ்ணாம்ʼ ஜநயதி அபி ச வாய்வக்³நிகு³ணபா³ஹுல்யாத்³ப்⁴ரமத³வது²கம்பதோத³பே⁴தை³ஶ்சரணபு⁴ஜபார்ஶ்வப்ருʼஷ்ட²ப்ரப்⁴ருʼதிஷு மாருதஜாந் விகாராநுபஜநயதி ; ।திக்தோ ரஸ꞉ ஸ்வயமரோசிஷ்ணுரப்யரோசகக்⁴நோ விஷக்⁴ந꞉ க்ரிமிக்⁴நோ மூர்ச்சா²தா³ஹகண்டூ³குஷ்ட²த்ருʼஷ்ணாப்ரஶமநஸ்த்வங்மாம்ʼஸயோ꞉ ஸ்தி²ரீகரணோ ஜ்வரக்⁴நோ தீ³பந꞉ பாசந꞉ ஸ்தந்யஶோத⁴நோ லேக²ந꞉ க்லேத³மேதோ³வஸாமஜ்ஜலஸீகாபூயஸ்வேத³ம்ருʼத்ரபுரீஷபித்தஶ்லேஷ்மோபஶோஷணோ ரூக்ஷ꞉ ஶீதோ லகு⁴ஶ்ச | ;ஸ ஏவம்ʼகு³ணோ(அ)ப்யேக ஏவாத்யர்த²முபயுஜ்யமாநோ ரௌக்ஷ்யாத்க²ரவிஷத³ஸ்வபா⁴வாச்ச ரஸருதி⁴ரமாம்ʼஸமேதோ³ஸ்தி²மஜ்ஜஶுக்ராண்யுச்சோ²ஷயதி ஸ்ரோதஸாம்ʼ க²ரத்வமுபபாத³யதி ப³லமாத³த்தே கர்ஶயதி க்³லபயதி மோஹயதி ப்⁴ரமயதி வத³நமுபஶோஷயதி அபராம்ʼஶ்ச வாதவிகாராநுபஜநயதி ; ।கஷாயோ ரஸ꞉ ஸம்ʼஶமந꞉ ஸம்ʼக்³ராஹீ ஸந்தா⁴நகர꞉ பீட³நோ ரோபண꞉ ஶோஷண꞉ ஸ்தம்ப⁴ந꞉ ஶ்லேஷ்மரக்தபித்தப்ரஶமந꞉ ஶரீரக்லேத³ஸ்யோபயோக்தா ரூக்ஷ꞉ ஶீதோ(அ)லகு⁴ஶ்ச | ॥ ४३ ॥ஸ ஏவம்ʼகு³ணோ(அ)ப்யேக ஏவாத்யர்த²முபயுஜ்யமாந ஆஸ்யம்ʼ ஶோஷயதி ஹ்ருʼத்³யம்ʼ பீட³ய்தி உத³ரமாத்⁴மாபயதி வாசம்ʼ நிக்³ருʼஹ்ணாதி ஸ்ரோதாம்ʼஸ்யவப³த்⁴நாதி ஶ்யாவத்வமாபாத³யதி பும்ʼஸ்த்வமுபஹந்தி விஷ்டப்⁴ய ஜராம்ʼ க³ச்ச²தி வாதமூத்ரபுரீஷரேதாம்ʼஸ்யவக்³ருʼஹ்ணாதி கர்ஶயதி க்³லபயதி தர்ஷயதி ஸ்தம்ப⁴யதி க²ரவிஶத³ரூக்ஷத்வாத் பக்ஷவத⁴க்³ரஹாபதாநகார்தி³தப்ரப்⁴ருʼதீம்ʼஶ்ச வாதவிகாராநுபஜநயதி || 43 ||
॥ ४४ ॥இத்யேவமேதே ஷட்³ரஸா꞉ ப்ருʼத²க்த்வேநைகத்வேந வா மாத்ரஶ꞉ ஸம்யகு³பயுஜ்யமாநா உபகாராய ப⁴வந்த்யத்⁴யாத்மலோகஸ்ய அபகாரகரா꞉ புநரதோ(அ)ந்யதா² ப⁴வந்த்யுபயுஜ்யமாநா꞉ தாந் வித்³வாநுபகாரார்த²மேவ மாத்ரஶ꞉ ஸம்யகு³பயோஜயேதி³தி || 44 ||
ப⁴வந்தி சாத்ர ।ஶீதம்ʼ வீர்யேண யத்³த்³ரவ்யம்ʼ மது⁴ரம்ʼ ரஸபாகயோ꞉ | ॥ ४५ ॥தயோரம்லம்ʼ யது³ஷ்ணம்ʼ ச யத்³த்³ரவ்யம்ʼ கடுகம்ʼ தயோ꞉ || 45 ||
