॥ १ ॥அதா²தோ ரோக³பி⁴ஷக்³ஜிதீயம்ʼ விமாநம்ʼ வ்யாக்²யாஸ்யாம꞉|| 1 ||
அத்தியாயம் 8
रोगभिषग्जितीयं विमानम्
இந்த நூலின் தமிழ் மொழிபெயர்ப்பு தயாராகிக்கொண்டிருக்கிறது. இப்போதைக்கு மூலமும் அதன் தமிழ் எழுத்துப்பெயர்ப்பும் காட்டப்படுகின்றன. இந்தி மொழிபெயர்ப்புடன் படியுங்கள்
இந்த அத்தியாயத்தில் (அத்தியாயத்தின் சொந்தச் சுருக்கம், ஸ்லோகங்கள் 152-157)
तत्र श्लोकाः-लक्षणाचार्यशिष्याणां परीक्षा कारणं च यत्।अध्येयाध्यापनविधी संभाषाविधिरेव च॥
ஸ்லோகம் 152 →षड्भिरूनानि पञ्चाशद्वादमार्गपदानि च।पदानि दश चान्यानि कारणादीनि तत्त्वतः॥
ஸ்லோகம் 153 →संप्रश्नश्च परीक्षादेर्नवको वमनादिषु।भिषग्जितीये रोगाणां विमाने संप्रकाशितः॥
ஸ்லோகம் 154 →बहुविधमिदमुक्तमर्थजातं बहुविधवाक्यविचित्रमर्थकान्तम्।बहुविधशुभशब्दसन्धियुक्तं बहुविधवादनिसूदनं परेषाम्॥
ஸ்லோகம் 155 →इमां मतिं बहुविधहेतुसंश्रयां विजज्ञिवान् परमतवादसूदनीम्।न सज्जते परवचनावमर्दनैर्न शक्यते परवचनैश्च मर्दितुम्॥
ஸ்லோகம் 156 →दोषादीनां तु भावानां सर्वेषामेव हेतुमत्।मानात् सम्यग्विमानानि निरुक्तानि विभागशः॥इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगभिषग्जितीयविमानं नामाष्टमोऽध्यायः॥
ஸ்லோகம் 157 →மூலத்தின் எந்தச் சொல்லையும் தொடுங்கள் - அதன் பொருள் தோன்றும்.
॥ २ ॥இதி ஹ ஸ்மாஹ ப⁴க³வாநாத்ரேய꞉|| 2 ||
।பு³த்³தி⁴மாநாத்மந꞉ கார்யகு³ருலாக⁴வம்ʼ கர்மப²லமநுப³ந்த⁴ம்ʼ தே³ஶகாலௌ ச விதி³த்வா யுக்தித³ர்ஶநாத்³பி⁴ஷக்³பு³பூ⁴ஷு꞉ ஶாஸ்த்ரமேவாதி³த꞉ பரீக்ஷேத| ; , ।விவிதா⁴நி ஹி ஶாஸ்த்ராணி பி⁴ஷஜாம்ʼ ப்ரசரந்தி லோகே; தத்ர யந்மந்யேத ஸுமஹத்³யஶஸ்விதீ⁴ரபுருஷாஸேவிதமர்த²ப³ஹுலமாப்தஜநபூஜிதம்ʼ த்ரிவித⁴ஶிஷ்யபு³த்³தி⁴ஹிதமபக³தபுநருக்ததோ³ஷமார்ஷம்ʼ ஸுப்ரணீதஸூத்ரபா⁴ஷ்யஸம்ʼக்³ரஹக்ரமம்ʼ ஸ்வாதா⁴ரமநவபதிதஶப்³த³மகஷ்டஶப்³த³ம்ʼ புஷ்கலாபி⁴தா⁴நம்ʼ க்ரமாக³தார்த²மர்த²தத்த்வவிநிஶ்சயப்ரதா⁴நம்ʼ ஸம்ʼக³தார்த²மஸம்ʼகுலப்ரகரணமாஶுப்ரபோ³த⁴கம்ʼ லக்ஷணவச்சோதா³ஹரணவச்ச, தத³பி⁴ப்ரபத்³யேத ஶாஸ்த்ரம்| ॥ ३ ॥ஶாஸ்த்ரம்ʼ ஹ்யேவம்ʼவித⁴மமல இவாதி³த்யஸ்தமோ விதூ⁴ய ப்ரகாஶயதி ஸர்வம்|| 3 ||
ततोऽनन्तरमाचार्यं परीक्षेत; तद्यथा-पर्यवदातश्रुतं परिदृष्टकर्माणं दक्षं दक्षिणं शुचिं जितहस्तमुपकरणवन्तं सर्वोन्द्रियोपपन्नं प्रकृतिज्ञं प्रतिपत्तिज्ञमनुपस्कृतनिद्यमनहङ्कृतमनसूयकमकोपनं क्लेशक्षमं शिष्यवत्सलमध्यापकं ज्ञापनसमर्थं चेति।ததோ(அ)நந்தரமாசார்யம்ʼ பரீக்ஷேத; தத்³யதா²-பர்யவதா³தஶ்ருதம்ʼ பரித்³ருʼஷ்டகர்மாணம்ʼ த³க்ஷம்ʼ த³க்ஷிணம்ʼ ஶுசிம்ʼ ஜிதஹஸ்தமுபகரணவந்தம்ʼ ஸர்வோந்த்³ரியோபபந்நம்ʼ ப்ரக்ருʼதிஜ்ஞம்ʼ ப்ரதிபத்திஜ்ஞமநுபஸ்க்ருʼதநித்³யமநஹங்க்ருʼதமநஸூயகமகோபநம்ʼ க்லேஶக்ஷமம்ʼ ஶிஷ்யவத்ஸலமத்⁴யாபகம்ʼ ஜ்ஞாபநஸமர்த²ம்ʼ சேதி|एवंगुणो ह्याचार्यः सुक्षेत्रमार्तवो मेघ इव शस्यगुणैः सुशिष्यमाशु वैद्यगुणैः संपादयति॥ ४ ॥ஏவம்ʼகு³ணோ ஹ்யாசார்ய꞉ ஸுக்ஷேத்ரமார்தவோ மேக⁴ இவ ஶஸ்யகு³ணை꞉ ஸுஶிஷ்யமாஶு வைத்³யகு³ணை꞉ ஸம்ʼபாத³யதி|| 4 ||
।தமுபஸ்ருʼத்யாரிராத⁴யிஷுருபசரேத³க்³நிவச்ச தே³வவச்ச ராஜவச்ச பித்ருʼவச்ச ப⁴ர்த்ருʼவச்சாப்ரமத்த꞉| ॥ ५ ॥ததஸ்தத்ப்ரஸாதா³த் க்ருʼத்ஸ்நம்ʼ ஶாஸ்த்ரமதி⁴க³ம்ய ஶாஸ்த்ரஸ்ய த்³ருʼட⁴தாயாமபி⁴தா⁴நஸ்ய ஸௌஷ்ட²வே(அ)ர்த²ஸ்ய விஜ்ஞாநே வசநஶக்தௌ ச பூ⁴யோ பூ⁴ய꞉ ப்ரயதேத ஸம்யக்|| 5 ||
, , ॥ ६ ॥தத்ரோபாயாநநுவ்யாக்²யாஸ்யாம꞉-அத்⁴யயநம், அத்⁴யாபநம்ʼ, தத்³வித்³யஸம்ʼபா⁴ஷா சேத்யுபாயா꞉|| 6 ||
तत्रायमध्ययनविधिः-कल्यः कृतक्षणः प्रातरुत्थायोपव्यूषं वा कृत्वाऽऽवश्यकमुपस्पृश्योदकं देवर्षिगोब्राह्मणगुरुवृद्धसिद्धाचार्येभ्यो नमस्कृत्य समे शुचौ देशे सुखोपविष्टो मनःपुरःसराभिर्वाग्भिः सूत्रमनुक्रामन् पुनः पुनरावर्तयेद् बुद्ध्वा सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं स्वदोषपरिहारार्थं परदोषप्रमाणार्थं च; एवं मध्यंदिनेऽपराह्णे रात्रौ च शश्वदपरिहापयन्नध्ययनमभ्यस्येत्।தத்ராயமத்⁴யயநவிதி⁴꞉-கல்ய꞉ க்ருʼதக்ஷண꞉ ப்ராதருத்தா²யோபவ்யூஷம்ʼ வா க்ருʼத்வா(அ)(அ)வஶ்யகமுபஸ்ப்ருʼஶ்யோத³கம்ʼ தே³வர்ஷிகோ³ப்³ராஹ்மணகு³ருவ்ருʼத்³த⁴ஸித்³தா⁴சார்யேப்⁴யோ நமஸ்க்ருʼத்ய ஸமே ஶுசௌ தே³ஶே ஸுகோ²பவிஷ்டோ மந꞉புர꞉ஸராபி⁴ர்வாக்³பி⁴꞉ ஸூத்ரமநுக்ராமந் புந꞉ புநராவர்தயேத்³ பு³த்³த்⁴வா ஸம்யக³நுப்ரவிஶ்யார்த²தத்த்வம்ʼ ஸ்வதோ³ஷபரிஹாரார்த²ம்ʼ பரதோ³ஷப்ரமாணார்த²ம்ʼ ச; ஏவம்ʼ மத்⁴யம்ʼதி³நே(அ)பராஹ்ணே ராத்ரௌ ச ஶஶ்வத³பரிஹாபயந்நத்⁴யயநமப்⁴யஸ்யேத்|इत्यध्ययनविधिः॥ ७ ॥இத்யத்⁴யயநவிதி⁴꞉|| 7 ||
अथाध्यापनविधिः-अध्यापने कृतबुद्धिराचार्यः शिष्यमेवादितः परीक्षेत; तद्यथा-प्रशान्तमार्यप्रकृतिकमक्षुद्रकर्माणमृजुचक्षुर्मुखनासावंशं तनुरक्तविशदजिह्वमविकृतदन्तौष्ठममिन्मिनं धृतिमन्तमनहङ्कृतं मेधाविनं वितर्कस्मृतिसंपन्नमुदारसत्त्वं तद्विद्यकुलजमथवा तद्विद्यवृत्तं तत्त्वाभिनिवेशिनमव्यङ्गमन्यापन्नेव्द्रियं निभृतमनुद्धतमर्थतत्त्वभावकमकोपनमव्यसनिनं शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नमध्ययनाभिकाममर्थविज्ञाने कर्मदर्शने चानन्यकार्यमलुब्धमनलसं सर्वभूतहितैषिणमाचार्यसर्वानुशिष्टिप्रतिकरमनुरक्तं च, एवंगुणसमुदितमध्याप्यमाहुः॥ ८ ॥அதா²த்⁴யாபநவிதி⁴꞉-அத்⁴யாபநே க்ருʼதபு³த்³தி⁴ராசார்ய꞉ ஶிஷ்யமேவாதி³த꞉ பரீக்ஷேத; தத்³யதா²-ப்ரஶாந்தமார்யப்ரக்ருʼதிகமக்ஷுத்³ரகர்மாணம்ருʼஜுசக்ஷுர்முக²நாஸாவம்ʼஶம்ʼ தநுரக்தவிஶத³ஜிஹ்வமவிக்ருʼதத³ந்தௌஷ்ட²மமிந்மிநம்ʼ த்⁴ருʼதிமந்தமநஹங்க்ருʼதம்ʼ மேதா⁴விநம்ʼ விதர்கஸ்ம்ருʼதிஸம்ʼபந்நமுதா³ரஸத்த்வம்ʼ தத்³வித்³யகுலஜமத²வா தத்³வித்³யவ்ருʼத்தம்ʼ தத்த்வாபி⁴நிவேஶிநமவ்யங்க³மந்யாபந்நேவ்த்³ரியம்ʼ நிப்⁴ருʼதமநுத்³த⁴தமர்த²தத்த்வபா⁴வகமகோபநமவ்யஸநிநம்ʼ ஶீலஶௌசாசாராநுராக³தா³க்ஷ்யப்ராத³க்ஷிண்யோபபந்நமத்⁴யயநாபி⁴காமமர்த²விஜ்ஞாநே கர்மத³ர்ஶநே சாநந்யகார்யமலுப்³த⁴மநலஸம்ʼ ஸர்வபூ⁴தஹிதைஷிணமாசார்யஸர்வாநுஶிஷ்டிப்ரதிகரமநுரக்தம்ʼ ச, ஏவம்ʼகு³ணஸமுதி³தமத்⁴யாப்யமாஹு꞉|| 8 ||
॥ ९ ॥ஏவம்ʼவித⁴மத்⁴யயநார்தி²நமுபஸ்தி²தமாரிராத⁴யிஷுமாசார்யோ(அ)நுபா⁴ஷேத-உத³க³யநே ஶுக்லபக்ஷே ப்ரஶஸ்தே(அ)ஹநி திஷ்யஹஸ்தஶ்ரவணாஶ்வயுஜாமந்யதமேந நக்ஷத்ரேண யோக³முபக³தே ப⁴க³வதி ஶஶிநி கல்யாணே கல்யாணே ச கரணே மைத்ரே முஹூர்தே முண்ட³꞉ க்ருʼதோபவாஸ꞉ ஸ்நாத꞉ காஷாயவஸ்த்ரஸம்ʼவீத꞉ ஸக³ந்த⁴ஹஸ்த꞉ ஸமிதோ⁴(அ)க்³நிமாஜ்யமுபலேபநமுத³கும்பா⁴ந் மால்யதா³மதீ³பஹிரண்யஹேமரஜதமணிமுக்தாவித்³ருமக்ஷௌமபரிதீ⁴ந் குஶலாஜஸர்ஷபாக்ஷதாம்ʼஶ்ச ஶுக்லாநி ஸுமநாம்ʼஸி க்³ரதி²தாக்³ரதி²தாநி மேத்⁴யாந் ப⁴க்ஷ்யாந் க³ந்தா⁴ம்ʼஶ்ச க்⁴ருʼஷ்டாநாதா³யோபதிஷ்ட²ஸ்வேதி|| 9 ||
॥ १० ॥ஸ ததா² குர்யாத்|| 10 ||
तमुपस्थितमाज्ञाय समे शुवौ देशे प्राक्प्रवणे उदक्प्रवणे वा चतुष्किष्कुमात्रं चतुरस्रं स्थण्डिलं गोमयोदकेनोपलिप्तं कुशास्तीर्णं सुपरिहितं परिधिभिश्चतुर्दिशं यथोक्तचन्दनोदकुम्भक्षौमहेमहिरण्यरजतमणिमुक्ताविद्रुमालङ्कृतं मेध्यभक्ष्यगन्धशुक्लपुष्पलाजसर्षपाक्षतोपशोभितं कृत्वा, तत्र पालाशीभिरैङ्गुदीभिरौदुम्बरीभिर्माधुकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपसमाधाय प्राङ्मुखः शुचिरध्ययनविधिमनुविधाय मधुसर्पिर्भ्यां त्रिस्त्रिर्जुहुयादग्निमाशीःसंप्रयुकैर्मन्त्रैर्ब्रह्माणमग्निं धन्वन्तरिं प्रजापतिमश्विनाविन्द्रमृषींश्च सूत्रकारानभिमन्त्रयमाणः पूर्वं स्वाहेति॥ ११ ॥தமுபஸ்தி²தமாஜ்ஞாய ஸமே ஶுவௌ தே³ஶே ப்ராக்ப்ரவணே உத³க்ப்ரவணே வா சதுஷ்கிஷ்குமாத்ரம்ʼ சதுரஸ்ரம்ʼ ஸ்த²ண்டி³லம்ʼ கோ³மயோத³கேநோபலிப்தம்ʼ குஶாஸ்தீர்ணம்ʼ ஸுபரிஹிதம்ʼ பரிதி⁴பி⁴ஶ்சதுர்தி³ஶம்ʼ யதோ²க்தசந்த³நோத³கும்ப⁴க்ஷௌமஹேமஹிரண்யரஜதமணிமுக்தாவித்³ருமாலங்க்ருʼதம்ʼ மேத்⁴யப⁴க்ஷ்யக³ந்த⁴ஶுக்லபுஷ்பலாஜஸர்ஷபாக்ஷதோபஶோபி⁴தம்ʼ க்ருʼத்வா, தத்ர பாலாஶீபி⁴ரைங்கு³தீ³பி⁴ரௌது³ம்ப³ரீபி⁴ர்மாது⁴கீபி⁴ர்வா ஸமித்³பி⁴ரக்³நிமுபஸமாதா⁴ய ப்ராங்முக²꞉ ஶுசிரத்⁴யயநவிதி⁴மநுவிதா⁴ய மது⁴ஸர்பிர்ப்⁴யாம்ʼ த்ரிஸ்த்ரிர்ஜுஹுயாத³க்³நிமாஶீ꞉ஸம்ʼப்ரயுகைர்மந்த்ரைர்ப்³ரஹ்மாணமக்³நிம்ʼ த⁴ந்வந்தரிம்ʼ ப்ரஜாபதிமஶ்விநாவிந்த்³ரம்ருʼஷீம்ʼஶ்ச ஸூத்ரகாராநபி⁴மந்த்ரயமாண꞉ பூர்வம்ʼ ஸ்வாஹேதி|| 11 ||
।ஶிஷ்யஶ்சைநமந்வாலபே⁴த| ।ஹுத்வா ச ப்ரத³க்ஷிணமக்³நிமநுபரிக்ராமேத்| ; ॥ १२ ॥பரிக்ரம்ய ப்³ராஹ்மணாந் ஸ்வஸ்தி வாசயேத்; பி⁴ஷஜஶ்சாபி⁴பூஜயேத்|| 12 ||