।தேஷாம்ʼ ரஸோபதே³ஶேந நிர்தே³ஶ்யோ கு³ணஸம்ʼக்³ரஹ꞉ | ॥ ४६ ॥வீர்யதோ(அ)விபரீதாநாம்ʼ பாகதஶ்சோபதே³க்ஷ்யதே || 46 ||
।யதா² பயோ யதா² ஸர்பிர்யதா² வா சவ்யசித்ரகௌ | ॥ ४७ ॥ஏவமாதீ³நி சாந்யாநி நிர்தி³ஶேத்³ரஸதோ பி⁴ஷக் || 47 ||
।மது⁴ரம் கிம்ʼசிது³ஷ்ணம்ʼ ஸ்யாத் கஷாயம்ʼ திக்தமேவ ச | ॥ ४८ ॥யதா² மஹத்பஞ்சமூலம்ʼ யதா²(அ)ப்³ஜாநூபமாமிஷம் || 48 ||
।லவணம்ʼ ஸைந்த⁴வம்ʼ நோஷ்ணமம்லமாமலகம்ʼ ததா² | ॥ ४९ ॥அர்காகு³ருகு³டூ³சீநாம்ʼ திக்தாநாமுஷ்ணமுச்யதே || 49 ||
।கிம்ʼசித³ம்லம்ʼ ஹி ஸம்ʼக்³ராஹி கிம்ʼசித³ம்லம்ʼ பி⁴நத்தி ச | ॥ ५० ॥யதா² கபித்த²ம்ʼ ஸம்ʼக்³ராஹி பே⁴தி³ சாமலகம்ʼ ததா² || 50 ||
।பிப்பலீ நாக³ரம்ʼ வ்ருʼஷ்யம்ʼ கடு சாவ்ருʼஷ்யமுச்யதே | ॥ ५१ ॥கஷாய꞉ ஸ்தம்ப⁴ந꞉ ஶீத꞉ ஸோ(அ)ப⁴யாயாமதோ(அ)ந்யதா² || 51 ||
।தஸ்மாத்³ரஸோபதே³ஶேந ந ஸர்வம்ʼ த்³ரவ்யாமாதி³ஶேத் | ॥ ५२ ॥த்³ருʼஷ்தம்ʼ துல்யரஸே(அ)ப்யேவம்ʼ த்³ரவ்யே த்³ரவ்யே கு³ணாந்தரம் || 52 ||
कषायो ।ரௌக்ஷ்யாத் கஷாயோ ரூக்ஷாணாமுத்தமோ மத்⁴யம꞉ கடு꞉ | ॥ ५३ ॥திக்தோ(அ)வரஸ்ததோ²ஷ்ணாநாமுஷ்ணத்வால்லவண꞉ பர꞉ || 53 ||
।மத்⁴யோ(அ)ம்ல꞉ கடுகஶ்சாந்த்ய꞉ ஸ்நிக்³தா⁴நாம்ʼ மது⁴ர꞉ பர꞉ | ॥ ५४ ॥மத்⁴யோ(அ)ம்லோ லவணஶ்சாந்த்யோ ரஸ꞉ ஸ்நேஹாந்நிரூச்யதே || 54 ||
।மத்⁴யோத்க்ருʼஷ்டாவரா꞉ ஶைத்யாத் கஷாயஸ்வாது³திக்தகா꞉ | ॥ ५५ ॥ஸ்வது³ர்கு³ருத்வாத³தி⁴க꞉ கஷாயால்லவணோ(அ)வர꞉ || 55 ||
।அம்லாத் கடுஸ்ததஸ்திக்தோ லகு⁴த்வாது³த்தமோத்தம꞉ | ॥ ५६ ॥கேசில்லகூ⁴நாமவரமிச்ச²ந்தி லவணம்ʼ ரஸம் || 56 ||
।கௌ³ரவே லாக⁴வே சைவ ஸோ(அ)வரஸ்த்யூப⁴யோரபி | ॥ ५७ ॥பரம்ʼ சாதோ விபாகாநாம்ʼ லக்ஷணம்ʼ ஸம்ʼப்ரவக்ஷ்யதே || 57 ||
।கடுதிக்தகஷாயாணம்ʼ விபாக꞉ ப்ராயஶ꞉ கடு꞉ | ॥ ५८ ॥அம்லோ(அ)ம்லம்ʼ பச்யதே ஸ்வாது³ர்மது⁴ரம் லவணஸ்ததா² || 58 ||
।மது⁴ரோ லவணாம்லௌ ச ஸ்நிக்³த⁴பா⁴வாத்த்ரயோ ரஸா꞉ | ॥ ५९ ॥வாதமூத்ரபுரீஷாணாம்ʼ ப்ராயோ மோக்ஷே ஸுகா² மதா꞉ || 59 ||
।கடுதிக்தகஷாயாஸ்து ரூக்ஷபா⁴வாத்த்ரயோ ரஸா꞉ | ॥ ६० ॥து³꞉கா²ய மோக்ஷே த்³ருʼஶ்யந்தே வாதவிண்மூத்ரரேதஸாம் || 60 ||
।ஶுக்ரஹா ப³த்³த⁴விண்மூத்ரோ விபாகோ வாதல꞉ கடு꞉ | ॥ ६१ ॥மது⁴ர꞉ ஸ்ருʼஷ்டவிண்மூத்ரோ விபாக꞉ கப²ஶுக்ரல꞉ || 61 ||
।பித்தக்ருʼத் ஸ்ருʼஷ்டவிண்மூத்ர꞉ பாகோ(அ)ம்ல꞉ ஶுக்ரநாஶந꞉ | ॥ ६२ ॥தேஷாம்ʼ கு³ரு꞉ ஸ்யாந்மது⁴ர꞉ கடுகாம்லாவதோ(அ)ந்யதா² || 62 ||
।விபாகலக்ஷணஸ்யால்பமத்⁴யபூ⁴யிஷ்ட²தாம்ʼ ப்ரதி | ॥ ६३ ॥த்³ரவ்யாணாம்ʼ கு³ணவைஶேஷ்யாத்தத்ர தத்ரோபலக்ஷயேத் || 63 ||
।ம்ருʼது³தீக்ஷ்ணகு³ருலகு⁴ஸ்நிக்³த⁴ரூக்ஷோஷ்ணஶீதலம் | ॥ ६४ ॥வீர்யமஷ்டவித⁴ம்ʼ கேசித் கேசித்³த்³விவித⁴மாஸ்தி²தா꞉ || 64 ||
।ஶீதோஷ்ணமிதி வீர்யம்ʼ து க்ரியதே யேந யா க்ரியா | ॥ ६५ ॥நாவீர்யம்ʼ குருதே கிம்ʼசித் ஸர்வா வீர்யக்ருʼதா க்ரியா || 65 ||
।ரஸோ நிபாதே த்³ரவ்யாணாம்ʼ விபாக꞉ கர்மநிஷ்ட²யா | ॥ ६६ ॥வீர்யம்ʼ யாவத³தீ⁴வாஸாந்நிபாதாச்சோபலப்⁴யதே || 66 ||
।ரஸவீர்யவிபாகாநாம்ʼ ஸாமாந்யம்ʼ யத்ர லக்ஷ்யதே | ॥ ६७ ॥விஶேஷ꞉ கர்மணாம்ʼ சைவ ப்ரபா⁴வஸ்தஸ்ய ஸ ஸ்ம்ருʼத꞉ || 67 ||
।கடுக꞉ கடுக꞉ பாகே வீர்யோஷ்ணஶ்சித்ரகோ மத꞉ | ॥ ६८ ॥தத்³வத்³த³ந்தீ ப்ரபா⁴வாத்து விரேசயதி மாநவம் || 68 ||
।விஷம்ʼ விஷக்⁴நமுக்தம்ʼ யத் ப்ரபா⁴வஸ்தத்ர காரணம் | प्रभावप्रभावितम् ॥ ६९ ॥ஊர்த்⁴வாநுலோமிகம்ʼ யச்ச தத் ப்ரபா⁴வப்ரபா⁴விதம் || 69 ||
।மணீநாம்ʼ தா⁴ரணீயாநாம்ʼ கர்ம யத்³விவிதா⁴த்மகம் | ॥ ७० ॥தத் ப்ரபா⁴வாக்ருʼதம்ʼ தேஷாம்ʼ ப்ரபா⁴வோ(அ)சிந்த்ய உச்யதே || 70 ||
।ஸம்யக்³விபாகவீர்யாணி ப்ரபா⁴வஶ்சாப்யுதா³ஹ்ருʼத꞉ | ॥ ७१ ॥கிம்ʼசித்³ரஸேந குருதே கர்ம வீர்யேண சாபரம் || 71 ||
।த்³ரவ்யம்ʼ கு³ணேந பாகேந ப்ரபா⁴வேண ச கிம்ʼசந | ॥ ७२ ॥ரஸம்ʼ விபாகஸ்தௌ வீர்யம்ʼ ப்ரபா⁴வஸ்தாநபோஹதி || 72 ||
।ப³லஸாம்யே ரஸாதீ³நாமிதி நைஸர்கி³கம்ʼ ப³லம் | ॥ ७३ ॥ஷண்ணாம்ʼ ரஸாநாம்ʼ விஜ்ஞாநமுபதே³க்ஷ்யாம்யத꞉ பரம் || 73 ||