अथैनमग्निसकाशे ब्राह्मणसकाशे भिषक्सकाशे चानुशिष्यात्-ब्रह्मचारिणा श्मश्रुधारिणा सत्यवादिनाऽमांसादेन मेध्यसेविना निर्मत्सरेणाशस्त्रधारिणा च भवितव्यं, न च ते मद्वचनात् किञ्चिदकार्यं स्यादन्यत्र राजद्विष्टात् प्राणहराद्विपुलादधर्म्यादनर्थसंप्रयुक्ताद्वाऽप्यर्थात्; मदर्पणेन मत्प्रधानेन मदधीनेन मत्प्रियहितानुवर्तिना च शश्वद्भवितव्यं, पुत्रवद्दासवदर्थिवच्चोपचरताऽनुवस्तव्योऽहम्, अनुत्सेकेनावहितेनानन्यमनसा विनीतेनावेक्ष्यावेक्ष्यकारिणाऽनसूयकेन चाभ्यनुज्ञातेन प्रविचरितव्यम्, अनुज्ञातेन (चाननुज्ञातेन च) प्रविचरता पूर्वं गुर्वर्थोपाहरणे यथाशक्ति प्रयतितव्यं, कर्मसिद्धिमर्थसिद्धिं यशोलाभं प्रेत्य च स्वर्गमिच्छता भिषजा त्वया गोब्राह्मणमादौ कृत्वा सर्वप्राणभृतां शर्माशासितव्यमहरहरुत्तिष्ठता चोपविशता च, सर्वात्मना चातुराणामारोह्याय प्रयतितव्यं, जीवितहेतोरपि चातुरेभ्यो नाभिद्रोग्धव्यं, मनसाऽपि च परस्त्रियो नाभिगमनीयास्तथा सर्वमेव परस्वं, निभृतवेशपरिच्छदेन भवितव्यम्, अशौण्डेनापापेनापापसहायेन च, श्लक्ष्णशुक्लधर्म्यशर्म्यधन्यसत्यहितमितवचसा देशकालविचारिणा स्मृतिमता ज्ञानोत्थानोपकरणसंपत्सु नित्यं यत्नवता च; न च कदाचिद्राजद्विष्टानां राजद्वेषिणां वा महाजनद्विष्टानां महाजनद्वेषिणां वाऽप्यौषधमनुविधातव्यं, तथा सर्वेषामत्यर्थनिकृतदुष्टदुःखशीलाचारोपचाराणामनपवादप्रतिकाराणां मुमूर्षूणां च, तथैवासन्निहितेश्वराणां स्त्रीणामनध्यक्षाणां वा; न च कदाचित् स्त्रीदत्तमामिषमादातव्यमननुज्ञातं भर्त्राऽथवाऽध्यक्षेण, आतुरकुलं चानुप्रविशता विदितेनानुमतप्रवेशिना सार्धं पुरुषेण सुसंवीतेनावाक्शिरसा स्मृतिमता स्तिमितेनावेक्ष्यावेक्ष्य मनसा सर्वमाचरता सम्यगनुप्रवेष्टव्यम्, अनुप्रविश्य च वाङ्मनोबुद्धीन्द्रियाणि न क्वचित् प्रणिधातव्यान्यन्यत्रातुरादातुरादातुरोपकारार्थादातुरगतेष्वन्येषु वा भावेषु, न चातुरकुलप्रवृत्तयो बहिर्निश्चारयितव्याः, ह्रसितं चायुषः प्रमाणमातुरस्य जानताऽपि त्वया न वर्णयितव्यं तत्र य रोच्यमानमातुरस्यान्यस्य वाऽप्युपघाताय संपद्यते; ज्ञानवताऽपि च नात्यर्थमात्मनो ज्ञाने विकत्थितव्यम्, आप्तादपि हि विकत्थमानादत्यर्थमुद्विजन्त्यनेके॥ १३ ॥அதை²நமக்³நிஸகாஶே ப்³ராஹ்மணஸகாஶே பி⁴ஷக்ஸகாஶே சாநுஶிஷ்யாத்-ப்³ரஹ்மசாரிணா ஶ்மஶ்ருதா⁴ரிணா ஸத்யவாதி³நா(அ)மாம்ʼஸாதே³ந மேத்⁴யஸேவிநா நிர்மத்ஸரேணாஶஸ்த்ரதா⁴ரிணா ச ப⁴விதவ்யம்ʼ, ந ச தே மத்³வசநாத் கிஞ்சித³கார்யம்ʼ ஸ்யாத³ந்யத்ர ராஜத்³விஷ்டாத் ப்ராணஹராத்³விபுலாத³த⁴ர்ம்யாத³நர்த²ஸம்ʼப்ரயுக்தாத்³வா(அ)ப்யர்தா²த்; மத³ர்பணேந மத்ப்ரதா⁴நேந மத³தீ⁴நேந மத்ப்ரியஹிதாநுவர்திநா ச ஶஶ்வத்³ப⁴விதவ்யம்ʼ, புத்ரவத்³தா³ஸவத³ர்தி²வச்சோபசரதா(அ)நுவஸ்தவ்யோ(அ)ஹம், அநுத்ஸேகேநாவஹிதேநாநந்யமநஸா விநீதேநாவேக்ஷ்யாவேக்ஷ்யகாரிணா(அ)நஸூயகேந சாப்⁴யநுஜ்ஞாதேந ப்ரவிசரிதவ்யம், அநுஜ்ஞாதேந (சாநநுஜ்ஞாதேந ச) ப்ரவிசரதா பூர்வம்ʼ கு³ர்வர்தோ²பாஹரணே யதா²ஶக்தி ப்ரயதிதவ்யம்ʼ, கர்மஸித்³தி⁴மர்த²ஸித்³தி⁴ம்ʼ யஶோலாப⁴ம்ʼ ப்ரேத்ய ச ஸ்வர்க³மிச்ச²தா பி⁴ஷஜா த்வயா கோ³ப்³ராஹ்மணமாதௌ³ க்ருʼத்வா ஸர்வப்ராணப்⁴ருʼதாம்ʼ ஶர்மாஶாஸிதவ்யமஹரஹருத்திஷ்ட²தா சோபவிஶதா ச, ஸர்வாத்மநா சாதுராணாமாரோஹ்யாய ப்ரயதிதவ்யம்ʼ, ஜீவிதஹேதோரபி சாதுரேப்⁴யோ நாபி⁴த்³ரோக்³த⁴வ்யம்ʼ, மநஸா(அ)பி ச பரஸ்த்ரியோ நாபி⁴க³மநீயாஸ்ததா² ஸர்வமேவ பரஸ்வம்ʼ, நிப்⁴ருʼதவேஶபரிச்ச²தே³ந ப⁴விதவ்யம், அஶௌண்டே³நாபாபேநாபாபஸஹாயேந ச, ஶ்லக்ஷ்ணஶுக்லத⁴ர்ம்யஶர்ம்யத⁴ந்யஸத்யஹிதமிதவசஸா தே³ஶகாலவிசாரிணா ஸ்ம்ருʼதிமதா ஜ்ஞாநோத்தா²நோபகரணஸம்ʼபத்ஸு நித்யம்ʼ யத்நவதா ச; ந ச கதா³சித்³ராஜத்³விஷ்டாநாம்ʼ ராஜத்³வேஷிணாம்ʼ வா மஹாஜநத்³விஷ்டாநாம்ʼ மஹாஜநத்³வேஷிணாம்ʼ வா(அ)ப்யௌஷத⁴மநுவிதா⁴தவ்யம்ʼ, ததா² ஸர்வேஷாமத்யர்த²நிக்ருʼதது³ஷ்டது³꞉க²ஶீலாசாரோபசாராணாமநபவாத³ப்ரதிகாராணாம்ʼ முமூர்ஷூணாம்ʼ ச, ததை²வாஸந்நிஹிதேஶ்வராணாம்ʼ ஸ்த்ரீணாமநத்⁴யக்ஷாணாம்ʼ வா; ந ச கதா³சித் ஸ்த்ரீத³த்தமாமிஷமாதா³தவ்யமநநுஜ்ஞாதம்ʼ ப⁴ர்த்ரா(அ)த²வா(அ)த்⁴யக்ஷேண, ஆதுரகுலம்ʼ சாநுப்ரவிஶதா விதி³தேநாநுமதப்ரவேஶிநா ஸார்த⁴ம்ʼ புருஷேண ஸுஸம்ʼவீதேநாவாக்ஶிரஸா ஸ்ம்ருʼதிமதா ஸ்திமிதேநாவேக்ஷ்யாவேக்ஷ்ய மநஸா ஸர்வமாசரதா ஸம்யக³நுப்ரவேஷ்டவ்யம், அநுப்ரவிஶ்ய ச வாங்மநோபு³த்³தீ⁴ந்த்³ரியாணி ந க்வசித் ப்ரணிதா⁴தவ்யாந்யந்யத்ராதுராதா³துராதா³துரோபகாரார்தா²தா³துரக³தேஷ்வந்யேஷு வா பா⁴வேஷு, ந சாதுரகுலப்ரவ்ருʼத்தயோ ப³ஹிர்நிஶ்சாரயிதவ்யா꞉, ஹ்ரஸிதம்ʼ சாயுஷ꞉ ப்ரமாணமாதுரஸ்ய ஜாநதா(அ)பி த்வயா ந வர்ணயிதவ்யம்ʼ தத்ர ய ரோச்யமாநமாதுரஸ்யாந்யஸ்ய வா(அ)ப்யுபகா⁴தாய ஸம்ʼபத்³யதே; ஜ்ஞாநவதா(அ)பி ச நாத்யர்த²மாத்மநோ ஜ்ஞாநே விகத்தி²தவ்யம், ஆப்தாத³பி ஹி விகத்த²மாநாத³த்யர்த²முத்³விஜந்த்யநேகே|| 13 ||
न चैव ह्यस्ति सुतरमायुर्वेदस्य पारं, तस्मादप्रमत्तः शश्वदभियोगमस्मिन् गच्छेत्, एतच्च कार्यम्। एवंभूयश्च वृत्तसौष्ठवमनसूयता परेभ्योऽप्यागमयितव्यं, कृत्स्नो हि लोको बुद्धिमतामाचार्यः शत्रुश्चाबुद्धिमताम्, अतश्चाभिसमीक्ष्य बुद्धिमताऽमित्रस्यापि धन्यं यशस्यमायुष्यं पौष्टिकं लौक्यमभ्युपदिशतो वचः श्रोतव्यमनुविधातव्यं चेति।ந சைவ ஹ்யஸ்தி ஸுதரமாயுர்வேத³ஸ்ய பாரம்ʼ, தஸ்மாத³ப்ரமத்த꞉ ஶஶ்வத³பி⁴யோக³மஸ்மிந் க³ச்சே²த், ஏதச்ச கார்யம்| ஏவம்ʼபூ⁴யஶ்ச வ்ருʼத்தஸௌஷ்ட²வமநஸூயதா பரேப்⁴யோ(அ)ப்யாக³மயிதவ்யம்ʼ, க்ருʼத்ஸ்நோ ஹி லோகோ பு³த்³தி⁴மதாமாசார்ய꞉ ஶத்ருஶ்சாபு³த்³தி⁴மதாம், அதஶ்சாபி⁴ஸமீக்ஷ்ய பு³த்³தி⁴மதா(அ)மித்ரஸ்யாபி த⁴ந்யம்ʼ யஶஸ்யமாயுஷ்யம்ʼ பௌஷ்டிகம்ʼ லௌக்யமப்⁴யுபதி³ஶதோ வச꞉ ஶ்ரோதவ்யமநுவிதா⁴தவ்யம்ʼ சேதி|अतः परमिदं ब्रूयात्-देवताग्निद्विजगुरुवृद्धसिद्धाचार्येषु ते नित्यं सम्यग्वर्तितव्यं, तेषु ते सम्यग्वर्तमानस्यायमग्निः सर्वगन्धरसरत्नबीजानि यथेरिताश्च देवताः शिवाय स्युः, अतोऽन्यथा वर्तमानस्याशिवायेति।அத꞉ பரமித³ம்ʼ ப்³ரூயாத்-தே³வதாக்³நித்³விஜகு³ருவ்ருʼத்³த⁴ஸித்³தா⁴சார்யேஷு தே நித்யம்ʼ ஸம்யக்³வர்திதவ்யம்ʼ, தேஷு தே ஸம்யக்³வர்தமாநஸ்யாயமக்³நி꞉ ஸர்வக³ந்த⁴ரஸரத்நபீ³ஜாநி யதே²ரிதாஶ்ச தே³வதா꞉ ஶிவாய ஸ்யு꞉, அதோ(அ)ந்யதா² வர்தமாநஸ்யாஶிவாயேதி|एवं ब्रुवति चाचार्ये शिष्यः ऽतथािति ब्रूयात्।ஏவம்ʼ ப்³ருவதி சாசார்யே ஶிஷ்ய꞉ (அ)ததா²ிதி ப்³ரூயாத்|यथोपदेशं च कुर्वन्नध्याप्यः, अतोऽन्यथा त्वनध्याप्यः।யதோ²பதே³ஶம்ʼ ச குர்வந்நத்⁴யாப்ய꞉, அதோ(அ)ந்யதா² த்வநத்⁴யாப்ய꞉|अध्याप्यमध्यापयन् ह्याचार्यो यथोक्तैश्चाध्यापनफलैर्योगमाप्नोत्यन्यैश्चानुक्तैः श्रेयस्करैर्गुणैः शिष्यमात्मानं च युनक्ति।அத்⁴யாப்யமத்⁴யாபயந் ஹ்யாசார்யோ யதோ²க்தைஶ்சாத்⁴யாபநப²லைர்யோக³மாப்நோத்யந்யைஶ்சாநுக்தை꞉ ஶ்ரேயஸ்கரைர்கு³ணை꞉ ஶிஷ்யமாத்மாநம்ʼ ச யுநக்தி|इत्यध्यापनविधिरुक्तः॥ १४ ॥இத்யத்⁴யாபநவிதி⁴ருக்த꞉|| 14 ||
संभाषाविधिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः-भिषक् भिषजा सह संभाषेत।ஸம்ʼபா⁴ஷாவிதி⁴மத ஊர்த்⁴வம்ʼ வ்யாக்²யாஸ்யாம꞉-பி⁴ஷக் பி⁴ஷஜா ஸஹ ஸம்ʼபா⁴ஷேத|तद्विद्यसंभाषा हि ज्ञानाभियोगसंहर्षकरी भवति, वैशारद्यमपि चाभिमिर्वर्तयति, वचनशक्तिमपि चाधत्ते, यशश्चाभिदीपयति, पूर्वश्रुते च संदेहवतः पुनः श्रवणाच्छ्रुतसंशयमपकर्षति, श्रुते चासंदेहवतो भूयोऽध्यवसायमभिनिर्वर्तयति, अश्रुतमपि च कञ्चिदर्थं श्रोत्रविषयमापादयति, यच्चाचार्यः शिष्याय शुश्रूषवे प्रसन्नः क्रमेणोपदिशति गुह्याभिमतमर्थजातं तत् परस्परेण सह जल्पन् पिण्डेन विजिगीषुराह संहर्षात्, तस्मात्तद्विद्यसंभाषामभिप्रशंसन्ति कुशलाः॥ १५ ॥தத்³வித்³யஸம்ʼபா⁴ஷா ஹி ஜ்ஞாநாபி⁴யோக³ஸம்ʼஹர்ஷகரீ ப⁴வதி, வைஶாரத்³யமபி சாபி⁴மிர்வர்தயதி, வசநஶக்திமபி சாத⁴த்தே, யஶஶ்சாபி⁴தீ³பயதி, பூர்வஶ்ருதே ச ஸம்ʼதே³ஹவத꞉ புந꞉ ஶ்ரவணாச்ச்²ருதஸம்ʼஶயமபகர்ஷதி, ஶ்ருதே சாஸம்ʼதே³ஹவதோ பூ⁴யோ(அ)த்⁴யவஸாயமபி⁴நிர்வர்தயதி, அஶ்ருதமபி ச கஞ்சித³ர்த²ம்ʼ ஶ்ரோத்ரவிஷயமாபாத³யதி, யச்சாசார்ய꞉ ஶிஷ்யாய ஶுஶ்ரூஷவே ப்ரஸந்ந꞉ க்ரமேணோபதி³ஶதி கு³ஹ்யாபி⁴மதமர்த²ஜாதம்ʼ தத் பரஸ்பரேண ஸஹ ஜல்பந் பிண்டே³ந விஜிகீ³ஷுராஹ ஸம்ʼஹர்ஷாத், தஸ்மாத்தத்³வித்³யஸம்ʼபா⁴ஷாமபி⁴ப்ரஶம்ʼஸந்தி குஶலா꞉|| 15 ||
, ॥ १६ ॥த்³விவிதா⁴ து க²லு தத்³வித்³யஸம்ʼபா⁴ஷா ப⁴வதி-ஸந்தா⁴யஸம்ʼபா⁴ஷா, விக்³ருʼஹ்யஸம்ʼபா⁴ஷா ச|| 16 ||
तत्र ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसंपन्नेनाकोपनेनानुपस्कृतविद्येनानसूयकेनानुनेयेनानुनयकोविदेन क्लेशक्षमेण प्रियसंभाषणेन च सह सन्धायसंभाषा विधीयते।தத்ர ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநவசநப்ரதிவசநஶக்திஸம்ʼபந்நேநாகோபநேநாநுபஸ்க்ருʼதவித்³யேநாநஸூயகேநாநுநேயேநாநுநயகோவிதே³ந க்லேஶக்ஷமேண ப்ரியஸம்ʼபா⁴ஷணேந ச ஸஹ ஸந்தா⁴யஸம்ʼபா⁴ஷா விதீ⁴யதே|तथाविधेन सह कथयन् विस्रब्धः कथयेत्, पृच्छेदपि च विस्रब्धः, पृच्छते चास्मै विस्रब्धाय विशदमर्थं ब्रूयात्, न च निग्रहभयादुद्विजेत, निगृह्य चैनं न हृष्येत्, न च परेषु विकत्थेत, न च मोहादेकान्तग्राही स्यात्, न चाविदितमर्थमनुवर्णयेत्, सम्यक् चानुनयेनानुनयेत्, तत्र चावहितः स्यात्।ததா²விதே⁴ந ஸஹ கத²யந் விஸ்ரப்³த⁴꞉ கத²யேத், ப்ருʼச்சே²த³பி ச விஸ்ரப்³த⁴꞉, ப்ருʼச்ச²தே சாஸ்மை விஸ்ரப்³தா⁴ய விஶத³மர்த²ம்ʼ ப்³ரூயாத், ந ச நிக்³ரஹப⁴யாது³த்³விஜேத, நிக்³ருʼஹ்ய சைநம்ʼ ந ஹ்ருʼஷ்யேத், ந ச பரேஷு விகத்தே²த, ந ச மோஹாதே³காந்தக்³ராஹீ ஸ்யாத், ந சாவிதி³தமர்த²மநுவர்ணயேத், ஸம்யக் சாநுநயேநாநுநயேத், தத்ர சாவஹித꞉ ஸ்யாத்|इत्यनुलोमसंभाषाविधिः॥ १७ ॥இத்யநுலோமஸம்ʼபா⁴ஷாவிதி⁴꞉|| 17 ||
।அத ஊர்த்⁴வமிதரேண ஸஹ விக்³ருʼஹ்ய ஸம்ʼபா⁴ஷாயாம்ʼ ஜல்பேச்ச்²ரேயஸா யோக³மாத்மந꞉ பஶ்யந்| ।ப்ராகே³வ ச ஜல்பாஜ்ஜல்பாந்தரம்ʼ பராவராந்தரம்ʼ பரிஷத்³விஶேஷாம்ʼஶ்ச ஸம்யக் பரீக்ஷேத| , ।ஸம்யக்பரீக்ஷா ஹி பு³த்³தி⁴மதாம்ʼ கார்யப்ரவ்ருʼத்திநிவ்ருʼத்திகாலௌ ஶம்ʼஸதி, தஸ்மாத் பரீக்ஷாமபி⁴ப்ரஶம்ʼஸந்தி குஶலா꞉| ; , ; , ।பரீக்ஷமாணஸ்து க²லு பராவராந்தரமிமாந் ஜல்பககு³ணாஞ் ஶ்ரேயஸ்கராந் தோ³ஷவதஶ்ச பரீக்ஷேத ஸம்யக்; தத்³யதா²-ஶ்ருதம்ʼ விஜ்ஞாநம்ʼ தா⁴ரணம்ʼ ப்ரதிபா⁴நம்ʼ வசநஶக்திரிதி, ஏதாந் கு³ணாந் ஶ்ரேயஸ்கராநாஹு꞉; இமாந் புநர்தோ³ஷவத꞉, தத்³யதா²-கோபநத்வமவைஶாரத்³யம்ʼ பீ⁴ருத்வமதா⁴ரணத்வமநவஹிதத்வமிதி| ॥ १८ ॥ஏதாந் கு³ணாந் கு³ருலாக⁴வத꞉ பரஸ்ய சைவாத்மநஶ்ச துலயேத்|| 18 ||
तत्र त्रिविधः परः संपद्यते-प्रवरः, प्रत्यवरः, समो वा, गुणविनिक्षेपतः; नत्वेव कार्त्स्नेयन॥ १९ ॥தத்ர த்ரிவித⁴꞉ பர꞉ ஸம்ʼபத்³யதே-ப்ரவர꞉, ப்ரத்யவர꞉, ஸமோ வா, கு³ணவிநிக்ஷேபத꞉; நத்வேவ கார்த்ஸ்நேயந|| 19 ||