।ஸ்நேஹநப்ரீணநாஹ்லாத³மார்த³வைருபலப்⁴யதே | ॥ ७४ ॥முக²ஸ்தோ² மது⁴ரஶ்சாஸ்யம்ʼ வ்யாப்நுவல்லிம்பதீவ ச || 74 ||
।த³ந்தஹர்ஷாந்முகா²ஸ்ராவாத் ஸ்வேத³நாந்முக²போ³த⁴நாத் | ॥ ७५ ॥விதா³ஹாச்சாஸ்யகண்ட²ஸ்ய ப்ராஶ்யைவாம்லம்ʼ ரஸம்ʼ வதே³த் || 75 ||
।ப்ரலீயந் க்லேத³விஷ்யந்த³மார்த³வம்ʼ குருதே முகே² | ॥ ७६ ॥ய꞉ ஶீக்⁴ரம்ʼ லவணோ ஜ்ஞேய꞉ ஸ விதா³ஹாந்முக²ஸ்ய ச || 76 ||
।ஸம்ʼவேஜயேத்³யோ ரஸாநாம்ʼ நிபாதே துத³தீவ ச | ॥ ७७ ॥வித³ஹந்முக²நாஸாக்ஷி ஸம்ʼஸ்ராவீ ஸ கடு꞉ ஸ்ம்ருʼத꞉ || 77 ||
।ப்ரதிஹந்தி நிபாதே யோ ரஸநம்ʼ ஸ்வத³தே ந ச | ॥ ७८ ॥ஸ திக்தோ முக²வைஶத்³யஶோஷப்ரஹ்லாத³காரக꞉ || 78 ||
।வைஶத்³யஸ்தம்ப⁴ஜாட்³யைர்யோ ரஸநம்ʼ யோஜயேத்³ரஸ꞉ | ॥ ७९ ॥ப³த்⁴நாதீவ ச ய꞉ கண்ட²ம்ʼ கஷாய꞉ ஸ விகாஸ்யபி || 79 ||
॥ ८० ॥ஏவமுக்தவந்தம்ʼ ப⁴க³வந்தமாத்ரேயமக்³நிவேஶ உவாச ப⁴க³வந் ஶ்ருதமேதத³விதத²மர்த²ஸம்ʼபத்³யுக்தம்ʼ ப⁴க³வதோ யதா²வத்³த்³ரவ்யகு³ணகர்மாதி⁴காரே வச꞉ பரம்ʼ த்வாஹாரவிகாராணாம்ʼ வைரோதி⁴காநாம்ʼ லக்ஷணமநதிஸம்ʼக்ஷேபேணோபதி³ஶ்யமாநம்ʼ ஶுஶ்ரூஷாமஹ இதி || 80 ||
॥ ८१ ॥தமுவாச ப⁴க³வாநாத்ரேய꞉ தே³ஹதா⁴துப்ரத்யநீகபூ⁴தாநி த்³ரவ்யாணி தே³ஹதா⁴துபி⁴ர்விரோத⁴மாபத்³யந்தே பரஸ்பரகு³ணவிருத்³தா⁴நி காநிசித் காநிசித் ஸம்ʼயோகா³த் ஸம்ʼஸ்காராத³பராணி தே³ஶகாலமாத்ராதி³பி⁴ஶ்சாபராணி ததா² ஸ்வபா⁴வாத³பராணி || 81 ||
॥ ८२ ॥தத்ர யாந்யாஹாரமதி⁴க்ருʼத்ய பூ⁴யிஷ்ட²முபயுஜ்யந்தே தேஷாமேகதே³ஶம்ʼ வைரோதி⁴கமதி⁴க்ருʼத்யோபதே³க்ஷ்யாம꞉ ந மத்ஸ்யாந் பயஸா ஸஹாப்⁴யவஹரேத் உப⁴யம்ʼ ஹ்யேதந்மது⁴ரம்ʼ மது⁴ரவிபாகம்ʼ மஹாபி⁴ஷ்யந்தி³ ஶீதோஷ்ணத்வாத்³விருத்³த⁴வீர்யா விருத்³த⁴வீர்யத்வாச்சோ²ணிதப்ரதூ³ஷணாய மஹாபி⁴ஷ்யந்தி³த்வாந்மார்கோ³பரோதா⁴ய ச || 82 ||
॥ ८३ ॥தந்நிஶம்யாத்ரேயவசநமநு ப⁴த்³ரகாப்யோ(அ)க்³நிவேஶமுவாச ஸர்வாநேவ மத்ஸ்யாந் பயஸா ஸஹாப்⁴யவஹரேத³ந்யத்ரைகஸ்மாச்சிலிசிமாத் ஸ புந꞉ ஶகலீ லோஹிதநயந꞉ ஸர்வதோ லோஹிதராஜீ ரோஹிதாகார꞉ ப்ராயோ பூ⁴மௌ சரதி தம்ʼ சேத் பயஸா ஸஹாப்⁴யவஹரேந்நி꞉ஸம்ʼஶயம்ʼ ஶோணிதஜாநாம்ʼ விப³ந்த⁴ஜாநாம்ʼ ச வ்யாதீ⁴நாமந்யதமமத²வா மரணம்ʼ ப்ராப்நுயாதி³தி || 83 ||
।நேதி ப⁴க³வாநாத்ரேய꞉ ஸர்வாநேவ மத்ஸ்யாந்ந் அபயஸா ஸஹாப்⁴யவஹரேத்³விஶேஷதஸ்து சிலிசிமம்ʼ ஸ ஹி மஹாபி⁴ஷ்யந்தி³த்வாத் ஸ்தூ²லலக்ஷணதராநேதாந் வ்யாதீ⁴நுபஜநயத்யாமவிஷமுதீ³ரயதி ச | ।க்³ராம்யாநூபௌத³கபிஶிதாநி ச மது⁴திலகு³ட³பயோமாஷமூலகஷிஸைர்விரூட⁴தா⁴ந்யைர்வா நைகத்⁴யமத்³யாத் தந்மூலம்ʼ ஹி பா³தி⁴ர்யாந்த்⁴யவேபது²ஜாட்³யகலமூகதாமைண்மிண்யமத²வா மரணமாப்நோதி | ।ந பௌஷ்கரம்ʼ ரோஹிணீகம்ʼ ஶாகம்ʼ கபோதாந் வா ஸர்ஷபதைலப்⁴ரஷ்டாந்மது⁴பயோப்⁴யாம்ʼ ஸஹாப்⁴யவஹரேத் தந்மூலம்ʼ ஹி ஶோணிதாபி⁴ஷ்யந்த³த⁴மநீப்ரவிசயாபஸ்மாரஶங்க²கக³லக³ண்ட³ரோஹிணீநாமந்யதமம்ʼ ப்ராப்நோத்யத²வா மரணமிதி | ।ந மூலகலஶுநக்ருʼஷ்ணக³ந்தா⁴ர்ஜகஸுமுக²ஸுரஸாதீ³நி ப⁴க்ஷயித்வா பய꞉ ஸேவ்யம்ʼ குஷ்டா²பா³த⁴ப⁴யாத் | ।ந ஜாதுகஶாகம்ʼ ந நிகுசம்ʼ பக்வம்ʼ மது⁴பயோப்⁴யாம்ʼ ஸஹோபயோஜ்யம் ஏதத்³தி⁴ மரணாயாத²வா ப³லவர்ணதேஜோவீர்யோபரோதா⁴யாலகு⁴வ்யாத⁴யே ஷாண்ட்⁴யாய சேதி | । ।ததே³வ நிகுசம்ʼ பக்வம்ʼ ந மாஷஸூபகு³ட³ஸர்பிர்பி⁴꞉ ஸஹோபயோஜ்யம்ʼ வைரோதி⁴கத்வாத் |ததா²(அ)(அ)ம்ராம்ராதகமாதுலுங்க³நிகுசகரமர்த³மோசத³ந்தஶட²ப³த³ரகோஶாம்ரப⁴வ்யஜாம்ப³வகபித்த²திந்திடீ³கபாராவதாக்ஷோட³பநஸநாலிகேரதா³டி³மாமலகாந்யேவம்ʼப்ரகாராணி சாந்யாநி த்³ரவ்யாணி ஸர்வம்ʼ சாம்லம்ʼ த்³ரவமத்³ரவம்ʼ ச பயஸா ஸஹ விருத்³த⁴ம் | ।ததா² கங்கு³வநகமகுஷ்ட²ககுலத்த²மாஷநிஷ்யாவா꞉ பயஸா ஸஹ விருத்³தா⁴꞉ | ।பத்³மோத்தரிகாஶாகம்ʼ ஶார்கரோ மைரேயோ மது⁴ ச ஸஹோபயுக்தம்ʼ விருத்³த⁴ம்ʼ வாதம்ʼ சாதிகோபயதி | ।ஹாரித்³ரக꞉ ஸர்ஷபதைலப்⁴ருʼஷ்டோ விருத்³த⁴꞉ பித்தம்ʼ சாதிகோபயதி | ।