परिषत्तु खलु द्विविधा-ज्ञानवती, मूढपरिषच्च।பரிஷத்து க²லு த்³விவிதா⁴-ஜ்ஞாநவதீ, மூட⁴பரிஷச்ச|सैव द्विविधा सती त्रिविधा पुनरनेन कारणविभागेन-सुहृत्परिषत्, उदासीनपरिषत्, प्रतिनिविष्टपरिषच्चेति।ஸைவ த்³விவிதா⁴ ஸதீ த்ரிவிதா⁴ புநரநேந காரணவிபா⁴கே³ந-ஸுஹ்ருʼத்பரிஷத், உதா³ஸீநபரிஷத், ப்ரதிநிவிஷ்டபரிஷச்சேதி|तत्र प्रतिनिविष्टायां परिषदि ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसंपन्नायां मूढायां वा न कथंचित् केनचित् सह जल्पो विधीयते; मूढायां तु सुहृत्परिषद्युदासीनायां वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तीरन्तरेणाप्यदीप्तयशसा महाजवचिद्विष्टेनापि सह जल्पो विधीयते।தத்ர ப்ரதிநிவிஷ்டாயாம்ʼ பரிஷதி³ ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநவசநப்ரதிவசநஶக்திஸம்ʼபந்நாயாம்ʼ மூடா⁴யாம்ʼ வா ந கத²ம்ʼசித் கேநசித் ஸஹ ஜல்போ விதீ⁴யதே; மூடா⁴யாம்ʼ து ஸுஹ்ருʼத்பரிஷத்³யுதா³ஸீநாயாம்ʼ வா ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநவசநப்ரதிவசநஶக்தீரந்தரேணாப்யதீ³ப்தயஶஸா மஹாஜவசித்³விஷ்டேநாபி ஸஹ ஜல்போ விதீ⁴யதே|तद्विधेन च सह कथयता आविद्धदीर्घसूत्रसंकुलैर्वाक्यदण्डकैः कथयितव्यम्, अतिहृष्टं मुहुर्मुहुरुपहसता परं निरूपयता च पर्षदमाकारैर्ब्रुवतश्चास्य वाक्यावकाशो न देयः; कष्टशब्दं च ब्रुवता वक्तव्यो निच्यते, अथवा पुनर्हीना ते प्रतिज्ञा, इति।தத்³விதே⁴ந ச ஸஹ கத²யதா ஆவித்³த⁴தீ³ர்க⁴ஸூத்ரஸம்ʼகுலைர்வாக்யத³ண்ட³கை꞉ கத²யிதவ்யம், அதிஹ்ருʼஷ்டம்ʼ முஹுர்முஹுருபஹஸதா பரம்ʼ நிரூபயதா ச பர்ஷத³மாகாரைர்ப்³ருவதஶ்சாஸ்ய வாக்யாவகாஶோ ந தே³ய꞉; கஷ்டஶப்³த³ம்ʼ ச ப்³ருவதா வக்தவ்யோ நிச்யதே, அத²வா புநர்ஹீநா தே ப்ரதிஜ்ஞா, இதி|पुनश्चाहू(ह्व)यमानः प्रतिवक्तव्यः-परिसंवत्सरो भवान् शिक्षस्व तावत्; न त्वया गुरुरुपासितो नूनम्, अथवा पर्याप्तमेतावत्ते; सकृदपि हि परिक्षेपिकं निहतं निहतमाहुरिति नास्य योगः कर्तव्यः कथञ्चित्।புநஶ்சாஹூ(ஹ்வ)யமாந꞉ ப்ரதிவக்தவ்ய꞉-பரிஸம்ʼவத்ஸரோ ப⁴வாந் ஶிக்ஷஸ்வ தாவத்; ந த்வயா கு³ருருபாஸிதோ நூநம், அத²வா பர்யாப்தமேதாவத்தே; ஸக்ருʼத³பி ஹி பரிக்ஷேபிகம்ʼ நிஹதம்ʼ நிஹதமாஹுரிதி நாஸ்ய யோக³꞉ கர்தவ்ய꞉ கத²ஞ்சித்|अप्येवं श्रेयसा सह विगृह्य वक्तव्यमित्याहुरेके; नत्वेवं ज्यायसा सह विग्रहं प्रशंसन्ति कुशलाः॥ २० ॥அப்யேவம்ʼ ஶ்ரேயஸா ஸஹ விக்³ருʼஹ்ய வக்தவ்யமித்யாஹுரேகே; நத்வேவம்ʼ ஜ்யாயஸா ஸஹ விக்³ரஹம்ʼ ப்ரஶம்ʼஸந்தி குஶலா꞉|| 20 ||
प्रत्यवरेण तु सह समानाभिमतेन वा विगृह्य जल्पता सुहृत्परिषदि कथयितव्यम्, अथवाऽप्युदासीनपरिषद्यवधानश्रवणज्ञानविज्ञानोपधारणवचनप्रतिवचनशक्तिसंपन्नायां कथयता चावहितेन परस्य साद्गुण्यदोषबलमवेक्षितव्यं, समवेक्ष्य च यत्रैनं श्रेष्ठं मन्येत नास्य तत्र जल्पं योजयेदनाविष्कृतमयोगं कुर्वन्; यत्र त्वेनमवरं मन्येत तत्रैवैनमाशु निगृह्णीयात्।ப்ரத்யவரேண து ஸஹ ஸமாநாபி⁴மதேந வா விக்³ருʼஹ்ய ஜல்பதா ஸுஹ்ருʼத்பரிஷதி³ கத²யிதவ்யம், அத²வா(அ)ப்யுதா³ஸீநபரிஷத்³யவதா⁴நஶ்ரவணஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநோபதா⁴ரணவசநப்ரதிவசநஶக்திஸம்ʼபந்நாயாம்ʼ கத²யதா சாவஹிதேந பரஸ்ய ஸாத்³கு³ண்யதோ³ஷப³லமவேக்ஷிதவ்யம்ʼ, ஸமவேக்ஷ்ய ச யத்ரைநம்ʼ ஶ்ரேஷ்ட²ம்ʼ மந்யேத நாஸ்ய தத்ர ஜல்பம்ʼ யோஜயேத³நாவிஷ்க்ருʼதமயோக³ம்ʼ குர்வந்; யத்ர த்வேநமவரம்ʼ மந்யேத தத்ரைவைநமாஶு நிக்³ருʼஹ்ணீயாத்|तत्र खल्विमे प्रत्यवराणामाशु निग्रहे भवन्त्युपायाः; तद्यथा-श्रुतहीनं महता सूत्रपाठेनाभिभवेत्, विज्ञानहीनं पुनः कष्टशब्देन वाक्येन, वाक्यधारणाहीनमाविद्धदीर्घसूत्रसंकुलैर्वाक्यदण्डकैः, पतिभाहीनं पुनर्वचनेनैकविधेनानेकार्थवाचिना, वचनशक्तिहीनमर्धोक्तस्य वाक्यस्याक्षेपेण, अविशारदमपत्रपणेन, कोपनमायासनेन, भीरुं वित्रासनेन, अनवहितं नियमनेनेति।தத்ர க²ல்விமே ப்ரத்யவராணாமாஶு நிக்³ரஹே ப⁴வந்த்யுபாயா꞉; தத்³யதா²-ஶ்ருதஹீநம்ʼ மஹதா ஸூத்ரபாடே²நாபி⁴ப⁴வேத், விஜ்ஞாநஹீநம்ʼ புந꞉ கஷ்டஶப்³தே³ந வாக்யேந, வாக்யதா⁴ரணாஹீநமாவித்³த⁴தீ³ர்க⁴ஸூத்ரஸம்ʼகுலைர்வாக்யத³ண்ட³கை꞉, பதிபா⁴ஹீநம்ʼ புநர்வசநேநைகவிதே⁴நாநேகார்த²வாசிநா, வசநஶக்திஹீநமர்தோ⁴க்தஸ்ய வாக்யஸ்யாக்ஷேபேண, அவிஶாரத³மபத்ரபணேந, கோபநமாயாஸநேந, பீ⁴ரும்ʼ வித்ராஸநேந, அநவஹிதம்ʼ நியமநேநேதி|एवमेतैरुपायैः परमवरमभिभवेच्छीघ्रम्॥ २१ ॥ஏவமேதைருபாயை꞉ பரமவரமபி⁴ப⁴வேச்சீ²க்⁴ரம்|| 21 ||
तत्र श्लोकौ-தத்ர ஶ்லோகௌ-विगृह्य कथयेद्य्क्त्या युक्तं च न निवारयेत्।விக்³ருʼஹ்ய கத²யேத்³ய்க்த்யா யுக்தம்ʼ ச ந நிவாரயேத்|विगृह्यभाषा तीव्रं हि केषांचिद्द्रोहमावहेत्॥ २२ ॥விக்³ருʼஹ்யபா⁴ஷா தீவ்ரம்ʼ ஹி கேஷாம்ʼசித்³த்³ரோஹமாவஹேத்|| 22 ||
।நாகார்யமஸ்தி க்ருத்³த⁴ஸ்ய நாவாச்யமபி வித்³யதே| ॥ २३ ॥குஶலா நாபி⁴நந்த³ந்தி கலஹம்ʼ ஸமிதௌ ஸதாம்|| 23 ||
॥ २४ ॥ஏவம்ʼ ப்ரவ்ருʼத்தே வாதே³ குர்யாத்|| 24 ||
, , ; , ॥ २५ ॥ப்ராகே³வ தாவதி³த³ம்ʼ கர்தும்ʼ யதேத-ஸந்தா⁴ய பர்ஷதா³(அ)யநபூ⁴தமாத்மந꞉ ப்ரகரணமாதே³ஶயிதவ்யம்ʼ, யத்³வா பரஸ்ய ப்⁴ருʼஶது³ர்க³ம்ʼ ஸ்யாத், பக்ஷமத²வா பரஸ்ய ப்⁴ருʼஶம்ʼ விமுக²மாநயேத்; பரிஷதி³ சோபஸம்ʼஹிதாயாமஶக்யமஸ்மாபி⁴ர்வக்தும், ஏஷைவ தே பரிஷத்³யதே²ஷ்டம்ʼ யதா²யோக³ம்ʼ யதா²பி⁴ப்ராயம்ʼ வாத³ம்ʼ வாத³மர்யாதா³ம்ʼ ச ஸ்தா²பயிஷ்யதீத்யுக்த்வா தூஷ்ணீமாஸீத|| 25 ||
तत्रेदं वादमर्यादालक्षणं भवति-इदं वाच्यम्, इदमवाच्यम्, एवं पराजितो भवतीति॥ २६ ॥தத்ரேத³ம்ʼ வாத³மர்யாதா³லக்ஷணம்ʼ ப⁴வதி-இத³ம்ʼ வாச்யம், இத³மவாச்யம், ஏவம்ʼ பராஜிதோ ப⁴வதீதி|| 26 ||
; , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ॥ २७ ॥இமாநி து க²லு பதா³நி பி⁴ஷக்³வாத³மார்க³ஜ்ஞாநார்த²மதி⁴க³ம்யாநி ப⁴வந்தி; தத்³யதா²-வாத³꞉, த்³ரவ்யம்ʼ, கு³ணா꞉, கர்ம, ஸாமாந்யம்ʼ, விஶேஷ꞉, ஸமவாய꞉, ப்ரதிஜ்ஞா, ஸ்தா²பநா, ப்ரதிஷ்டா²பநா, ஹேது꞉, த்³ருʼஷ்டாந்த꞉, உபநய꞉, நிக³மநம், உத்தரம்ʼ, ஸித்³தா⁴ந்த꞉, ஶப்³த³꞉, ப்ரத்யக்ஷம், அநுமாநம், ஐதிஹ்யம், ஔபம்யம்ʼ, ஸம்ʼஶய꞉, ப்ரயோஜநம்ʼ, ஸவ்யபி⁴சாரம்ʼ, ஜிஜ்ஞாஸா, வ்யவஸாய꞉, அர்த²ப்ராப்தி꞉, ஸம்ʼப⁴வ꞉, அநுயோஜ்யம், அநநுயோஜ்யம், அநுயோக³꞉, ப்ரத்யநுயோக³꞉, வாக்யதோ³ஷ꞉, வாக்யப்ரஶம்ʼஸா, ச²லம், அஹேது꞉, அதீதகாலம், உபாலம்ப⁴꞉, பரிஹார꞉, ப்ரதிஜ்ஞாஹாநி꞉, அப்⁴யநுஜ்ஞா, ஹேத்வந்தரம், அர்தா²ந்தரம்ʼ, நிக்³ரஹஸ்தா²நமிதி|| 27 ||
तत्र वादो नाम स यत् परेण सह शास्त्रपूर्वकं विगृह्य कथयति।स च द्विविधः संग्रहेण-जल्पः, वितण्डा च।தத்ர வாதோ³ நாம ஸ யத் பரேண ஸஹ ஶாஸ்த்ரபூர்வகம்ʼ விக்³ருʼஹ்ய கத²யதி|ஸ ச த்³விவித⁴꞉ ஸம்ʼக்³ரஹேண-ஜல்ப꞉, விதண்டா³ ச|तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्पः, जल्पविपर्ययो वितण्डा।தத்ர பக்ஷாஶ்ரிதயோர்வசநம்ʼ ஜல்ப꞉, ஜல்பவிபர்யயோ விதண்டா³|यथा-एकस्य पक्षः पुनर्भवोऽस्तीति, नास्तित्यपरस्य; तौ च स्वस्वपक्षहेतुभिः स्वस्वपक्षं स्थापयतः, परपक्षमुद्भावयतः, एष जल्पः।யதா²-ஏகஸ்ய பக்ஷ꞉ புநர்ப⁴வோ(அ)ஸ்தீதி, நாஸ்தித்யபரஸ்ய; தௌ ச ஸ்வஸ்வபக்ஷஹேதுபி⁴꞉ ஸ்வஸ்வபக்ஷம்ʼ ஸ்தா²பயத꞉, பரபக்ஷமுத்³பா⁴வயத꞉, ஏஷ ஜல்ப꞉|जल्पविपर्ययो वितण्डा।ஜல்பவிபர்யயோ விதண்டா³|वितण्डा नाम परपक्षे दोषवचनमात्रमेव॥ २८ ॥விதண்டா³ நாம பரபக்ஷே தோ³ஷவசநமாத்ரமேவ|| 28 ||
॥ २९ ॥த்³ரவ்யகு³ணஸாமாந்யவிஶேஷஸமவாயா꞉ ஸ்வலக்ஷணை꞉ ஶ்லோகஸ்தா²நே பூர்வமுக்தா꞉|| 29 ||
; ॥ ३० ॥அத² ப்ரதிஜ்ஞா-ப்ரதிஜ்ஞா நாம ஸாத்⁴யவசநம்ʼ; யதா²-நித்ய꞉ புருஷ இதி|| 30 ||
अथ स्थापना-स्थापना नाम तस्या एव प्रतिज्ञाया हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनैः स्थापना।அத² ஸ்தா²பநா-ஸ்தா²பநா நாம தஸ்யா ஏவ ப்ரதிஜ்ஞாயா ஹேதுத்³ருʼஷ்டாந்தோபநயநிக³மநை꞉ ஸ்தா²பநா|पूर्वं हि प्रतिज्ञा, पश्चात् स्थापना, किं ह्यप्रतिज्ञातं स्थापन्यिष्यति; यथा-नित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा; हेतुः-अकृतकत्वादिति; दृष्टान्तः-यथाऽऽकाशमिति; उपनयः-यथा चाकृतकमाकाशं, तच्च नित्यं, तथा पुरुष इति; निगमनं-तस्मान्नित्य इति॥ ३१ ॥பூர்வம்ʼ ஹி ப்ரதிஜ்ஞா, பஶ்சாத் ஸ்தா²பநா, கிம்ʼ ஹ்யப்ரதிஜ்ஞாதம்ʼ ஸ்தா²பந்யிஷ்யதி; யதா²-நித்ய꞉ புருஷ இதி ப்ரதிஜ்ஞா; ஹேது꞉-அக்ருʼதகத்வாதி³தி; த்³ருʼஷ்டாந்த꞉-யதா²(அ)(அ)காஶமிதி; உபநய꞉-யதா² சாக்ருʼதகமாகாஶம்ʼ, தச்ச நித்யம்ʼ, ததா² புருஷ இதி; நிக³மநம்ʼ-தஸ்மாந்நித்ய இதி|| 31 ||
अथ प्रतिष्ठापना-प्रतिष्ठापना नाम या तस्या एव परप्रतिज्ञाया विपरीतार्थस्थापना।அத² ப்ரதிஷ்டா²பநா-ப்ரதிஷ்டா²பநா நாம யா தஸ்யா ஏவ பரப்ரதிஜ்ஞாயா விபரீதார்த²ஸ்தா²பநா|यथनित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा; हेतुः-ऐन्द्रियकत्वादिति; दृष्टान्तः-यथा घ्ट इति, उपनयो-यथा घट ऐन्द्रियकः स चानित्यः, तथा चायमिति; निगमनं-तस्मादनित्य इति॥ ३२ ॥யத²நித்ய꞉ புருஷ இதி ப்ரதிஜ்ஞா; ஹேது꞉-ஐந்த்³ரியகத்வாதி³தி; த்³ருʼஷ்டாந்த꞉-யதா² க்⁴ட இதி, உபநயோ-யதா² க⁴ட ஐந்த்³ரியக꞉ ஸ சாநித்ய꞉, ததா² சாயமிதி; நிக³மநம்ʼ-தஸ்மாத³நித்ய இதி|| 32 ||
; , , , ; ॥ ३३ ॥அத² ஹேது꞉-ஹேதுர்நாமோபலப்³தி⁴காரணம்ʼ; தத் ப்ரத்யக்ஷம், அநுமாநம், ஐதிஹ்யம், ஔபம்யமிதி; ஏபி⁴ர்ஹேதுபி⁴ர்யது³பலப்⁴யதே தத் தத்த்வம்|| 33 ||
अथ दृष्टान्तः-दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्खविदुषां बुद्धिसाम्यं, यो वर्ण्यं वर्णयति।அத² த்³ருʼஷ்டாந்த꞉-த்³ருʼஷ்டாந்தோ நாம யத்ர மூர்க²விது³ஷாம்ʼ பு³த்³தி⁴ஸாம்யம்ʼ, யோ வர்ண்யம்ʼ வர்ணயதி|यथा-अग्निरुष्णाः, द्रवमुदकं, स्थिरा पृथिवी, आदित्यः प्रकाशक इति; यथा आदित्यः प्रकाशकस्तथा सांख्यज्ञानं प्रकाशकमिति॥ ३४ ॥யதா²-அக்³நிருஷ்ணா꞉, த்³ரவமுத³கம்ʼ, ஸ்தி²ரா ப்ருʼதி²வீ, ஆதி³த்ய꞉ ப்ரகாஶக இதி; யதா² ஆதி³த்ய꞉ ப்ரகாஶகஸ்ததா² ஸாம்ʼக்²யஜ்ஞாநம்ʼ ப்ரகாஶகமிதி|| 34 ||
उपयो निगमनं चोक्तं स्थापनाप्रतिष्ठापनाव्याख्यायाम्॥ ३५ ॥உபயோ நிக³மநம்ʼ சோக்தம்ʼ ஸ்தா²பநாப்ரதிஷ்டா²பநாவ்யாக்²யாயாம்|| 35 ||
अथोत्तरम्-उत्तरं नाम साधर्म्योपदिष्टे हेतौ वैधर्म्यवचनं, वैधर्म्योप्दिष्टे वा हेतौ साधर्म्यवचनम्।அதோ²த்தரம்-உத்தரம்ʼ நாம ஸாத⁴ர்ம்யோபதி³ஷ்டே ஹேதௌ வைத⁴ர்ம்யவசநம்ʼ, வைத⁴ர்ம்யோப்தி³ஷ்டே வா ஹேதௌ ஸாத⁴ர்ம்யவசநம்|यथा-ऽहेतुसधर्माणो विकाराः, शीतकस्य हि व्याधेर्हेतुभिः साधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शाःऽ, इति ब्रुवतः परो ब्रूयात्-हेतुविधर्माणो विकाराः, यथा शरीरावयवानां दाहौष्ण्यकोथप्रपचने हेतुवैधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शा इति।யதா²-(அ)ஹேதுஸத⁴ர்மாணோ விகாரா꞉, ஶீதகஸ்ய ஹி வ்யாதே⁴ர்ஹேதுபி⁴꞉ ஸாத⁴ர்ம்யம்ʼ ஹிமஶிஶிரவாதஸம்ʼஸ்பர்ஶா꞉(அ), இதி ப்³ருவத꞉ பரோ ப்³ரூயாத்-ஹேதுவித⁴ர்மாணோ விகாரா꞉, யதா² ஶரீராவயவாநாம்ʼ தா³ஹௌஷ்ண்யகோத²ப்ரபசநே ஹேதுவைத⁴ர்ம்யம்ʼ ஹிமஶிஶிரவாதஸம்ʼஸ்பர்ஶா இதி|एतत् सविपर्ययमुत्तरम्॥ ३६ ॥ஏதத் ஸவிபர்யயமுத்தரம்|| 36 ||
अथ सिद्धान्तः-सिद्धान्तो नाम स यः परीक्षकैर्बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिश्च साधयित्वा स्थाप्यते निर्णयः।அத² ஸித்³தா⁴ந்த꞉-ஸித்³தா⁴ந்தோ நாம ஸ ய꞉ பரீக்ஷகைர்ப³ஹுவித⁴ம்ʼ பரீக்ஷ்ய ஹேதுபி⁴ஶ்ச ஸாத⁴யித்வா ஸ்தா²ப்யதே நிர்ணய꞉|स चतुर्विधः-सर्वतन्त्रसिद्धान्तः, प्रतितन्त्रसिद्धान्तः, अधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्तश्चेति।ஸ சதுர்வித⁴꞉-ஸர்வதந்த்ரஸித்³தா⁴ந்த꞉, ப்ரதிதந்த்ரஸித்³தா⁴ந்த꞉, அதி⁴கரணஸித்³தா⁴ந்த꞉, அப்⁴யுபக³மஸித்³தா⁴ந்தஶ்சேதி|तत्र सर्वतन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन् सर्वस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा सन्ति निदानानि, सन्ति व्याधयः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानामिति।தத்ர ஸர்வதந்த்ரஸித்³தா⁴ந்தோ நாம தஸ்மிம்ʼஸ்தஸ்மிந் ஸர்வஸ்மிம்ʼஸ்தந்த்ரே தத்தத் ப்ரஸித்³த⁴ம்ʼ; யதா² ஸந்தி நிதா³நாநி, ஸந்தி வ்யாத⁴ய꞉, ஸந்தி ஸித்³த்⁴யுபாயா꞉ ஸாத்⁴யாநாமிதி|प्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन्नेकैकस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा-अन्यत्राष्टौ रसाः षडत्र, पञ्चेन्द्रियाण्यत्र षडिन्द्रियाण्यन्यत्र तन्त्रे, वातादिकृताः सर्वे विकारा यथाऽन्यत्र, अत्र वातादिकृता भूतकृताश्च प्रसिद्धाः।ப்ரதிதந்த்ரஸித்³தா⁴ந்தோ நாம தஸ்மிம்ʼஸ்தஸ்மிந்நேகைகஸ்மிம்ʼஸ்தந்த்ரே தத்தத் ப்ரஸித்³த⁴ம்ʼ; யதா²-அந்யத்ராஷ்டௌ ரஸா꞉ ஷட³த்ர, பஞ்சேந்த்³ரியாண்யத்ர ஷடி³ந்த்³ரியாண்யந்யத்ர தந்த்ரே, வாதாதி³க்ருʼதா꞉ ஸர்வே விகாரா யதா²(அ)ந்யத்ர, அத்ர வாதாதி³க்ருʼதா பூ⁴தக்ருʼதாஶ்ச ப்ரஸித்³தா⁴꞉|अधिकरणसिद्धान्तो नाम स यस्मिन्नधिकरणे प्रस्तूयमाने सिद्धान्यन्यान्यप्यधिकरणानि भवन्ति, यथा-ऽन मुक्तः कर्मानुबन्धिकं कुरुते, निस्पृहत्वात्ऽ इति प्रस्तुते सिद्धाः कर्मफलमोक्षपुरुषप्रेत्यभावा भवन्ति।அதி⁴கரணஸித்³தா⁴ந்தோ நாம ஸ யஸ்மிந்நதி⁴கரணே ப்ரஸ்தூயமாநே ஸித்³தா⁴ந்யந்யாந்யப்யதி⁴கரணாநி ப⁴வந்தி, யதா²-(அ)ந முக்த꞉ கர்மாநுப³ந்தி⁴கம்ʼ குருதே, நிஸ்ப்ருʼஹத்வாத்(அ) இதி ப்ரஸ்துதே ஸித்³தா⁴꞉ கர்மப²லமோக்ஷபுருஷப்ரேத்யபா⁴வா ப⁴வந்தி|अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम स यमर्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टमहेतुकं वा वादकालेऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः; तद्यथा-द्रव्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, गुणाः प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, वीर्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, इत्येवमादिः।அப்⁴யுபக³மஸித்³தா⁴ந்தோ நாம ஸ யமர்த²மஸித்³த⁴மபரீக்ஷிதமநுபதி³ஷ்டமஹேதுகம்ʼ வா வாத³காலே(அ)ப்⁴யுபக³ச்ச²ந்தி பி⁴ஷஜ꞉; தத்³யதா²-த்³ரவ்யம்ʼ ப்ரதா⁴நமிதி க்ருʼத்வா வக்ஷ்யாம꞉, கு³ணா꞉ ப்ரதா⁴நமிதி க்ருʼத்வா வக்ஷ்யாம꞉, வீர்யம்ʼ ப்ரதா⁴நமிதி க்ருʼத்வா வக்ஷ்யாம꞉, இத்யேவமாதி³꞉|इति चतुर्विधः सिद्धान्तः॥ ३७ ॥இதி சதுர்வித⁴꞉ ஸித்³தா⁴ந்த꞉|| 37 ||
अथ शब्दः-शब्दो नाम वर्णसमाम्नायः; स चतुर्विधः-दृष्टार्थश्च, अदृष्टार्थश्च, सत्यश्च, अनृतश्चेति।அத² ஶப்³த³꞉-ஶப்³தோ³ நாம வர்ணஸமாம்நாய꞉; ஸ சதுர்வித⁴꞉-த்³ருʼஷ்டார்த²ஶ்ச, அத்³ருʼஷ்டார்த²ஶ்ச, ஸத்யஶ்ச, அந்ருʼதஶ்சேதி|तत्र दृष्टार्थो नाम-त्रिभिर्हेतुभिर्दोषाः प्रकुप्यन्ति, षड्भिरुपक्रमैश्च प्रशाम्यन्ति, सति श्रोत्रादिसद्भावे शब्दादिग्रहणमिति।தத்ர த்³ருʼஷ்டார்தோ² நாம-த்ரிபி⁴ர்ஹேதுபி⁴ர்தோ³ஷா꞉ ப்ரகுப்யந்தி, ஷட்³பி⁴ருபக்ரமைஶ்ச ப்ரஶாம்யந்தி, ஸதி ஶ்ரோத்ராதி³ஸத்³பா⁴வே ஶப்³தா³தி³க்³ரஹணமிதி|अदृष्टार्थः पुनः-अस्ति प्रेत्यभावः, अस्ति मोक्ष इति।அத்³ருʼஷ்டார்த²꞉ புந꞉-அஸ்தி ப்ரேத்யபா⁴வ꞉, அஸ்தி மோக்ஷ இதி|सत्यो नाम-यथार्थभूतः; सन्त्यायुर्वेदोपदेशाः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानां व्याधीनां, सन्त्यारम्भफलानीति।ஸத்யோ நாம-யதா²ர்த²பூ⁴த꞉; ஸந்த்யாயுர்வேதோ³பதே³ஶா꞉, ஸந்தி ஸித்³த்⁴யுபாயா꞉ ஸாத்⁴யாநாம்ʼ வ்யாதீ⁴நாம்ʼ, ஸந்த்யாரம்ப⁴ப²லாநீதி|सत्यविपर्ययश्चानृतः॥ ३८ ॥ஸத்யவிபர்யயஶ்சாந்ருʼத꞉|| 38 ||
; , ॥ ३९ ॥அத² ப்ரத்யக்ஷம்ʼ-ப்ரத்யக்ஷம்ʼ நாம தத்³யதா³த்மநா சேந்த்³ரியைஶ்ச ஸ்வயமுபலப்⁴யதே; தத்ராத்மப்ரத்யக்ஷா꞉ ஸுக²து³꞉கே²ச்சா²த்³வேஷாத³ய꞉, ஶப்³தா³த³யஸ்த்விந்த்³ரியப்ரத்யக்ஷா꞉|| 39 ||
अथानुमानम्-अनुमानं नाम तर्को युक्त्यपेक्षः; यथा-अग्निं जरणशक्त्या, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दादिग्रहणेनेत्येवमादि॥ ४० ॥அதா²நுமாநம்-அநுமாநம்ʼ நாம தர்கோ யுக்த்யபேக்ஷ꞉; யதா²-அக்³நிம்ʼ ஜரணஶக்த்யா, ப³லம்ʼ வ்யாயாமஶக்த்யா, ஶ்ரோத்ராதீ³நி ஶப்³தா³தி³க்³ரஹணேநேத்யேவமாதி³|| 40 ||
॥ ४१ ॥அதை²திஹ்யம்-ஐதிஹ்யம்ʼ நாமாப்தோபதே³ஶோ வேதா³தி³꞉|| 41 ||
; , , ॥ ४२ ॥அதௌ²பம்யம்-ஔபம்யம்ʼ நாம யத³ந்யேநாந்யஸ்ய ஸாத்³ருʼஶ்யமதி⁴க்ருʼத்ய ப்ரகாஶநம்ʼ; யதா²-த³ண்டே³ந த³ண்ட³கஸ்ய, த⁴நுஷா த⁴நு꞉ஸ்தம்ப⁴ஸ்ய, இஷ்வாஸேநா(அ)(அ)ரோக்³யத³ஸ்யேதி|| 42 ||
; , ॥ ४३ ॥அத² ஸம்ʼஶய꞉-ஸம்ʼஶயோ நாம ஸந்தே³ஹலக்ஷணாநுஸந்தி³க்³தே⁴ஷ்வர்தே²ஷ்வநிஶ்சய꞉; யதா²-த்³ருʼஷ்டா ஹ்யாயுஷ்மல்லக்ஷணைருபேதாஶ்சாநுபேதாஶ்ச ததா² ஸக்ரியாஶ்சாக்ரியாஶ்ச புருஷா꞉ ஶீக்⁴ரப⁴ங்கா³ஶ்சிரஜீவிநஶ்ச, ஏதது³ப⁴யத்³ருʼஷ்டத்வாத் ஸம்ʼஶய꞉-கிமஸ்தி க²ல்வகாலம்ருʼத்யுருத நாஸ்தீதி|| 43 ||
; , ॥ ४४ ॥அத² ப்ரயோஜநம்ʼ-ப்ரயோஜநம்ʼ நாம யத³ர்த²மாரப்⁴யந்த ஆரம்பா⁴꞉; யதா²-யத்³யகாலம்ருʼத்யுரஸ்தி ததோ(அ)ஹமாத்மாநமாயுஷ்யைருபசரிஷ்யாம்யநாயுஷ்யாணி ச பரிஹரிஷ்யாமி, கத²ம்ʼ மாமகாலம்ருʼத்யு꞉ ப்ரஸஹேதேதி|| 44 ||
; ॥ ४५ ॥அத² ஸவ்யபி⁴சாரம்ʼ-ஸவ்யபி⁴சாரம்ʼ நாம யத்³வ்யபி⁴சரணம்ʼ; யதா²-ப⁴வேதி³த³மௌஷத⁴மஸ்மிந் வ்யாதௌ⁴ யௌகி³கமத²வா நேதி|| 45 ||
; ॥ ४६ ॥அத² ஜிஜ்ஞாஸா-ஜிஜ்ஞாஸா நாம பரீக்ஷா; யதா² பே⁴ஷஜபரீக்ஷோத்தரகாலமுபதே³க்ஷ்யதே|| 46 ||
; , ॥ ४७ ॥அத² வ்யவஸாய꞉-வ்யவஸாயோ நாம நிஶ்சய꞉; யதா²-வாதிக ஏவாயம்ʼ வ்யாதி⁴꞉, இத³மேவாஸ்ய பே⁴ஷஜம்ʼ சேதி|| 47 ||
अथार्थप्राप्तिः-अर्थप्राप्तिर्नाम यत्रैकेनार्थेनोक्तेनापरस्यार्थस्यानुक्तस्यापि सिद्धिः; यथा-नायं संतर्पणसाध्यो व्याधिरित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः-अपतर्पणसाध्योऽयमिति, नानेन दिवा भोक्तव्यमित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः-निशि भोक्तव्यमिति॥ ४८ ॥அதா²ர்த²ப்ராப்தி꞉-அர்த²ப்ராப்திர்நாம யத்ரைகேநார்தே²நோக்தேநாபரஸ்யார்த²ஸ்யாநுக்தஸ்யாபி ஸித்³தி⁴꞉; யதா²-நாயம்ʼ ஸம்ʼதர்பணஸாத்⁴யோ வ்யாதி⁴ரித்யுக்தே ப⁴வத்யர்த²ப்ராப்தி꞉-அபதர்பணஸாத்⁴யோ(அ)யமிதி, நாநேந தி³வா போ⁴க்தவ்யமித்யுக்தே ப⁴வத்யர்த²ப்ராப்தி꞉-நிஶி போ⁴க்தவ்யமிதி|| 48 ||
; , , ॥ ४९ ॥அத² ஸம்ʼப⁴வ꞉-யோ யத꞉ ஸம்ʼப⁴வதி ஸ தஸ்ய ஸம்ʼப⁴வ꞉; யதா²-ஷட்³தா⁴தவோ க³ர்ப⁴ஸ்ய, வ்யாதே⁴ரஹிதம்ʼ, ஹிதமாரோக்³யஸ்யேதி|| 49 ||
।அதா²நுயோஜ்யம்-அநுயோஜ்யம்ʼ நாம யத்³வாக்யம்ʼ வாக்யதோ³ஷயுக்தம்ʼ தத்| ; , ॥ ५० ॥ஸாமாந்யதோ வ்யாஹ்ருʼதேஷ்வர்தே²ஷு வா விஶேஷக்³ரஹணார்த²ம்ʼ யத்³வாக்யம்ʼ தத³ப்யநுயோஜ்யம்ʼ; யதா²-(அ)ஸம்ʼஶோத⁴நஸாத்⁴யோ(அ)யம்ʼ வ்யாதி⁴꞉(அ) இத்யுக்தே (அ)கிம்ʼ வமநஸாத்⁴யோ(அ)யம்ʼ, கிம்ʼவா விரேசநஸாத்⁴ய꞉(அ) இத்யநுயுஜ்யதே|| 50 ||
अथाननुयोज्यम्-अननुयोज्यं नामातो विपर्ययेण; यथा-अयमसाध्यः॥ ५१ ॥அதா²நநுயோஜ்யம்-அநநுயோஜ்யம்ʼ நாமாதோ விபர்யயேண; யதா²-அயமஸாத்⁴ய꞉|| 51 ||
अथानुयोगः-अनुयोगो नाम स यत् तद्विद्यानां तद्विद्यैरेव सार्धं तन्त्रे तन्त्रैकदेशे वा प्रश्नः प्रश्नैकदेशो वा ज्ञानविज्ञावचनप्रतिवचनपरीक्षार्थमादिश्यते।அதா²நுயோக³꞉-அநுயோகோ³ நாம ஸ யத் தத்³வித்³யாநாம்ʼ தத்³வித்³யைரேவ ஸார்த⁴ம்ʼ தந்த்ரே தந்த்ரைகதே³ஶே வா ப்ரஶ்ந꞉ ப்ரஶ்நைகதே³ஶோ வா ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாவசநப்ரதிவசநபரீக்ஷார்த²மாதி³ஶ்யதே|यथा-ऽनित्यः पुरुषःऽ इति प्रतिज्ञाते यत् परः ऽको हेतुःऽ इत्याह, सोऽनुयोगः॥ ५२ ॥யதா²-(அ)நித்ய꞉ புருஷ꞉(அ) இதி ப்ரதிஜ்ஞாதே யத் பர꞉ (அ)கோ ஹேது꞉(அ) இத்யாஹ, ஸோ(அ)நுயோக³꞉|| 52 ||
अथ प्रत्यनुयोगः-प्रत्यनुयोगो नामानुयोगस्यानुयोगः; यथा-अस्यानुयोगस्य पुनः को हेतुरिति॥ ५३ ॥அத² ப்ரத்யநுயோக³꞉-ப்ரத்யநுயோகோ³ நாமாநுயோக³ஸ்யாநுயோக³꞉; யதா²-அஸ்யாநுயோக³ஸ்ய புந꞉ கோ ஹேதுரிதி|| 53 ||