பாயஸோ மந்தா²நுபாநோ விருத்³த⁴꞉ ஶ்லேஷ்மாணம்ʼ சாதிகோபயதி | ।உபோதி³கா திலகல்கஸித்³தா⁴ ஹேதுரதீஸாரஸ்ய | ।ப³லாகா வாருண்யா ஸஹ குல்மாஷைரபி விருத்³தா⁴ ஸைவ ஶூகரவஸாபரிப்⁴ருʼஷ்டா ஸத்³யோ வ்யாபாத³யதி | ।மயூரமாம்ʼஸமேரண்ட³ஸீஸகாவஸக்தமேரண்தா³க்³நிப்லுஷ்டமேரண்ட³தைலயுக்தம்ʼ ஸத்³யோ வ்யாபாத³யதி | ।ஹாரித்³ரகமாம்ʼஸம்ʼ ஹாரித்³ரஸீஸகாவஸக்தம்ʼ ஹாரித்³ராக்³நிப்லுஷ்டம்ʼ ஸத்³யோ வ்யாபாத³யதி ததே³வ ப⁴ஸ்மபாம்ʼஶுபரித்⁴வஸ்தம்ʼ ஸக்ஷௌத்³ரம்ʼ ஸத்³யோ மரணாய | ।மத்ஸ்யநிஸ்தாலநஸித்³தா⁴꞉ பிப்பல்யஸ்ததா² காகமாசீ மது⁴ ச மரணாய | ।மது⁴ சோஷ்ணமுஷ்ணார்தஸ்ய ச மது⁴ மரணாய | ।மது⁴ஸர்பிஷீ ஸமத்⁴ருʼதே மது⁴ வாரி சாந்தரிக்ஷம்ʼ ஸமத்⁴ருʼதம்ʼ மது⁴ புஷ்கரபீ³ஜம்ʼ மது⁴ பீத்வோஷ்ணோத³கம்ʼ ப⁴ல்லாதகோஷ்ணோத³கம்ʼ தக்ரஸித்³த⁴꞉ கம்பில்லக꞉ பர்யுஷிதா காகமாசீ அங்கா³ரஶூல்யோ பா⁴ஸஶ்சேதி விருத்³தா⁴நி | ॥ ८४ ॥இத்யேதத்³யதா²ப்ரஶ்நமபி⁴நிர்தி³ஷ்தாம்ʼ ப⁴வதீதி || 84 ||
ப⁴வந்தி சாத்ர ।யத் கிஞ்சித்³தோ³ஷமாஸ்ராவ்ய ந நிர்ஹரதி காயத꞉ | ॥ ८५ ॥ஆஹாரஜாதம்ʼ தத் ஸர்வமஹிதாயோபபத்³யதே || 85 ||
।யச்சாபி தே³ஶகாலாக்³நிமாத்ராஸாத்ம்யாநிலாதி³பி⁴꞉ | ॥ ८६ ॥ஸம்ʼஸ்காரதோ வீர்யதஶ்ச கோஷ்டா²வஸ்தா²க்ரமைரபி || 86 ||
।பரிஹாரோபசாராப்⁴யாம்ʼ பாகாத் ஸம்ʼயோக³தோ(அ)பி ச | ॥ ८७ ॥விருத்³த⁴ம்ʼ தச்ச ந ஹிதம்ʼ ஹ்ருʼத்ஸம்ʼபத்³விதி⁴பி⁴ஶ்ச யத் || 87 ||
।விருத்³த⁴ம்ʼ தே³ஶதஸ்தாவத்³ரூக்ஷதீக்ஷணாதி³ த⁴ந்வநி | ॥ ८८ ॥ஆநூபே ஸ்நிக்³த⁴ஶீதாதி³ பே⁴ஷஜம்ʼ யந்நிஷேவ்யதே || 88 ||
।காலதோ(அ)பி விருத்³த⁴ம்ʼ யச்சீ²தரூக்ஷாதி³ஸேவநம் | ॥ ८९ ॥ஶீதே காலே ததோ²ஷ்ணே ச கடுகோஷ்ணாதி³ஸேவநம் || 89 ||
।விருத்³த⁴மநலே தத்³வத³ந்நபாநம்ʼ சதுர்விதே⁴ | ॥ ९० ॥மது⁴ஸர்பி꞉ ஸமத்⁴ருʼதம்ʼ மாத்ரயா தத்³விருத்⁴யதே || 90 ||
।கடுகோஷ்ணாதி³ஸாத்ம்யஸ்ய ஸ்வாது³ஶீதாதி³ஸேவநம் | सात्म्यविरुद्धं ॥ ९१ ॥யத்தத் ஸாத்ம்யவிருத்³த⁴ம்ʼ து விருத்³த⁴ம்ʼ த்வநிலாதி³பி⁴꞉ || 91 ||