अथ वाक्यदोषः-वाक्यदोषो नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थ न्यूनम्, अनर्थकम्, अपार्ह्तकं, विरुद्धं चेति; एतानि ह्यन्तरेण न प्रकृतोऽर्ह्तः प्रणश्येत्।அத² வாக்யதோ³ஷ꞉-வாக்யதோ³ஷோ நாம யதா² க²ல்வஸ்மிந்நர்த² ந்யூநம், அநர்த²கம், அபார்ஹ்தகம்ʼ, விருத்³த⁴ம்ʼ சேதி; ஏதாநி ஹ்யந்தரேண ந ப்ரக்ருʼதோ(அ)ர்ஹ்த꞉ ப்ரணஶ்யேத்|तत्र न्यूनं-प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामन्यतमेनापि न्यूनं न्यूनं भवति; यद्वा बहूपदिष्टहेतुकमेकेन हेतुना साध्यते तच्च न्यूनम्।தத்ர ந்யூநம்ʼ-ப்ரதிஜ்ஞாஹேதூதா³ஹரணோபநயநிக³மநாநாமந்யதமேநாபி ந்யூநம்ʼ ந்யூநம்ʼ ப⁴வதி; யத்³வா ப³ஹூபதி³ஷ்டஹேதுகமேகேந ஹேதுநா ஸாத்⁴யதே தச்ச ந்யூநம்|अथाधिकम्-अधिकं नाम यन्न्यनविपरीतं, यद्वाऽऽयुर्वेदे भाष्यमाणे बार्हस्पत्यमौशनसमन्यद्वा यत्किंचिदप्रतिसंबद्धार्थमुच्यते, यद्वा संबद्धार्थमपि द्विरभिधीयते तत् पुनरुक्तदोषत्वादधिकं; तच्च पुनरुक्तं द्विविधम्-अर्थपुनरुक्तं, शब्दपुनरुक्तं च; तत्रार्थपुनरुक्तं यथा-भेषजमौषधं साधनमिति, शब्दपुनरुक्तं पुनर्भेषजं भेषजमिति।அதா²தி⁴கம்-அதி⁴கம்ʼ நாம யந்ந்யநவிபரீதம்ʼ, யத்³வா(அ)(அ)யுர்வேதே³ பா⁴ஷ்யமாணே பா³ர்ஹஸ்பத்யமௌஶநஸமந்யத்³வா யத்கிம்ʼசித³ப்ரதிஸம்ʼப³த்³தா⁴ர்த²முச்யதே, யத்³வா ஸம்ʼப³த்³தா⁴ர்த²மபி த்³விரபி⁴தீ⁴யதே தத் புநருக்ததோ³ஷத்வாத³தி⁴கம்ʼ; தச்ச புநருக்தம்ʼ த்³விவித⁴ம்-அர்த²புநருக்தம்ʼ, ஶப்³த³புநருக்தம்ʼ ச; தத்ரார்த²புநருக்தம்ʼ யதா²-பே⁴ஷஜமௌஷத⁴ம்ʼ ஸாத⁴நமிதி, ஶப்³த³புநருக்தம்ʼ புநர்பே⁴ஷஜம்ʼ பே⁴ஷஜமிதி|अथानर्थकम्-अनर्ह्तकं नाम यद्वचनमक्षरग्राममात्रमेव स्यात् पञ्चवर्गवन्न चार्थतो गृह्यते।அதா²நர்த²கம்-அநர்ஹ்தகம்ʼ நாம யத்³வசநமக்ஷரக்³ராமமாத்ரமேவ ஸ்யாத் பஞ்சவர்க³வந்ந சார்த²தோ க்³ருʼஹ்யதே|अथापार्थकम्-अपार्थकं नाम यदर्थवच्च परस्परेणासंयुज्यमानार्थकं; यथा-चक्रन(त)क्रवंशवज्रनिशाकरा इति।அதா²பார்த²கம்-அபார்த²கம்ʼ நாம யத³ர்த²வச்ச பரஸ்பரேணாஸம்ʼயுஜ்யமாநார்த²கம்ʼ; யதா²-சக்ரந(த)க்ரவம்ʼஶவஜ்ரநிஶாகரா இதி|अथ विरुद्धं-विरुद्धं नाम यद्दृष्टान्तसिद्धान्तसमयैर्विरुद्धं; तत्र पूर्वं दृष्टान्तसिद्धान्तावुक्तौ; समयः पुनस्त्रिधा भवति; यथा-आयुर्वैदिकसमयः, याज्ञिकसमयः, कोक्षशास्त्रिकसमयश्चेति; तत्रायुर्वैदिकसमयःचतुष्पादं भेषजमिति, याज्ञिकसमयःआलभ्या यजमानैः पशव इति, मोक्षशास्त्रिकसमयःसर्वभूतेष्वहिंसेति; तत्र स्वसमयविपरीतमुच्यमानं विरुद्धं भवति।அத² விருத்³த⁴ம்ʼ-விருத்³த⁴ம்ʼ நாம யத்³த்³ருʼஷ்டாந்தஸித்³தா⁴ந்தஸமயைர்விருத்³த⁴ம்ʼ; தத்ர பூர்வம்ʼ த்³ருʼஷ்டாந்தஸித்³தா⁴ந்தாவுக்தௌ; ஸமய꞉ புநஸ்த்ரிதா⁴ ப⁴வதி; யதா²-ஆயுர்வைதி³கஸமய꞉, யாஜ்ஞிகஸமய꞉, கோக்ஷஶாஸ்த்ரிகஸமயஶ்சேதி; தத்ராயுர்வைதி³கஸமய꞉சதுஷ்பாத³ம்ʼ பே⁴ஷஜமிதி, யாஜ்ஞிகஸமய꞉ஆலப்⁴யா யஜமாநை꞉ பஶவ இதி, மோக்ஷஶாஸ்த்ரிகஸமய꞉ஸர்வபூ⁴தேஷ்வஹிம்ʼஸேதி; தத்ர ஸ்வஸமயவிபரீதமுச்யமாநம்ʼ விருத்³த⁴ம்ʼ ப⁴வதி|इति वाक्यदोषाः॥ ५४ ॥இதி வாக்யதோ³ஷா꞉|| 54 ||
, , , , , ॥ ५५ ॥அத² வாக்யப்ரஶம்ʼஸா-வாக்யப்ரஶம்ʼஸா நாம யதா² க²ல்வஸ்மிந்நர்தே² த்வந்யூநம், அநதி⁴கம், அர்த²வத், அநபார்த²கம், அவிருத்³த⁴ம், அதி⁴க³தபதா³ர்த²ம்ʼ சேதி யத்தத்³வாக்யமநநுயோஜ்யமிதி ப்ரஶஸ்யதே|| 55 ||
अथ च्छलं-छलं नाम परिशठमर्थाभासमनर्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव।அத² ச்ச²லம்ʼ-ச²லம்ʼ நாம பரிஶட²மர்தா²பா⁴ஸமநர்த²கம்ʼ வாக்³வஸ்துமாத்ரமேவ|तद्द्विविधं-वाक्छल्ं, सामान्यच्छलं च।தத்³த்³விவித⁴ம்ʼ-வாக்ச²ல்ம்ʼ, ஸாமாந்யச்ச²லம்ʼ ச|तत्र वाक्छलं नाम यथा-कश्चिद्ब्रूयात्-नवतन्त्रेऽयं भिषगिति, अथ भिषग् ब्रूयात्-नाहं नवतन्त्र एकतन्त्रोऽहमिति; परो ब्रूयात्-नाहं ब्रवीमि नव तन्त्राणि तवेति, अपि तु नवाभ्यस्तं ते तन्त्रमिति; भिषक् ब्रूयात्-न मया नवाभ्यस्तं तन्त्रम्, अनेकधाऽभ्यस्तं मया तन्त्रमिति; एतद्वाक्छलम्।தத்ர வாக்ச²லம்ʼ நாம யதா²-கஶ்சித்³ப்³ரூயாத்-நவதந்த்ரே(அ)யம்ʼ பி⁴ஷகி³தி, அத² பி⁴ஷக்³ ப்³ரூயாத்-நாஹம்ʼ நவதந்த்ர ஏகதந்த்ரோ(அ)ஹமிதி; பரோ ப்³ரூயாத்-நாஹம்ʼ ப்³ரவீமி நவ தந்த்ராணி தவேதி, அபி து நவாப்⁴யஸ்தம்ʼ தே தந்த்ரமிதி; பி⁴ஷக் ப்³ரூயாத்-ந மயா நவாப்⁴யஸ்தம்ʼ தந்த்ரம், அநேகதா⁴(அ)ப்⁴யஸ்தம்ʼ மயா தந்த்ரமிதி; ஏதத்³வாக்ச²லம்|सामान्यच्छलं नाम यथा-व्याधिप्रशमनायौषधमित्युक्ते, परो भूयात्-सत् सत्प्रशमनायेति किं नु भवानाह; सन् हि रोगः, सदौषधं; यदि च सत् सत्प्रशमनाय भवति, तत्र सत् कासः, सत् क्षयः, सत्सामान्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यतीति।ஸாமாந்யச்ச²லம்ʼ நாம யதா²-வ்யாதி⁴ப்ரஶமநாயௌஷத⁴மித்யுக்தே, பரோ பூ⁴யாத்-ஸத் ஸத்ப்ரஶமநாயேதி கிம்ʼ நு ப⁴வாநாஹ; ஸந் ஹி ரோக³꞉, ஸதௌ³ஷத⁴ம்ʼ; யதி³ ச ஸத் ஸத்ப்ரஶமநாய ப⁴வதி, தத்ர ஸத் காஸ꞉, ஸத் க்ஷய꞉, ஸத்ஸாமாந்யாத் காஸஸ்தே க்ஷயப்ரஶமநாய ப⁴விஷ்யதீதி|एतत् सामान्यच्छलम्॥ ५६ ॥ஏதத் ஸாமாந்யச்ச²லம்|| 56 ||
अथाहेतुः-अहेतुर्नाम प्रकरणसमः, संशयसमः, वर्ण्यसमश्चेति।அதா²ஹேது꞉-அஹேதுர்நாம ப்ரகரணஸம꞉, ஸம்ʼஶயஸம꞉, வர்ண்யஸமஶ்சேதி|तत्र प्रकरणसमो नामाहेतुर्यथा-अन्यः शरीरादात्मा नित्य इति; परो ब्रूयात्-यस्मादन्यः शरीरादात्मा, तस्मान्नित्यः; शरीरं ह्यनित्यमतो विधर्मिणा चात्मना भवितव्यमित्येष चाहेतुः; नहि य एव पक्षः स एव हेतुरिति।தத்ர ப்ரகரணஸமோ நாமாஹேதுர்யதா²-அந்ய꞉ ஶரீராதா³த்மா நித்ய இதி; பரோ ப்³ரூயாத்-யஸ்மாத³ந்ய꞉ ஶரீராதா³த்மா, தஸ்மாந்நித்ய꞉; ஶரீரம்ʼ ஹ்யநித்யமதோ வித⁴ர்மிணா சாத்மநா ப⁴விதவ்யமித்யேஷ சாஹேது꞉; நஹி ய ஏவ பக்ஷ꞉ ஸ ஏவ ஹேதுரிதி|संशयसमो नामाहेतुर्य एव संशयहेतुः स एव संशयच्छेदहेतुः; यथा-अयमायुर्वेदैकदेशमाह, किंन्वयं चिकित्सकः स्यान्न वेति संशये परो ब्रूयात्-यस्मादयमायुर्वेदैकदेशमाह तस्माच्चिकित्सकोऽयमिति, न च संशयच्छेदहेतुं विशेषयति, एष चाहेतुः; न हि य एव संशयहेतुः, स एव संशयच्छेदहेतुर्भवति।ஸம்ʼஶயஸமோ நாமாஹேதுர்ய ஏவ ஸம்ʼஶயஹேது꞉ ஸ ஏவ ஸம்ʼஶயச்சே²த³ஹேது꞉; யதா²-அயமாயுர்வேதை³கதே³ஶமாஹ, கிம்ʼந்வயம்ʼ சிகித்ஸக꞉ ஸ்யாந்ந வேதி ஸம்ʼஶயே பரோ ப்³ரூயாத்-யஸ்மாத³யமாயுர்வேதை³கதே³ஶமாஹ தஸ்மாச்சிகித்ஸகோ(அ)யமிதி, ந ச ஸம்ʼஶயச்சே²த³ஹேதும்ʼ விஶேஷயதி, ஏஷ சாஹேது꞉; ந ஹி ய ஏவ ஸம்ʼஶயஹேது꞉, ஸ ஏவ ஸம்ʼஶயச்சே²த³ஹேதுர்ப⁴வதி|वर्ण्यसमो नामाहेतुःयो हेतुर्वर्ण्याविशिष्टः; यथा-कश्चिद्ब्रूयात्-अस्पर्शत्वाद्बुद्धिरनित्या शब्दविदिति; अत्र वर्ण्यः शब्दो बुद्धिरपि वर्ण्या, तदुभयवर्ण्याविशिष्टत्वाद्वर्ण्यसमोऽप्यहेतुः॥ ५७ ॥வர்ண்யஸமோ நாமாஹேது꞉யோ ஹேதுர்வர்ண்யாவிஶிஷ்ட꞉; யதா²-கஶ்சித்³ப்³ரூயாத்-அஸ்பர்ஶத்வாத்³பு³த்³தி⁴ரநித்யா ஶப்³த³விதி³தி; அத்ர வர்ண்ய꞉ ஶப்³தோ³ பு³த்³தி⁴ரபி வர்ண்யா, தது³ப⁴யவர்ண்யாவிஶிஷ்டத்வாத்³வர்ண்யஸமோ(அ)ப்யஹேது꞉|| 57 ||
, ; , ॥ ५८ ॥அதா²தீதகாலம்-அதீதகாலம்ʼ நாம யத் பூர்வம்ʼ வாச்யம்ʼ தத் பஶ்சாது³ச்யதே, தத் காலாதீதத்வாத³க்³ராஹ்யம்ʼ ப⁴வதீதி; பூர்வம்ʼ வா நிக்³ரஹப்ராப்தமநிக்³ருʼஹ்ய பரிக்³ருʼஹ்ய பக்ஷாந்தரிதம்ʼ பஶ்சாந்நிக்³ருʼஹீதே, தத்தஸ்யாதீதகாலத்வாந்நிக்³ரஹவசநமஸமர்த²ம்ʼ ப⁴வதீதி|| 58 ||
; ॥ ५९ ॥அதோ²பாலம்ப⁴꞉உபாலம்போ⁴ நாம ஹேதோர்தோ³ஷவசநம்ʼ; யதா²பூர்வமஹேதவோ ஹேத்வாபா⁴ஸா வ்யாக்²யாதா꞉|| 59 ||
; , , ॥ ६० ॥அத² பரிஹார꞉-பரிஹாரோ நாம தஸ்யைவ தோ³ஷவசநஸ்ய பரிஹரணம்ʼ; யதா²-நித்யமாத்மநி ஶரீரஸ்தே² ஜீவலிங்கா³ந்யுபலப்⁴யந்தே, தஸ்ய சாபக³மாந்நோபலப்⁴யந்தே, தஸ்மாத³ந்ய꞉ ஶரீராதா³த்மா நித்யஶ்சேதி|| 60 ||
, , ॥ ६१ ॥அத² ப்ரதிஜ்ஞாஹாநி꞉-ப்ரதிஜ்ஞாஹாநிர்நாம ஸா பூர்வபரிக்³ருʼஹீதாம்ʼ ப்ரதிஜ்ஞாம்ʼ பர்யநுயுக்தோ யத் பரித்யஜதி, யதா² ப்ராக் ப்ரதிஜ்ஞாம்ʼ க்ருʼத்வா நித்ய꞉ புருஷ இதி, பர்யநுயுக்தஸ்த்வாஹ-அநித்ய இதி|| 61 ||
॥ ६२ ॥அதா²ப்⁴யநுஜ்ஞா-அப்⁴யநுஜ்ஞா நாம ஸா ய இஷ்டாநிஷ்டாப்⁴யுபக³ம꞉|| 62 ||
॥ ६३ ॥அத² ஹேத்வந்தரம்ʼ-ஹேத்வந்தரம்ʼ நாம ப்ரக்ருʼதஹேதௌ வாச்யே யத்³விக்ருʼதஹேதுமாஹ|| 63 ||
।அதா²ர்தா²ந்தரம்-அர்தா²ந்தரம்ʼ நாமைகஸ்மிந் வக்தவ்யே(அ)பரம்ʼ யதா³ஹ| ॥ ६४ ॥யதா²ஜ்வரலக்ஷணே வாச்யே ப்ரமேஹலக்ஷணமாஹ|| 64 ||
; , ।அத² நிக்³ரஹஸ்தா²நம்ʼ-நிக்³ரஹஸ்தா²நம்ʼ நாம பராஜயப்ராப்தி꞉; தச்ச த்ரிரபி⁴ஹிதஸ்ய வாக்யஸ்யாபரிஜ்ஞாநம்ʼ பரிஷதி³ விஜ்ஞாநவத்யாம்ʼ, யத்³வா அநநுயோஜ்யஸ்யாநுயோகோ³(அ)நுயோஜ்யஸ்ய சாநநுயோக³꞉|, , , , , , , , , , , ॥ ६५ ॥ப்ரதிஜ்ஞாஹாநி꞉, அப்⁴யநுஜ்ஞா, காலாதீதவசநம், அஹேது꞉, ந்யூநம், அதி⁴கம்ʼ, வ்யர்த²ம், அநர்த²கம்ʼ, புநருக்தம்ʼ, விருத்³த⁴ம்ʼ, ஹேத்வந்தரம், அர்தா²ந்தரம்ʼ ச நிக்³ரஹஸ்தா²நம்|| 65 ||
॥ ६६ ॥இதி வாத³மார்க³பதா³நி யதோ²த்³தே³ஶமபி⁴நிர்தி³ஷ்டாநி ப⁴வந்தி|| 66 ||
वादस्तु खलु भिषजां प्रवर्तमानो प्रवर्तेतायुर्वेद एव, नान्यत्र।வாத³ஸ்து க²லு பி⁴ஷஜாம்ʼ ப்ரவர்தமாநோ ப்ரவர்தேதாயுர்வேத³ ஏவ, நாந்யத்ர|अत्र हि वाक्यप्रतिवाक्यविस्तराः केवलाश्चोपपत्तयः सर्वाधिकरणेषु।அத்ர ஹி வாக்யப்ரதிவாக்யவிஸ்தரா꞉ கேவலாஶ்சோபபத்தய꞉ ஸர்வாதி⁴கரணேஷு|ताः सर्वाः समवेक्ष्य सर्वं वाक्यं ब्रूयात्, नाप्रकृतकमशास्त्रमपरीक्षितमसाधकमाकुलमव्यापकं वा।தா꞉ ஸர்வா꞉ ஸமவேக்ஷ்ய ஸர்வம்ʼ வாக்யம்ʼ ப்³ரூயாத், நாப்ரக்ருʼதகமஶாஸ்த்ரமபரீக்ஷிதமஸாத⁴கமாகுலமவ்யாபகம்ʼ வா|सर्वं च हेतुमद्ब्रूयात्।ஸர்வம்ʼ ச ஹேதுமத்³ப்³ரூயாத்|हेतुमन्तो ह्यकलुषाः सर्व एव वादविग्रहाश्चिकित्सिते कारणभूताः, प्रशस्तबुद्धिवर्धकत्वात्; सर्वारम्भसिद्धं ह्यावहत्यनुपहता बुद्धिः॥ ६७ ॥ஹேதுமந்தோ ஹ்யகலுஷா꞉ ஸர்வ ஏவ வாத³விக்³ரஹாஶ்சிகித்ஸிதே காரணபூ⁴தா꞉, ப்ரஶஸ்தபு³த்³தி⁴வர்த⁴கத்வாத்; ஸர்வாரம்ப⁴ஸித்³த⁴ம்ʼ ஹ்யாவஹத்யநுபஹதா பு³த்³தி⁴꞉|| 67 ||
।இமாநி க²லு தாவதி³ஹ காநிசித் ப்ரகரணாநி பி⁴ஷஜாம்ʼ ஜ்ஞாநார்த²முபதே³க்ஷ்யாம꞉| ।ஜ்ஞாநபூர்வகம்ʼ ஹி கர்மணாம்ʼ ஸமாரம்ப⁴ம்ʼ ப்ரஶம்ʼஸந்தி குஶலா꞉| ॥ ६८ ॥ஜ்ஞாத்வா ஹி காரணகரணகார்யயோநிகார்யகார்யப²லாநுப³ந்த⁴தே³ஶகாலப்ரவ்ருʼத்த்யுபாயாந் ஸம்யக³பி⁴நிர்வர்தமாந꞉ கார்யாபி⁴நிர்வ்ருʼத்தாவிஷ்டப²லாநுப³ந்த⁴ம்ʼ கார்யமபி⁴நிர்வர்தயத்யநதிமஹதா யத்நேந கர்தா|| 68 ||
, , ॥ ६९ ॥தத்ர காரணம்ʼ நாம தத்³ யத் கரோதி, ஸ ஏவ ஹேது꞉, ஸ கர்தா|| 69 ||
॥ ७० ॥கரணம்ʼ புநஸ்தத்³ யது³பகரணாயோபகல்பதே கர்து꞉ கார்யாபி⁴நிர்வ்ருʼத்தௌ ப்ரயதமாநஸ்ய|| 70 ||
॥ ७१ ॥கார்யயோநிஸ்து ஸா யா விக்ரியமாணா கார்யத்வமாபத்³யதே|| 71 ||
॥ ७२ ॥கார்யம்ʼ து தத்³யஸ்யாபி⁴நிர்வ்ருʼத்திமபி⁴ஸம்தா⁴ய கர்தா ப்ரவர்ததே || 72 ||
॥ ७३ ॥கார்யப²லம்ʼ புநஸ்தத்³ யத்ப்ரயோஜநா கார்யாபி⁴நிர்வ்ருʼத்திரிஷ்யதே|| 73 ||
अनुबन्धः खलु स यः कर्तारमवश्यमनुबध्नाति कार्यादुत्तरकालं कार्यनुमित्तः शुभो वाऽप्यशुभो भावः॥ ७४ ॥அநுப³ந்த⁴꞉ க²லு ஸ ய꞉ கர்தாரமவஶ்யமநுப³த்⁴நாதி கார்யாது³த்தரகாலம்ʼ கார்யநுமித்த꞉ ஶுபோ⁴ வா(அ)ப்யஶுபோ⁴ பா⁴வ꞉|| 74 ||
॥ ७५ ॥தே³ஶஸ்த்வதி⁴ஷ்டா²நம்|| 75 ||
॥ ७६ ॥கால꞉ புந꞉ பரிணாம꞉|| 76 ||
; , , , ॥ ७७ ॥ப்ரவ்ருʼத்திஸ்து க²லு சேஷ்டா கார்யார்தா²; ஸைவ க்ரியா, கர்ம, யத்ந꞉, கார்யஸமாரம்ப⁴ஶ்ச|| 77 ||
, ; , , , ॥ ७८ ॥உபாய꞉ புநஸ்த்ரயாணாம்ʼ காரணாதீ³நாம்ʼ ஸௌஷ்ட²வமபி⁴விதா⁴நம்ʼ ச ஸம்யக் கார்யகார்யப²லாநுப³ந்த⁴வர்ஜ்யாநாம்ʼ, கார்யாணாமபி⁴நிர்வர்தக இத்யதஸ்தூபாய꞉; க்ருʼதே நோபாயார்தோ²(அ)ஸ்தி, ந ச வித்³யதே ததா³த்வே, க்ருʼதாச்சோத்தரகாலம்ʼ ப²லம்ʼ, ப²லாச்சாநுப³ந்த⁴ இதி|| 78 ||
, ।ஏதத்³த³ஶவித⁴மக்³ரே பரீக்ஷ்யம்ʼ, ததோ(அ)நந்தரம்ʼ கார்யார்தா² ப்ரவ்ருʼத்திரிஷ்டா| ॥ ७९ ॥தஸ்மாத்³பி⁴ஷக் கார்யம்ʼ சிகீர்ஷு꞉ ப்ராக் கார்யஸமாரம்பா⁴த் பரீக்ஷயா கேவலம்ʼ பரீக்ஷ்யம்ʼ பரீக்ஷ்ய கர்ம ஸமாரபே⁴த கர்தும்|| 79 ||
, , , , , , , ॥ ८० ॥தத்ர சேத்³பி⁴ஷக³பி⁴ஷக்³வா பி⁴ஷஜம்ʼ கஶ்சிதே³வம்ʼ க²லு ப்ருʼச்சே²த்³-வமநவிரேசநாஸ்தா²பநாநுவாஸநஶிரோவிரேசநாநி ப்ரயோக்துகாமேந பி⁴ஷஜா கதிவித⁴யா பரீக்ஷயா கதிவித⁴மேவ பரீக்ஷ்யம்ʼ, கஶ்சாத்ர பரீக்ஷ்யவிஶேஷ꞉, கத²ம்ʼ ச பரீக்ஷிதவ்ய꞉, கிம்ʼப்ரயோஜநா ச பரீக்ஷா, க்வ ச வமநாதீ³நாம்ʼ ப்ரவ்ருʼத்தி꞉, க்வ ச நிவ்ருʼத்தி꞉, ப்ரவ்ருʼத்திநிவ்ருʼத்திலக்ஷணஸம்ʼயோகே³ ச கிம்ʼ நைஷ்டி²கம்ʼ, காநி ச வமநாதீ³நாம்ʼ பே⁴ஷஜத்³ரவ்யாண்யுபயோக³ம்ʼ க³ச்ச²ந்தீதி|| 80 ||
स एवं पृष्टो यदि मोहयितुमिच्छेत्, ब्रूयादेनं-बहुविधा हि परीक्षा तथा परीक्ष्यविधिभेदः, कतमेन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षया केन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्य भेदाग्रं भवान् पृच्छत्यायमानं; नेदानीं भवतोऽन्येन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षयाऽन्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्याभिलषितमर्थं श्रोतुमहमन्येन परीक्षाविधिभेदेनान्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यं भित्त्वाऽन्यथाऽऽचक्षाण इच्छां पूरयेयमिति॥ ८१ ॥ஸ ஏவம்ʼ ப்ருʼஷ்டோ யதி³ மோஹயிதுமிச்சே²த், ப்³ரூயாதே³நம்ʼ-ப³ஹுவிதா⁴ ஹி பரீக்ஷா ததா² பரீக்ஷ்யவிதி⁴பே⁴த³꞉, கதமேந விதி⁴பே⁴த³ப்ரக்ருʼத்யந்தரேண பி⁴ந்நயா பரீக்ஷயா கேந வா விதி⁴பே⁴த³ப்ரக்ருʼத்யந்தரேண பரீக்ஷ்யஸ்ய பி⁴ந்நஸ்ய பே⁴தா³க்³ரம்ʼ ப⁴வாந் ப்ருʼச்ச²த்யாயமாநம்ʼ; நேதா³நீம்ʼ ப⁴வதோ(அ)ந்யேந விதி⁴பே⁴த³ப்ரக்ருʼத்யந்தரேண பி⁴ந்நயா பரீக்ஷயா(அ)ந்யேந வா விதி⁴பே⁴த³ப்ரக்ருʼத்யந்தரேண பரீக்ஷ்யஸ்ய பி⁴ந்நஸ்யாபி⁴லஷிதமர்த²ம்ʼ ஶ்ரோதுமஹமந்யேந பரீக்ஷாவிதி⁴பே⁴தே³நாந்யேந வா விதி⁴பே⁴த³ப்ரக்ருʼத்யந்தரேண பரீக்ஷ்யம்ʼ பி⁴த்த்வா(அ)ந்யதா²(அ)(அ)சக்ஷாண இச்சா²ம்ʼ பூரயேயமிதி|| 81 ||
; , , ॥ ८२ ॥ஸ யது³த்தரம்ʼ ப்³ரூயாத்தத் ஸமீக்ஷ்யோத்தரம்ʼ வாச்யம்ʼ ஸ்யாத்³யதோ²க்தம்ʼ ச ப்ரதிவசநவிதி⁴மவேக்ஷ்ய; ஸம்யக் யதி³ து ப்³ரூயாந்ந சைநம்ʼ மோஹயிதுமிச்சே²த், ப்ராப்தம்ʼ து வசநகாலம்ʼ மந்யேத, காமமஸ்மை ப்³ரூயாதா³ப்தமேவ நிகி²லேந|| 82 ||
, ।த்³விவிதா⁴ து க²லு பரீக்ஷாஜ்ஞாநவதாம்ʼ-ப்ரத்யக்ஷம், அநுமாநம்ʼ ச| ।ஏதத்³தி⁴ த்³வயமுபதே³ஶஶ்ச பரீக்ஷா ஸ்யாத்| , ॥ ८३ ॥ஏவ மேஷா த்³விவிதா⁴ பரீக்ஷா, த்ரிவிதா⁴ வா ஸஹோபதே³ஶேந|| 83 ||
, , , , , , , , , , । ।த³ஶவித⁴ம்ʼ து பரீக்ஷ்யம்ʼ காரணாதி³ யது³க்தமக்³ரே, ததி³ஹ பி⁴ஷகா³தி³ஷு ஸம்ʼஸார்ய ஸம்ʼத³ர்ஶயிஷ்யாம꞉-இஹ கார்யப்ராப்தௌ காரணம்ʼ பி⁴ஷக், கரணம்ʼ புநர்பே⁴ஷஜம்ʼ, கார்யயோநிர்தா⁴துவைஷம்யம்ʼ, கார்யம்ʼ தா⁴துஸாம்யம்ʼ, கார்யப²லம்ʼ ஸுகா²வாப்தி꞉, அநுப³ந்த⁴꞉ க²ல்வாயு꞉, தே³ஶோ பூ⁴மிராதுரஶ்ச, கால꞉ புந꞉ ஸம்ʼவத்ஸரஶ்சாதுராவஸ்தா² ச, ப்ரவ்ருʼத்தி꞉ ப்ரதிகர்மஸமாரம்ப⁴꞉, உபாயஸ்து பி⁴ஷகா³தீ³நாம்ʼ ஸௌஷ்ட²வமபி⁴விதா⁴நம்ʼ ச ஸம்யக்| இஹாப்யஸ்யோபாயஸ்ய விஷய꞉ பூர்வேணைவோபாயவிஶேஷேண வ்யாக்²யாத꞉| , ॥ ८४ ॥இதி காரணாதீ³நி த³ஶ த³ஶஸு பி⁴ஷகா³தி³ஷு ஸம்ʼஸார்ய ஸம்ʼத³ர்ஶிதாநி, ததை²வாநுபூர்வ்யைதத்³த³ஶவித⁴ம்ʼ பரீக்ஷ்யமுக்தம்ʼ ச|| 84 ||
, ॥ ८५ ॥தஸ்ய யோ யோ விஶேஷோ யதா² யதா² ச பரீக்ஷிதவ்ய꞉, ஸ ததா² ததா² வ்யாக்²யாஸ்யதே|| 85 ||
कारणं भिषगित्युक्तमग्रे, तस्य परीक्षा-भिषङ्नाम यो भिषज्यति, यः सूत्रार्थप्रयोगकुशलः, यस्य चायुः सर्वथा विदितं यथावत्।காரணம்ʼ பி⁴ஷகி³த்யுக்தமக்³ரே, தஸ்ய பரீக்ஷா-பி⁴ஷங்நாம யோ பி⁴ஷஜ்யதி, ய꞉ ஸூத்ரார்த²ப்ரயோக³குஶல꞉, யஸ்ய சாயு꞉ ஸர்வதா² விதி³தம்ʼ யதா²வத்|स च सर्वधातुसाम्यं चिकीर्षन्नात्मानमेवादितः परीक्षेत गुणिषु गुणतः कार्याभिनिर्वृत्तिं पश्यन्, कच्चिदहमस्य कार्यस्याभिनिर्वर्तने समर्ह्तो न वेति; तत्रेमे भिषग्गुणा यैरुपपन्नो भिषग्धातुसाम्याभिनिर्वर्तने समर्थो भवति; तद्यथा-पर्यवदातश्रुतता, परिदृष्टकर्मता, दाक्ष्यं, शौचं, जितहस्तता, उपकरणवत्ता, सर्वेन्द्रियोपपन्नता, प्रकृतिज्ञता, प्रतिपत्तिज्ञता चेति॥ ८६ ॥ஸ ச ஸர்வதா⁴துஸாம்யம்ʼ சிகீர்ஷந்நாத்மாநமேவாதி³த꞉ பரீக்ஷேத கு³ணிஷு கு³ணத꞉ கார்யாபி⁴நிர்வ்ருʼத்திம்ʼ பஶ்யந், கச்சித³ஹமஸ்ய கார்யஸ்யாபி⁴நிர்வர்தநே ஸமர்ஹ்தோ ந வேதி; தத்ரேமே பி⁴ஷக்³கு³ணா யைருபபந்நோ பி⁴ஷக்³தா⁴துஸாம்யாபி⁴நிர்வர்தநே ஸமர்தோ² ப⁴வதி; தத்³யதா²-பர்யவதா³தஶ்ருததா, பரித்³ருʼஷ்டகர்மதா, தா³க்ஷ்யம்ʼ, ஶௌசம்ʼ, ஜிதஹஸ்ததா, உபகரணவத்தா, ஸர்வேந்த்³ரியோபபந்நதா, ப்ரக்ருʼதிஜ்ஞதா, ப்ரதிபத்திஜ்ஞதா சேதி|| 86 ||
करणं पुनर्भेषजम्।கரணம்ʼ புநர்பே⁴ஷஜம்|भेषजं नाम तद्यदुपकरणायोपकल्पते भिषजो धातुसाम्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य विशेषतश्चोपायान्तेभ्यः।பே⁴ஷஜம்ʼ நாம தத்³யது³பகரணாயோபகல்பதே பி⁴ஷஜோ தா⁴துஸாம்யாபி⁴நிர்வ்ருʼத்தௌ ப்ரயதமாநஸ்ய விஶேஷதஶ்சோபாயாந்தேப்⁴ய꞉|तद्द्विविधं व्यपाश्रयभेदात्-दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यऋपाश्रयं चेति।தத்³த்³விவித⁴ம்ʼ வ்யபாஶ்ரயபே⁴தா³த்-தை³வவ்யபாஶ்ரயம்ʼ, யுக்திவ்யருʼபாஶ்ரயம்ʼ சேதி|तत्र दैवव्य पाश्रयं-मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं-संशोधनोपशमने चेष्टाश्च दृष्टफलाः।தத்ர தை³வவ்ய பாஶ்ரயம்ʼ-மந்த்ரௌஷதி⁴மணிமங்க³லப³ல்யுபஹாரஹோமநியமப்ராயஶ்சித்தோபவாஸஸ்வஸ்த்யயநப்ரணிபாதக³மநாதி³, யுக்திவ்யபாஶ்ரயம்ʼ-ஸம்ʼஶோத⁴நோபஶமநே சேஷ்டாஶ்ச த்³ருʼஷ்டப²லா꞉|एतच्चैव भेषजमङ्गभेदादपि द्विविधं-द्रव्यभूतम्, अद्रव्यभूतं च।ஏதச்சைவ பே⁴ஷஜமங்க³பே⁴தா³த³பி த்³விவித⁴ம்ʼ-த்³ரவ்யபூ⁴தம், அத்³ரவ்யபூ⁴தம்ʼ ச|तत्र यदद्रव्यभूतं तदुपायाभिप्लुतम्।தத்ர யத³த்³ரவ்யபூ⁴தம்ʼ தது³பாயாபி⁴ப்லுதம்|उपायो नाम भयदर्शनविस्मापनविस्मारणक्षोभणहर्षणभर्स्तनवधबन्धस्वप्नसंवाहनादिरमूर्तो भावविशेषो यथोक्ताः सिद्ध्युपायाश्चोपायाभिप्लुता इति।உபாயோ நாம ப⁴யத³ர்ஶநவிஸ்மாபநவிஸ்மாரணக்ஷோப⁴ணஹர்ஷணப⁴ர்ஸ்தநவத⁴ப³ந்த⁴ஸ்வப்நஸம்ʼவாஹநாதி³ரமூர்தோ பா⁴வவிஶேஷோ யதோ²க்தா꞉ ஸித்³த்⁴யுபாயாஶ்சோபாயாபி⁴ப்லுதா இதி|यत्तु द्रव्यभूतं तद्वमनादिषु योगमुपैति।யத்து த்³ரவ்யபூ⁴தம்ʼ தத்³வமநாதி³ஷு யோக³முபைதி|तस्यापीयं परीक्षा-इदमेवंप्रकृत्यैवंगुणमिवंप्रभावमस्मिन् देशे जातमस्मिन्नृतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवमुपस्कृतमनया च मात्रया युक्तमस्मिन् व्याधावेवंविधस्य पुरुषस्यैवतावन्तं दोषमपकर्षत्युपशमयति वा, यदन्यदपि चैवंविधं भेषजं भवेत्तच्चानेन विशेषेण युक्तमिति॥ ८७ ॥தஸ்யாபீயம்ʼ பரீக்ஷா-இத³மேவம்ʼப்ரக்ருʼத்யைவம்ʼகு³ணமிவம்ʼப்ரபா⁴வமஸ்மிந் தே³ஶே ஜாதமஸ்மிந்ந்ருʼதாவேவம்ʼ க்³ருʼஹீதமேவம்ʼ நிஹிதமேவமுபஸ்க்ருʼதமநயா ச மாத்ரயா யுக்தமஸ்மிந் வ்யாதா⁴வேவம்ʼவித⁴ஸ்ய புருஷஸ்யைவதாவந்தம்ʼ தோ³ஷமபகர்ஷத்யுபஶமயதி வா, யத³ந்யத³பி சைவம்ʼவித⁴ம்ʼ பே⁴ஷஜம்ʼ ப⁴வேத்தச்சாநேந விஶேஷேண யுக்தமிதி|| 87 ||
, ।கார்யயோநிர்தா⁴துவைஷம்யம்ʼ, தஸ்ய லக்ஷணம்ʼ விகாராக³ம꞉| ॥ ८८ ॥பரீக்ஷா த்வஸ்ய விகாரப்ரக்ருʼதேஶ்சைவோநாதிரிக்தலிங்க³விஶேஷாவேக்ஷணம்ʼ விகாரஸ்ய ச ஸாத்⁴யாஸாத்⁴யம்ருʼது³தா³ருணலிங்க³விஶேஷாவேக்ஷணமிதி|| 88 ||
, । , , , , , , , , , , , ॥ ८९ ॥கார்யம்ʼ தா⁴துஸாம்யம்ʼ, தஸ்ய லக்ஷணம்ʼ விகாரோபஶம꞉| பரீக்ஷா த்வஸ்யருகு³பஶமநம்ʼ, ஸ்வரவர்ணயோக³꞉, ஶரீரோபசய꞉, ப³லவ்ருʼத்³தி⁴꞉, அப்⁴யவஹார்யாபி⁴லாஷ꞉, ருசிராஹாரகாலே, அப்⁴யவஹ்ருʼதஸ்ய சாஹாரஸ்ய காலே ஸம்யக்³ஜரணம்ʼ, நித்³ராலாபோ⁴ யதா²காலம்ʼ, வைகாரிணாம்ʼ ச ஸ்வப்நாநாமத³ர்ஶநம்ʼ, ஸுகே²ந ச ப்ரதிபோ³த⁴நம்ʼ, வாதமூத்ரபுரீஷரேதஸாம்ʼ முக்தி꞉, ஸர்வாகாரைர்மநோபு³த்³தீ⁴ந்த்³ரியாணாம்ʼ சாவ்யாபத்திரிதி|| 89 ||
कार्यफलं सुखावाप्तिः, तस्य लक्षणं-मनोबुद्धीच्द्रियशरीरतुष्टिः॥ ९० ॥கார்யப²லம்ʼ ஸுகா²வாப்தி꞉, தஸ்ய லக்ஷணம்ʼ-மநோபு³த்³தீ⁴ச்த்³ரியஶரீரதுஷ்டி꞉|| 90 ||
, ॥ ९१ ॥அநுப³ந்த⁴ஸ்து க²ல்வாயு꞉, தஸ்ய லக்ஷணம்ʼ-ப்ராணை꞉ ஸஹ ஸம்ʼயோக³꞉|| 91 ||
॥ ९२ ॥தே³ஶஸ்து பூ⁴மிராதுரஶ்ச|| 92 ||
तत्र भूमिपरीक्षा आतुरपरिज्ञानहेतोर्वा स्यादौषधपरिज्ञानहेतोर्वा।தத்ர பூ⁴மிபரீக்ஷா ஆதுரபரிஜ்ஞாநஹேதோர்வா ஸ்யாதௌ³ஷத⁴பரிஜ்ஞாநஹேதோர்வா|तत्र तावदियमातुरपरिज्ञानहेतोः।தத்ர தாவதி³யமாதுரபரிஜ்ஞாநஹேதோ꞉|तद्यथा-अयं कस्मिन् भूमिदेशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा; तस्मिंश्च भूमिदेशे मनुष्याणामिदमाहारजातम्, इदं विहारजातम्, इदमाचारजातम्, एतावच्च बलम्, एवंविधं सत्त्वम्, एवंविधं सात्म्यम्, एवंविधो दोषः, भक्तिरियम्, इमे व्याधयः, हितमिदम्, अहितमिदमिति प्रायोग्रहणेन।தத்³யதா²-அயம்ʼ கஸ்மிந் பூ⁴மிதே³ஶே ஜாத꞉ ஸம்ʼவ்ருʼத்³தோ⁴ வ்யாதி⁴தோ வா; தஸ்மிம்ʼஶ்ச பூ⁴மிதே³ஶே மநுஷ்யாணாமித³மாஹாரஜாதம், இத³ம்ʼ விஹாரஜாதம், இத³மாசாரஜாதம், ஏதாவச்ச ப³லம், ஏவம்ʼவித⁴ம்ʼ ஸத்த்வம், ஏவம்ʼவித⁴ம்ʼ ஸாத்ம்யம், ஏவம்ʼவிதோ⁴ தோ³ஷ꞉, ப⁴க்திரியம், இமே வ்யாத⁴ய꞉, ஹிதமித³ம், அஹிதமித³மிதி ப்ராயோக்³ரஹணேந|औषधपरिज्ञानहेतोस्तु कल्पेषु भूमिपरीक्षा वक्ष्यते॥ ९३ ॥ஔஷத⁴பரிஜ்ஞாநஹேதோஸ்து கல்பேஷு பூ⁴மிபரீக்ஷா வக்ஷ்யதே|| 93 ||