।யா ஸமாநகு³ணாப்⁴யாஸவிருத்³தா⁴ந்நௌஷதி⁴க்ரியா | ॥ ९२ ॥ஸம்ʼஸ்காரதோ விருத்³த⁴ம்ʼ தத்³யத்³போ⁴ஜ்யம்ʼ விஷவத்³ப⁴வேத் || 92 ||
।ஏரண்ட³ஸீஸகாஸக்தம்ʼ ஶிகி²மாம்ʼஸம்ʼ யதை²வ ஹி | ॥ ९३ ॥விருத்³த⁴ம்ʼ வீர்யதோ ஜ்ஞேயம்ʼ வீர்யத꞉ ஶீதலாத்மகம் || 93 ||
संयोज्योष्णवीर्येण ।தத் ஸம்ʼயோஜ்யோஷ்ணவீர்யேண த்³ரவ்யேண ஸஹ ஸேவ்யதே | ॥ ९४ ॥க்ரூரகோஷ்ட²ஸ்ய சாத்யல்பம்ʼ மந்த³வீர்யமபே⁴த³நம் || 94 ||
।ம்ருʼது³கோஷ்ட²ஸ்ய கு³ரு ச பே⁴த³நீயம்ʼ ததா² ப³ஹு | कोष्ठविरुद्धं ॥ ९५ ॥ஏதத் கோஷ்ட²விருத்³த⁴ம்ʼ து விருத்³த⁴ம்ʼ ஸ்யாத³வஸ்த²யா || 95 ||
।ஶ்ரமவ்யவாயவ்யாயாமஸக்தஸ்யாநிலகோபநம் | ॥ ९६ ॥நித்³ராலஸஸ்யாலஸஸ்ய போ⁴ஜநம்ʼ ஶ்லேஷ்மகோபநம் || 96 ||
।யச்சாநுத்ஸ்ருʼஜ்ய விண்மூத்ரம்ʼ பு⁴ங்க்தே யஶ்சாபு³பு⁴க்ஷித꞉ | ॥ ९७ ॥தச்ச க்ரமவிருத்³த⁴ம்ʼ ஸ்யாத்³யச்சாதிக்ஷுத்³வஶாநுக³꞉ || 97 ||
।பரிஹாரவிருத்³த⁴ம்ʼ து வராஹாதீ³ந்நிஷேவ்ய யத் | ॥ ९८ ॥ஸேவேதோஷ்ணம்ʼ க்⁴ருʼதாதீ³ம்ʼஶ்ச பீத்வா ஶீதம்ʼ நிஷேவதே || 98 ||
।விருத்³த⁴ம்ʼ பாகதஶ்சாபி து³ஷ்டது³ர்தா³ருஸாதி⁴தம் | ।அபக்வதண்டு³லாத்யர்த²பக்வத³க்³தா⁴ ச யத்³ப⁴வேத் | ॥ ९९ ॥ஸம்ʼயோக³தோ விருத்³த⁴ம்ʼ தத்³யதா²(அ)ம்லம்ʼ பயஸா ஸஹ || 99 ||
।அமநோருசிதம்ʼ யச்ச ஹ்ருʼத்³விருத்³த⁴ம்ʼ தது³ச்யதே | ॥ १०० ॥ஸம்ʼபத்³விருத்³த⁴ம்ʼ தத்³வித்³யாத³ஸம்ʼஜாதரஸம்ʼ து யத் || 100 ||
।அதிக்ராந்தரஸம்ʼ வா(அ)பி விபந்நரஸமேவ வா | ।ஜ்ஞேயம்ʼ விதி⁴விருத்³த⁴ம்ʼ து பு⁴ஜ்யதே நிப்⁴ருʼதே ந யத் | ॥ १०१ ॥ததே³வம்ʼவித⁴மந்நம்ʼ ஸ்யாத்³விருத்³த⁴முபயோஜிதம் || 101 ||
।ஷாண்ட்⁴யாந்த்⁴யவீஸர்பத³கோத³ராணாம்ʼ விஸ்போ²டகோந்மாத³ப⁴க³ந்த³ராணாம் | ॥ १०२ ॥மூர்ச்சா²மதா³த்⁴மாநக³லக்³ரஹாணாம்ʼ பாண்ட்³வாமயஸ்யாமவிஷஸ்ய சைவ || 102 ||