आतुरस्तु खलु कार्यदेशः।ஆதுரஸ்து க²லு கார்யதே³ஶ꞉|तस्य परीक्षा आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोर्वा स्याद्, बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोर्वा।தஸ்ய பரீக்ஷா ஆயுஷ꞉ ப்ரமாணஜ்ஞாநஹேதோர்வா ஸ்யாத்³, ப³லதோ³ஷப்ரமாணஜ்ஞாநஹேதோர்வா|तत्र तावदियं बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोः; दोषप्रमाणानुरुपो हि भेषजप्रमाणविकल्पो बलप्रमाणविशेषापेक्षो भवति।தத்ர தாவதி³யம்ʼ ப³லதோ³ஷப்ரமாணஜ்ஞாநஹேதோ꞉; தோ³ஷப்ரமாணாநுருபோ ஹி பே⁴ஷஜப்ரமாணவிகல்போ ப³லப்ரமாணவிஶேஷாபேக்ஷோ ப⁴வதி|सहसा ह्यतिबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमल्पबलमातुरमतिपातयेत्; न ह्यतिबलान्याग्रेयवायवीयान्यौषधान्यग्निक्षारशस्त्रकर्माणि वा शक्यन्तेऽल्पबलैः सोढुम्; असह्यातितीक्ष्णवेगत्वाद्धि तानि सद्यःप्राणहराणि स्युः।ஸஹஸா ஹ்யதிப³லமௌஷத⁴மபரீக்ஷகப்ரயுக்தமல்பப³லமாதுரமதிபாதயேத்; ந ஹ்யதிப³லாந்யாக்³ரேயவாயவீயாந்யௌஷதா⁴ந்யக்³நிக்ஷாரஶஸ்த்ரகர்மாணி வா ஶக்யந்தே(அ)ல்பப³லை꞉ ஸோடு⁴ம்; அஸஹ்யாதிதீக்ஷ்ணவேக³த்வாத்³தி⁴ தாநி ஸத்³ய꞉ப்ராணஹராணி ஸ்யு꞉|एतच्चैव कारणमपेक्षमाणा हीनबलमातुरमविषादकरैर्मृदुसुकुमारप्रायैरुत्तरोत्तरगुरुभिरविभ्रमैरनात्ययिकैश्चोपचरन्त्यौषधैः; विशेषतश्च नारीः, ता ह्यनवस्थितमृदुविवृतविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमार्योऽबलाः परसंस्तभ्याश्च।ஏதச்சைவ காரணமபேக்ஷமாணா ஹீநப³லமாதுரமவிஷாத³கரைர்ம்ருʼது³ஸுகுமாரப்ராயைருத்தரோத்தரகு³ருபி⁴ரவிப்⁴ரமைரநாத்யயிகைஶ்சோபசரந்த்யௌஷதை⁴꞉; விஶேஷதஶ்ச நாரீ꞉, தா ஹ்யநவஸ்தி²தம்ருʼது³விவ்ருʼதவிக்லவஹ்ருʼத³யா꞉ ப்ராய꞉ ஸுகுமார்யோ(அ)ப³லா꞉ பரஸம்ʼஸ்தப்⁴யாஶ்ச|तथा बलवति बलवद्व्याधिपरिगते स्वल्पबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमसाधकमेव भवति।ததா² ப³லவதி ப³லவத்³வ்யாதி⁴பரிக³தே ஸ்வல்பப³லமௌஷத⁴மபரீக்ஷகப்ரயுக்தமஸாத⁴கமேவ ப⁴வதி|तस्मादातुरं परीक्षेत प्रकृतितश्च, विकृतितश्च, सारतश्च, संहननतश्च, प्रमाणतश्च, सात्म्यतश्च, सत्त्वतश्च, आहारशक्तितश्च, व्यायामशक्तितश्च, वयस्तश्चेति, बलप्रमाणविशेषग्रहणहेतोः॥ ९४ ॥தஸ்மாதா³துரம்ʼ பரீக்ஷேத ப்ரக்ருʼதிதஶ்ச, விக்ருʼதிதஶ்ச, ஸாரதஶ்ச, ஸம்ʼஹநநதஶ்ச, ப்ரமாணதஶ்ச, ஸாத்ம்யதஶ்ச, ஸத்த்வதஶ்ச, ஆஹாரஶக்திதஶ்ச, வ்யாயாமஶக்திதஶ்ச, வயஸ்தஶ்சேதி, ப³லப்ரமாணவிஶேஷக்³ரஹணஹேதோ꞉|| 94 ||
।தத்ர ப்ரக்ருʼத்யாதீ³ந் பா⁴வாநநுவ்யாக்²யாஸ்யாம꞉|, , , ।தத்³யதா²-ஶுக்ரஶோணிதப்ரக்ருʼதிம்ʼ, காலக³ர்பா⁴ஶயப்ரக்ருʼதிம்ʼ, ஆதுராஹாரவிஹாரப்ரக்ருʼதிம்ʼ, மஹாபூ⁴தவிகாரப்ரக்ருʼதிம்ʼ ச க³ர்ப⁴ஶரீரமபேக்ஷதே| , ; ।ஏதாநி ஹி யேந தோ³ஷேணாதி⁴கேநைகேநாநேகேந வா ஸமநுப³த்⁴யந்தே, தேந தேந தோ³ஷேண க³ர்போ⁴(அ)நுப³த்⁴யதே; தத꞉ ஸா ஸா தோ³ஷப்ரக்ருʼதிருச்யதே மநுஷ்யாணாம்ʼ க³ர்பா⁴தி³ப்ரவ்ருʼத்தா| , , , , ।தஸ்மாச்ச்²லேஷ்மலா꞉ ப்ரக்ருʼத்யா கேசித், பித்தலா꞉ கேசித், வாதலா꞉ கேசித், ஸம்ʼஸ்ருʼஷ்டா꞉ கேசித், ஸமதா⁴தவ꞉ கேசித்³ப⁴வந்தி| ॥ ९५ ॥தேஷாம்ʼ ஹி லக்ஷணாநி வ்யாக்²யாஸ்யாம꞉|| 95 ||
श्लेष्मा हि स्निग्धश्लक्ष्णमृदुमधुरसारसान्द्रमन्दस्तिमितगुरुशीतविज्जलाच्छः।ஶ்லேஷ்மா ஹி ஸ்நிக்³த⁴ஶ்லக்ஷ்ணம்ருʼது³மது⁴ரஸாரஸாந்த்³ரமந்த³ஸ்திமிதகு³ருஶீதவிஜ்ஜலாச்ச²꞉|तस्य स्नेहाच्छ्लेष्मलाः स्निग्धाङ्गाः, श्लक्ष्णत्वाच्छ्लक्ष्णाङ्गाः, मृदुत्वाद्दृष्टिसुखसुकुमारावदातगात्राः, मादुर्यात् प्रभूतशुक्रव्यवायापत्याः, सारत्वात् सारसंहतस्थिरशरीराः, सान्द्रत्वादुपचितपरिपूर्णसर्वाङ्गाः, मन्दत्वान्मन्दचेष्टाहारव्याहाराः, स्तैमित्यादशीध्रारम्भक्षोभविकाराः, गुरुत्वात् साराधिष्ठितावस्थितगतयः, शैत्यादल्पक्षुत्तृष्णासंतापस्वेददोषाः, विज्जलत्वात् सुश्लिष्टसारसन्धिबन्धनाः, तथाऽच्छत्वात् प्रसन्नदर्शनाननाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वराश्च भवन्ति।தஸ்ய ஸ்நேஹாச்ச்²லேஷ்மலா꞉ ஸ்நிக்³தா⁴ங்கா³꞉, ஶ்லக்ஷ்ணத்வாச்ச்²லக்ஷ்ணாங்கா³꞉, ம்ருʼது³த்வாத்³த்³ருʼஷ்டிஸுக²ஸுகுமாராவதா³தகா³த்ரா꞉, மாது³ர்யாத் ப்ரபூ⁴தஶுக்ரவ்யவாயாபத்யா꞉, ஸாரத்வாத் ஸாரஸம்ʼஹதஸ்தி²ரஶரீரா꞉, ஸாந்த்³ரத்வாது³பசிதபரிபூர்ணஸர்வாங்கா³꞉, மந்த³த்வாந்மந்த³சேஷ்டாஹாரவ்யாஹாரா꞉, ஸ்தைமித்யாத³ஶீத்⁴ராரம்ப⁴க்ஷோப⁴விகாரா꞉, கு³ருத்வாத் ஸாராதி⁴ஷ்டி²தாவஸ்தி²தக³தய꞉, ஶைத்யாத³ல்பக்ஷுத்த்ருʼஷ்ணாஸம்ʼதாபஸ்வேத³தோ³ஷா꞉, விஜ்ஜலத்வாத் ஸுஶ்லிஷ்டஸாரஸந்தி⁴ப³ந்த⁴நா꞉, ததா²(அ)ச்ச²த்வாத் ப்ரஸந்நத³ர்ஶநாநநா꞉ ப்ரஸந்நஸ்நிக்³த⁴வர்ணஸ்வராஶ்ச ப⁴வந்தி|त एवंगुणयोगाच्छ्लेष्मला बलवन्तो वसुमन्तो विद्यावन्त औजस्विनः शान्ता आयुष्मन्तश्च भवन्ति॥ ९६ ॥த ஏவம்ʼகு³ணயோகா³ச்ச்²லேஷ்மலா ப³லவந்தோ வஸுமந்தோ வித்³யாவந்த ஔஜஸ்விந꞉ ஶாந்தா ஆயுஷ்மந்தஶ்ச ப⁴வந்தி|| 96 ||
पित्तमुष्णं तीक्ष्णं द्रवं विस्रमम्लं कटुकं च।பித்தமுஷ்ணம்ʼ தீக்ஷ்ணம்ʼ த்³ரவம்ʼ விஸ்ரமம்லம்ʼ கடுகம்ʼ ச|तस्यौष्ण्यात् पित्तला भवन्त्युष्णासहा, उष्णमुखाः, सुकुमारावदातगात्राः, प्रभूतविप्लुव्यङ्गतिलपिडकाः, क्षुत्पिपासावन्तः, क्षिप्रवलीपलितखालित्यदोषाः, प्रायो मृद्वल्पकपिलश्मश्रुलोमकेशाश्च; तैक्ष्ण्यात्तीक्ष्णपराक्रमाः, तीक्ष्णाग्नयः, प्रभूताशनपानाः, क्लेशासहिष्णवो, दन्दशूकाः; द्रवत्वाच्छिथिलमृदुसन्धिमांसाः, प्रभूतसृष्टस्वेदमूत्रपुरीषाश्च; विस्रत्वात् प्रभूतपूतिकक्षास्यशिरःशरीरगन्धाः; कट्वम्लत्वादल्पशुक्रव्यवायापत्याः; त एवंगुणयोगात् पित्तला मध्यबला मध्यायुषो मध्यज्ञानविज्ञानवित्तोपकरणवन्तश्च भवन्ति॥ ९७ ॥தஸ்யௌஷ்ண்யாத் பித்தலா ப⁴வந்த்யுஷ்ணாஸஹா, உஷ்ணமுகா²꞉, ஸுகுமாராவதா³தகா³த்ரா꞉, ப்ரபூ⁴தவிப்லுவ்யங்க³திலபிட³கா꞉, க்ஷுத்பிபாஸாவந்த꞉, க்ஷிப்ரவலீபலிதகா²லித்யதோ³ஷா꞉, ப்ராயோ ம்ருʼத்³வல்பகபிலஶ்மஶ்ருலோமகேஶாஶ்ச; தைக்ஷ்ண்யாத்தீக்ஷ்ணபராக்ரமா꞉, தீக்ஷ்ணாக்³நய꞉, ப்ரபூ⁴தாஶநபாநா꞉, க்லேஶாஸஹிஷ்ணவோ, த³ந்த³ஶூகா꞉; த்³ரவத்வாச்சி²தி²லம்ருʼது³ஸந்தி⁴மாம்ʼஸா꞉, ப்ரபூ⁴தஸ்ருʼஷ்டஸ்வேத³மூத்ரபுரீஷாஶ்ச; விஸ்ரத்வாத் ப்ரபூ⁴தபூதிகக்ஷாஸ்யஶிர꞉ஶரீரக³ந்தா⁴꞉; கட்வம்லத்வாத³ல்பஶுக்ரவ்யவாயாபத்யா꞉; த ஏவம்ʼகு³ணயோகா³த் பித்தலா மத்⁴யப³லா மத்⁴யாயுஷோ மத்⁴யஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநவித்தோபகரணவந்தஶ்ச ப⁴வந்தி|| 97 ||
वातस्तु रूक्षलघुचलबहुशीघ्रशीतपरुषविशदः।வாதஸ்து ரூக்ஷலகு⁴சலப³ஹுஶீக்⁴ரஶீதபருஷவிஶத³꞉|तस्य रौक्ष्याद्वातला रूक्षापचिताल्पशरीराः प्रततरूक्षक्षामसन्नसक्तजर्जरस्वरा जागरूकाश्च भवन्ति, लघुत्वाल्लघुचपलगतिचेष्टाहारव्याहाराः, चलत्वादनवस्थितसन्ध्यक्षिभ्रूहन्वोष्ठजिह्वाश्रिरःस्कन्धपाणिपादाः, बहुत्वाद्बहुप्रलापकण्डरासिराप्रतानाः, शीघ्रत्वाच्छ्रीघ्रसमारम्भक्षोभविकाराः शीघ्रत्रासरागविरागाः श्रुतग्राहिणोऽल्पस्मृतयश्च, शैत्याच्छीतासहिष्णवः प्रततशीतकोद्वेपकस्तम्भाः, पारुष्यात् परुषकेशश्मश्रुरोमनखदशनवदनपाणिपादाः, वैशद्यात् स्फुटिताङ्गावयवाः सततसन्धिशब्दगामिनश्च भवन्ति; त एवं गुणयोगाद्वातलाः प्रायेणाल्पबलाश्चाल्पायुषश्चाल्पापत्याश्चाल्पसाधनाश्चाल्पधनाश्च भवन्ति॥ ९८ ॥தஸ்ய ரௌக்ஷ்யாத்³வாதலா ரூக்ஷாபசிதால்பஶரீரா꞉ ப்ரததரூக்ஷக்ஷாமஸந்நஸக்தஜர்ஜரஸ்வரா ஜாக³ரூகாஶ்ச ப⁴வந்தி, லகு⁴த்வால்லகு⁴சபலக³திசேஷ்டாஹாரவ்யாஹாரா꞉, சலத்வாத³நவஸ்தி²தஸந்த்⁴யக்ஷிப்⁴ரூஹந்வோஷ்ட²ஜிஹ்வாஶ்ரிர꞉ஸ்கந்த⁴பாணிபாதா³꞉, ப³ஹுத்வாத்³ப³ஹுப்ரலாபகண்ட³ராஸிராப்ரதாநா꞉, ஶீக்⁴ரத்வாச்ச்²ரீக்⁴ரஸமாரம்ப⁴க்ஷோப⁴விகாரா꞉ ஶீக்⁴ரத்ராஸராக³விராகா³꞉ ஶ்ருதக்³ராஹிணோ(அ)ல்பஸ்ம்ருʼதயஶ்ச, ஶைத்யாச்சீ²தாஸஹிஷ்ணவ꞉ ப்ரததஶீதகோத்³வேபகஸ்தம்பா⁴꞉, பாருஷ்யாத் பருஷகேஶஶ்மஶ்ருரோமநக²த³ஶநவத³நபாணிபாதா³꞉, வைஶத்³யாத் ஸ்பு²டிதாங்கா³வயவா꞉ ஸததஸந்தி⁴ஶப்³த³கா³மிநஶ்ச ப⁴வந்தி; த ஏவம்ʼ கு³ணயோகா³த்³வாதலா꞉ ப்ராயேணால்பப³லாஶ்சால்பாயுஷஶ்சால்பாபத்யாஶ்சால்பஸாத⁴நாஶ்சால்பத⁴நாஶ்ச ப⁴வந்தி|| 98 ||
॥ ९९ ॥ஸம்ʼஸர்கா³த் ஸம்ʼஸ்ருʼஷ்டலக்ஷணா꞉|| 99 ||
।ஸர்வகு³ணஸமுதி³தாஸ்து ஸமதா⁴தவ꞉| ॥ १०० ॥இத்யேவம்ʼ ப்ரக்ருʼதித꞉ பரீக்ஷேத|| 100 ||
।விக்ருʼதிதஶ்சேதி விக்ருʼதிருச்யதே விகார꞉| , ।தத்ர விகாரம்ʼ ஹேதுதோ³ஷதூ³ஷ்யப்ரக்ருʼதிதே³ஶகாலப³லவிஶேஷைர்லிங்க³தஶ்ச பரீக்ஷேத, ந ஹ்யந்தரேண ஹேத்வாதீ³நாம்ʼ ப³லவிஶேஷம்ʼ வ்யாதி⁴ப³லவிஶேஷோபலப்³தி⁴꞉| , , ; ; ॥ १०१ ॥யஸ்ய ஹி வ்யாதே⁴ர்தோ³ஷதூ³ஷ்யப்ரக்ருʼதிதே³ஶகாலப³லஸாம்யம்ʼ ப⁴வதி, மஹச்ச ஹேதுலிங்க³ப³லம்ʼ, ஸ வ்யாதி⁴ர்ப³லவாந் ப⁴வதி; தத்³விபர்யயாச்சால்பப³ல꞉; மத்⁴யப³லஸ்து தோ³ஷதூ³ஷ்யாதீ³நாமந்யதமஸாமாந்யாத்³தே⁴துலிங்க³மத்⁴யப³லத்வாச்சோபலப்⁴யதே|| 101 ||
; ॥ १०२ ॥ஸாரதஶ்சேதி ஸாராண்யஷ்டௌ புருஷாணாம்ʼ ப³லமாநவிஶேஷஜ்ஞாநார்த²முபதி³ஶ்யந்தே; தத்³யதா²-த்வக்³ரக்தமாம்ʼஸமேதோ³(அ)ஸ்தி²மஜ்ஜஶுக்ரஸத்த்வாநீதி|| 102 ||
।தத்ர ஸ்நிக்³த⁴ஶ்லக்ஷ்ணம்ருʼது³ப்ரஸந்நஸூக்ஷ்மால்பக³ம்பீ⁴ரஸுகுமாரலோமா ஸப்ரபே⁴வ ச த்வக் த்வக்ஸாராணாம்| ॥ १०३ ॥ஸா ஸாரதா ஸுக²ஸௌபா⁴க்³யைஶ்வர்யோபபோ⁴க³பு³த்³தி⁴வித்³யாரோக்³யப்ரஹர்ஷணாந்யாயுஷ்யத்வம்ʼ சாசஷ்டே|| 103 ||
।கர்ணாக்ஷிமுக²ஜிஹ்வாநாஸௌஷ்ட²பாணிபாத³தலநக²லலாடமேஹநம்ʼ ஸ்நிக்³த⁴ரக்தவர்ணம்ʼ ஶ்ரீமத்³ப்⁴ராஜிஷ்ணு ரக்தஸாராணாம்| ॥ १०४ ॥ஸா ஸாரதா ஸுக²முத்³த⁴தாம்ʼ மேதா⁴ம்ʼ மநஸ்வித்வம்ʼ ஸௌகுமார்யமநதிப³லமக்லேஶஸஹிஷ்ணுத்வமுஷ்ணாஸஹிஷ்ணுத்வம்ʼ சாசஷ்டே|| 104 ||
।ஶங்க²லலாடக்ருʼகாடிகாக்ஷிக³ண்ட³ஹநுக்³ரீவாஸ்கந்தோ⁴த³ரகக்ஷவக்ஷ꞉பாணிபாத³ஸந்த⁴ய꞉ ஸ்தி²ரகு³ருஶுப⁴மாம்ʼஸோபசிதா மாம்ʼஸஸாராணாம்| ॥ १०५ ॥ஸா ஸாரதா க்ஷமாம்ʼ த்⁴ருʼதிமலௌல்யம்ʼ வித்தம்ʼ வித்³யாம்ʼ ஸுக²மார்ஜவமாரோக்³யம்ʼ ப³லமாயுஶ்ச தீ³ர்க⁴மாசஷ்டே|| 105 ||