।கிலாஸகுஷ்ட²க்³ரஹணீக³தா³நாம்ʼ ஶோதா²ம்லபித்தஜ்வரபீநஸாநாம் | ॥ १०३ ॥ஸந்தாநதோ³ஷஸ்ய ததை²வ ம்ருʼத்யோர்விருத்³த⁴மந்நம்ʼ ப்ரவத³ந்தி ஹேதும் || 103 ||
।ஏஷாம்ʼ க²ல்வபரேஷாம்ʼ ச வைரோதி⁴கநிமித்தாநாம்ʼ வ்யாதீ⁴நாமிமே பா⁴வா꞉ ப்ரதிகாரா ப⁴வந்தி | ॥ १०४ ॥தத்³யதா² வமநம்ʼ விரேசநம்ʼ ச தத்³விரோதி⁴நாம்ʼ ச த்³ரவ்யாணாம்ʼ ஸம்ʼஶமநார்த²முபயோக³꞉ ததா²விதை⁴ஶ்ச த்³ரவ்யை꞉ பூர்வமபி⁴ஸம்ʼஸ்கார꞉ ஶரீரஸ்யேதி || 104 ||
ப⁴வதஶ்சாத்ர ।விருத்³தா⁴ஶநஜாந் ரோகா³ந் ப்ரதிஹந்தி விவேசநம் | ॥ १०५ ॥வமநம்ʼ ஶமநம்ʼ சைவ பூர்வம்ʼ வா ஹிதஸேவநம் || 105 ||
।ஸாத்ம்யதோ(அ)ல்பதயா வா(அ)பி தீ³ப்தாக்³நேஸ்தருணஸ்ய ச | ॥ १०६ ॥ஸ்நிக்³த⁴வ்யாயாமப³லிநாம்ʼ விருத்³த⁴ம்ʼ விதத²ம்ʼ ப⁴வேத் || 106 ||
தத்ர ஶ்லோகா꞉ ।மதிராஸீந்மஹர்ஷீணாம்ʼ யா யா ரஸவிநிஶ்சயே | ॥ १०७ ॥த்³ரவ்யாணி கு³ணக்ரமப்⁴யாம்ʼ த்³ரவ்யஸம்ʼக்²யா ரஸாஶ்ரயா || 107 ||
।காரணம்ʼ ரஸஸம்ʼக்²யாயா ரஸாநுரஸலக்ஷணம் | ॥ १०८ ॥பராதீ³நாம்ʼ கு³ணாநாம்ʼ ச லக்ஷணாநி ப்ருʼத²க்ப்ருʼத²க் || 108 ||
।பஞ்சாத்மகாநாம்ʼ ஷட்த்வம்ʼ ச ரஸாநாம்ʼ யேந ஹேதுநா | ॥ १०९ ॥ஊர்த்⁴வாநுலோமபா⁴ஜஶ்ச யத்³கு³ணாதிஶயாத்³ரஸா꞉ || 109 ||
।ஷண்ணாம்ʼ ரஸாநாம்ʼ ஷட்த்வே ச ஸவிப⁴க்தா விப⁴க்தய꞉ | ॥ ११० ॥உத்³தே³ஶஶ்சாபவாத³ஶ்ச த்³ரவ்யாணாம்ʼ கு³ணகர்மணி || 110 ||
।ப்ரவராவரமத்⁴யத்வம்ʼ ரஸாநாம் கௌ³ர்வாதி³ஷு | ॥ १११ ॥பாகப்ரபா⁴வயோர்லிங்க³ம்ʼ வீர்யஸம்ʼக்²யாவிநிஶ்சய꞉ || 111 ||
स्वलक्षणम् ।ஷண்ணாமாஸ்வாத்³யமாநாநாம்ʼ ரஸாநாம்ʼ யத் ஸ்வலக்ஷணம் | ॥ ११२ ॥யத்³யத்³விருத்⁴யதே யஸ்மாத்³யேந யத்காரி சைவ யத் || 112 ||
।வைரோதி⁴கநிமித்தாநாம்ʼ வ்யாஹீநாமௌஷத⁴ம்ʼ ச யத் | ॥ ११३ ॥ஆத்ரேயப⁴த்³ரகாப்யீயே தத் ஸர்வமவத³ந்முநி꞉ || 113 ||
॥இத்யக்³நிவேஶக்ருʼதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸம்ʼஸ்க்ருʼதே ஶ்லோகஸ்தா²நே ஆத்ரேயப⁴த்³ரகாப்யீயோ நாம ஷட்³விம்ʼஶோ(அ)த்⁴யாய꞉ ||