।வர்ணஸ்வரநேத்ரகேஶலோமநக²த³ந்தௌஷ்ட²மூத்ரபுரீஷேஷு விஶேஷத꞉ ஸ்நேஹோ மேத³꞉ஸாராணாம்| ॥ १०६ ॥ஸா ஸாரதா வித்தைஶ்வர்யஸுகோ²பபோ⁴க³ப்ரதா³நாந்யார்ஜவம்ʼ ஸுகுமாரோபசாரதாம்ʼ சாசஷ்டே|| 106 ||
।பார்ஷ்ணிகு³ல்ப²ஜாந்வரத்நிஜத்ருசிபு³கஶிர꞉பர்வஸ்தூ²லா꞉ ஸ்தூ²லாஸ்தி²நக²த³ந்தாஶ்சாஸ்தி²ஸாரா꞉| ॥ १०७ ॥தே மஹோத்ஸாஹா꞉ க்ரியாவந்த꞉ க்லேஶஸஹா꞉ ஸாரஸ்தி²ரஶரீரா ப⁴வந்த்யாயுஷ்மந்தஶ்ச|| 107 ||
।ம்ருʼத்³வங்கா³ ப³லவந்த꞉ ஸ்நிக்³த⁴வர்ணஸ்வரா꞉ ஸ்தூ²லதீ³ர்க⁴வ்ருʼத்தஸந்த⁴யஶ்ச மஜ்ஜஸாரா꞉| ॥ १०८ ॥தே தீ³ர்கா⁴யுஷோ ப³லவந்த꞉ ஶ்ருதவித்தவிஜ்ஞாநாபத்யஸம்ʼமாநபா⁴ஜஶ்ச ப⁴வந்தி|| 108 ||
।ஸௌம்யா꞉ ஸௌம்யப்ரேக்ஷிண꞉ க்ஷீரபூர்ணலோசநா இவ ப்ரஹர்ஷப³ஹுலா꞉ ஸ்நிக்³த⁴வ்ருʼத்தஸாரஸமஸம்ʼஹதஶிக²ரத³ஶநா꞉ ப்ரஸந்நஸ்நிக்³த⁴வர்ணஸ்வரா ப்⁴ராஜிஷ்ணவோ மஹாஸ்பி²சஶ்ச ஶுக்ரஸாரா꞉| ॥ १०९ ॥தே ஸ்த்ரீப்ரியோபபோ⁴கா³ ப³லவந்த꞉ ஸுகை²ஶ்வர்யாரோக்³யவித்தஸம்ʼமாநாபத்யபா⁴ஜஶ்ச ப⁴வந்தி|| 109 ||
स्मृतिमन्तो भक्तिमन्तः कृतज्ञाः प्रज्ञाः शुचयो महोत्साहा दक्षा धीराः समरविक्रान्तयोधिनस्त्यक्तविषादाः सुव्यवस्थितगतिगम्भीरबुद्धिचेष्टाः कल्याणाभिनिवेशिनश्च सत्त्वसाराः।ஸ்ம்ருʼதிமந்தோ ப⁴க்திமந்த꞉ க்ருʼதஜ்ஞா꞉ ப்ரஜ்ஞா꞉ ஶுசயோ மஹோத்ஸாஹா த³க்ஷா தீ⁴ரா꞉ ஸமரவிக்ராந்தயோதி⁴நஸ்த்யக்தவிஷாதா³꞉ ஸுவ்யவஸ்தி²தக³திக³ம்பீ⁴ரபு³த்³தி⁴சேஷ்டா꞉ கல்யாணாபி⁴நிவேஶிநஶ்ச ஸத்த்வஸாரா꞉|तेषां स्वलक्षणैरेव गुणा व्याख्याताः॥ ११० ॥தேஷாம்ʼ ஸ்வலக்ஷணைரேவ கு³ணா வ்யாக்²யாதா꞉|| 110 ||
॥ १११ ॥தத்ர ஸர்வை꞉ ஸாரைருபேதா꞉ புருஷா ப⁴வந்த்யதிப³லா꞉ பரமஸுக²யுக்தா꞉ க்லேஶஸஹா꞉ ஸர்வாரம்பே⁴ஷ்வாத்மநி ஜாதப்ரத்யயா꞉ கல்யாணாபி⁴நிவேஶிந꞉ ஸ்தி²ரஸமாஹிதஶரீரா꞉ ஸுஸமாஹிதக³தய꞉ ஸாநுநாத³ஸ்நிக்³த⁴க³ம்பீ⁴ரமஹாஸ்வரா꞉ ஸுகை²ஶ்வர்யவித்தோபபோ⁴க³ஸம்ʼமாநபா⁴ஜோ மந்த³ஜரஸோ மந்த³விகாரா꞉ ப்ராயஸ்துல்யகு³ணவிஸ்தீர்ணாபத்யாஶ்சிரஜீவிநஶ்ச|| 111 ||
॥ ११२ ॥அதோ விபரீதாஸ்த்வஸாரா꞉|| 112 ||
॥ ११३ ॥மத்⁴யாநாம்ʼ மத்⁴யை꞉ ஸாரவிஶேஷைர்கு³ணவிஶேஷா வ்யாக்²யாதா ப⁴வந்தி|| 113 ||
॥ ११४ ॥இதி ஸாராண்யஷ்டௌ புருஷாணாம்ʼ ப³லப்ரமாணவிஶேஷஜ்ஞாநார்த²முபதி³ஷ்டாநி ப⁴வந்தி|| 114 ||
कथं नु शरीरमात्रदर्शनादेव भिषङ्नुह्येदयमुपचितत्वाद्बलवान्, अयमल्पबलः कृशत्वात्, महाबलोऽयं महाशरीरत्वात्, अयमल्पशरीरत्वादल्पबल इति; दृश्यन्ते ह्यल्पशरीराः कृशाश्चैके बलवन्तः; तत्र पिपीलिकाभारहरणवत् सिद्धिः।கத²ம்ʼ நு ஶரீரமாத்ரத³ர்ஶநாதே³வ பி⁴ஷங்நுஹ்யேத³யமுபசிதத்வாத்³ப³லவாந், அயமல்பப³ல꞉ க்ருʼஶத்வாத், மஹாப³லோ(அ)யம்ʼ மஹாஶரீரத்வாத், அயமல்பஶரீரத்வாத³ல்பப³ல இதி; த்³ருʼஶ்யந்தே ஹ்யல்பஶரீரா꞉ க்ருʼஶாஶ்சைகே ப³லவந்த꞉; தத்ர பிபீலிகாபா⁴ரஹரணவத் ஸித்³தி⁴꞉|अतश्च सारतः परीक्षेतेत्युक्तम्॥ ११५ ॥அதஶ்ச ஸாரத꞉ பரீக்ஷேதேத்யுக்தம்|| 115 ||
संहननतश्चेति संहननं, संहति संयोजनमित्येकोऽर्थः।ஸம்ʼஹநநதஶ்சேதி ஸம்ʼஹநநம்ʼ, ஸம்ʼஹதி ஸம்ʼயோஜநமித்யேகோ(அ)ர்த²꞉|तत्र समसुविभक्तास्थि, सुबद्धसन्धि, सुनिविष्टमांसशोणितं, सुसंहतं शरीरमित्युच्यते।தத்ர ஸமஸுவிப⁴க்தாஸ்தி², ஸுப³த்³த⁴ஸந்தி⁴, ஸுநிவிஷ்டமாம்ʼஸஶோணிதம்ʼ, ஸுஸம்ʼஹதம்ʼ ஶரீரமித்யுச்யதே|तत्र सुसंहतशरीराः पुरुषा बलवन्तः, विपर्ययेणाल्पबलाः, मध्यत्वात् संहननस्य मध्यबला भवन्ति॥ ११६ ॥தத்ர ஸுஸம்ʼஹதஶரீரா꞉ புருஷா ப³லவந்த꞉, விபர்யயேணால்பப³லா꞉, மத்⁴யத்வாத் ஸம்ʼஹநநஸ்ய மத்⁴யப³லா ப⁴வந்தி|| 116 ||
प्रमाणतश्चेति शरीरप्रमाणं पुनर्यथास्वेनाङ्गुलिप्रमाणेनोपदेक्ष्यते उत्सेधविस्तारायामैर्यथाक्रमम्।ப்ரமாணதஶ்சேதி ஶரீரப்ரமாணம்ʼ புநர்யதா²ஸ்வேநாங்கு³லிப்ரமாணேநோபதே³க்ஷ்யதே உத்ஸேத⁴விஸ்தாராயாமைர்யதா²க்ரமம்|तत्र पादौ चत्वारि षट् चतुर्दशाङ्गुलानि, जङ्घे त्वष्टादशाङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे च, जानुनी चतुरङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे, त्रिंशदङ्गुलपरिक्षेपावष्टादशाङ्गुलावूरु, षडङ्गुलदीर्घौ वृषणावष्टाङ्गुलपरिणाहौ, शेफः षडङ्गुलदीर्घं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं, द्वादशाङ्गुलिपरिणाहो भगः, षोडशाङ्गुलविस्तारा कटी, दशाङ्गुलं बस्तिशिरः, दशाङ्गुलविस्तारं द्वादशाङ्गुलमुदरं, दशाङ्गुलविस्तीर्णे द्वादशाङ्गुलायामे पार्श्वे, द्वादशाङ्गुलं स्तनान्तरं, द्व्यङ्गुलं स्तनपर्यन्तं, चतुर्विंशत्यङ्गुलविशालं द्वादशाङ्गुलोत्सेधमुरः, द्व्यङ्गुलं हृदयम्, अष्टाङ्गुलौ स्कन्धौ, षडङ्गुलावंसौ, षोडशाङ्गुलौ प्रबाहू, पञ्चदशाङ्गुलौ प्रपाणी, हस्तौ द्वादशाङ्गुलौ, कक्षावष्टाङ्गुलौ, त्रिकं द्वादशाङ्गुलोत्सधम्, अष्टादशाङ्गुलोत्सेधं पृष्ठं, चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशत्यङ्गुलपरिणाहा शिरोधरा, द्वादशाङ्गुलोत्सेधं चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिणाहमाननं, पञ्चाङ्गुलमास्यं, चिबुकौष्ठकर्णाक्षिमध्यनासिकाललाटं चतुरङ्गुलं, षोडशाङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशदङ्गुलपरिणाहं शिरः; इति पृथक्त्वेनाङ्गावयवानां मानमुक्तम्।தத்ர பாதௌ³ சத்வாரி ஷட் சதுர்த³ஶாங்கு³லாநி, ஜங்கே⁴ த்வஷ்டாத³ஶாங்கு³லே ஷோட³ஶாங்கு³லபரிக்ஷேபே ச, ஜாநுநீ சதுரங்கு³லே ஷோட³ஶாங்கு³லபரிக்ஷேபே, த்ரிம்ʼஶத³ங்கு³லபரிக்ஷேபாவஷ்டாத³ஶாங்கு³லாவூரு, ஷட³ங்கு³லதீ³ர்கௌ⁴ வ்ருʼஷணாவஷ்டாங்கு³லபரிணாஹௌ, ஶேப²꞉ ஷட³ங்கு³லதீ³ர்க⁴ம்ʼ பஞ்சாங்கு³லபரிணாஹம்ʼ, த்³வாத³ஶாங்கு³லிபரிணாஹோ ப⁴க³꞉, ஷோட³ஶாங்கு³லவிஸ்தாரா கடீ, த³ஶாங்கு³லம்ʼ ப³ஸ்திஶிர꞉, த³ஶாங்கு³லவிஸ்தாரம்ʼ த்³வாத³ஶாங்கு³லமுத³ரம்ʼ, த³ஶாங்கு³லவிஸ்தீர்ணே த்³வாத³ஶாங்கு³லாயாமே பார்ஶ்வே, த்³வாத³ஶாங்கு³லம்ʼ ஸ்தநாந்தரம்ʼ, த்³வ்யங்கு³லம்ʼ ஸ்தநபர்யந்தம்ʼ, சதுர்விம்ʼஶத்யங்கு³லவிஶாலம்ʼ த்³வாத³ஶாங்கு³லோத்ஸேத⁴முர꞉, த்³வ்யங்கு³லம்ʼ ஹ்ருʼத³யம், அஷ்டாங்கு³லௌ ஸ்கந்தௌ⁴, ஷட³ங்கு³லாவம்ʼஸௌ, ஷோட³ஶாங்கு³லௌ ப்ரபா³ஹூ, பஞ்சத³ஶாங்கு³லௌ ப்ரபாணீ, ஹஸ்தௌ த்³வாத³ஶாங்கு³லௌ, கக்ஷாவஷ்டாங்கு³லௌ, த்ரிகம்ʼ த்³வாத³ஶாங்கு³லோத்ஸத⁴ம், அஷ்டாத³ஶாங்கு³லோத்ஸேத⁴ம்ʼ ப்ருʼஷ்ட²ம்ʼ, சதுரங்கு³லோத்ஸேதா⁴ த்³வாவிம்ʼஶத்யங்கு³லபரிணாஹா ஶிரோத⁴ரா, த்³வாத³ஶாங்கு³லோத்ஸேத⁴ம்ʼ சதுர்விம்ʼஶத்யங்கு³லபரிணாஹமாநநம்ʼ, பஞ்சாங்கு³லமாஸ்யம்ʼ, சிபு³கௌஷ்ட²கர்ணாக்ஷிமத்⁴யநாஸிகாலலாடம்ʼ சதுரங்கு³லம்ʼ, ஷோட³ஶாங்கு³லோத்ஸேத⁴ம்ʼ த்³வாத்ரிம்ʼஶத³ங்கு³லபரிணாஹம்ʼ ஶிர꞉; இதி ப்ருʼத²க்த்வேநாங்கா³வயவாநாம்ʼ மாநமுக்தம்|केवलं पुनः शरीरमङ्गुलिपर्वाणि चतुरशीतिः।கேவலம்ʼ புந꞉ ஶரீரமங்கு³லிபர்வாணி சதுரஶீதி꞉|तदायामविस्तारसमं समुच्यते।ததா³யாமவிஸ்தாரஸமம்ʼ ஸமுச்யதே|तत्रायुर्बलमोजः सुखमैश्वर्यं वित्तमिष्टाश्चापरे भावा भवन्त्यायत्ताः प्रमाणवति शरीरे; विपर्ययस्त्वतो हीनेऽधिके वा॥ ११७ ॥தத்ராயுர்ப³லமோஜ꞉ ஸுக²மைஶ்வர்யம்ʼ வித்தமிஷ்டாஶ்சாபரே பா⁴வா ப⁴வந்த்யாயத்தா꞉ ப்ரமாணவதி ஶரீரே; விபர்யயஸ்த்வதோ ஹீநே(அ)தி⁴கே வா|| 117 ||
।ஸாத்ம்யதஶ்சேதி ஸாத்ம்யம்ʼ நாம தத்³யத் ஸாதத்யேநோபஸேவ்யமாநமுபஶேதே| , , ॥ ११८ ॥தத்ர யே க்⁴ருʼதக்ஷீரதைலமாம்ʼஸரஸஸாத்ம்யா꞉ ஸர்வரஸஸாத்ம்யாஶ்ச தே ப³லவந்த꞉ க்லேஶஸஹாஶ்சிரஜீவிநஶ்ச ப⁴வந்தி, ரூக்ஷஸாத்ம்யா꞉ புநரேகரஸஸாத்ம்யாஶ்ச யே தே ப்ராயேணால்பப³லா அல்பக்லேஶஸஹா அல்பாயுஷோ(அ)ல்பஸாத⁴நாஶ்ச ப⁴வந்தி, வ்யாமிஶ்ரஸாத்ம்யாஸ்து யே தே மத்⁴யப³லா꞉ ஸாத்ம்யநிமித்ததோ ப⁴வந்தி|| 118 ||
सत्त्वतश्चेति सत्त्वमुच्यते मनः।ஸத்த்வதஶ்சேதி ஸத்த்வமுச்யதே மந꞉|तच्छरीरस्य तन्त्रकमात्मसंयोगात्।தச்ச²ரீரஸ்ய தந்த்ரகமாத்மஸம்ʼயோகா³த்|तन्त्रिविधं बलभेदेन-प्रवरं, मध्यम्, अवरं चेति; अतश्च प्रवरमध्यावरसत्त्वाः पुरुषा भवन्ति।தந்த்ரிவித⁴ம்ʼ ப³லபே⁴தே³ந-ப்ரவரம்ʼ, மத்⁴யம், அவரம்ʼ சேதி; அதஶ்ச ப்ரவரமத்⁴யாவரஸத்த்வா꞉ புருஷா ப⁴வந்தி|तत्र प्रवरसत्त्वाः सत्त्वसारास्ते सारेषूपदिष्टाः, स्वल्पशरीरा ह्यपि ते निजागन्तुनिमित्तासु महतीष्वपि पीडास्वव्यथा दृश्यन्ते सत्त्वगुणवैशेष्यात्; मध्यसत्त्वास्त्वपरानात्मन्युपनिधाय संस्तम्भयन्त्यात्मनाऽऽत्मानं परैर्वाऽपि संस्तभ्यन्ते; हीनसत्त्वास्तु नात्मना नापि परैः सत्त्वबलं प्रति शक्यन्ते उपस्तम्भयितुं, महाशरीरा ह्यपि ते स्वल्पानामपि वेदनानामसहा दृश्यन्ते, सन्निहितभयशोकलोभमोहमाना रौद्रभैरद्विष्टबीभत्सविकृतसंकथास्वपि च पशुपुरुषमांसशोणितानि चावेक्ष्य विषादवैवर्ण्यमूर्च्छोन्मादभ्रमप्रपतनानामन्यतममाप्नुवन्त्यथवा मरणमिति॥ ११९ ॥தத்ர ப்ரவரஸத்த்வா꞉ ஸத்த்வஸாராஸ்தே ஸாரேஷூபதி³ஷ்டா꞉, ஸ்வல்பஶரீரா ஹ்யபி தே நிஜாக³ந்துநிமித்தாஸு மஹதீஷ்வபி பீடா³ஸ்வவ்யதா² த்³ருʼஶ்யந்தே ஸத்த்வகு³ணவைஶேஷ்யாத்; மத்⁴யஸத்த்வாஸ்த்வபராநாத்மந்யுபநிதா⁴ய ஸம்ʼஸ்தம்ப⁴யந்த்யாத்மநா(அ)(அ)த்மாநம்ʼ பரைர்வா(அ)பி ஸம்ʼஸ்தப்⁴யந்தே; ஹீநஸத்த்வாஸ்து நாத்மநா நாபி பரை꞉ ஸத்த்வப³லம்ʼ ப்ரதி ஶக்யந்தே உபஸ்தம்ப⁴யிதும்ʼ, மஹாஶரீரா ஹ்யபி தே ஸ்வல்பாநாமபி வேத³நாநாமஸஹா த்³ருʼஶ்யந்தே, ஸந்நிஹிதப⁴யஶோகலோப⁴மோஹமாநா ரௌத்³ரபை⁴ரத்³விஷ்டபீ³ப⁴த்ஸவிக்ருʼதஸம்ʼகதா²ஸ்வபி ச பஶுபுருஷமாம்ʼஸஶோணிதாநி சாவேக்ஷ்ய விஷாத³வைவர்ண்யமூர்ச்சோ²ந்மாத³ப்⁴ரமப்ரபதநாநாமந்யதமமாப்நுவந்த்யத²வா மரணமிதி|| 119 ||
; ॥ १२० ॥ஆஹாரஶக்திதஶ்சேதி ஆஹாரஶக்திரப்⁴யவஹரணஶக்த்யா ஜரணஶக்த்யா ச பரீக்ஷ்யா; ப³லாயுஷீ ஹ்யாஹாராயத்தே|| 120 ||
।வ்யாயாமஶக்திதஶ்சேதி வ்யாயாமஶக்திரபி கர்மஶக்த்யா பரீக்ஷ்யா| ॥ १२१ ॥கர்மஶக்த்யா ஹ்யநுமீயதே ப³லத்ரைவித்⁴யம்|| 121 ||
वयस्तश्चेति कालप्रमाणविशेषापेक्षिणी हि शरीरावस्था वयोऽभिधीयते।வயஸ்தஶ்சேதி காலப்ரமாணவிஶேஷாபேக்ஷிணீ ஹி ஶரீராவஸ்தா² வயோ(அ)பி⁴தீ⁴யதே|तद्वयो यथास्थूलभेदेन त्रिविधं-बालं, मध्यं, जीर्णमिति।தத்³வயோ யதா²ஸ்தூ²லபே⁴தே³ந த்ரிவித⁴ம்ʼ-பா³லம்ʼ, மத்⁴யம்ʼ, ஜீர்ணமிதி|तत्र बालमपरिपक्वधातुमजातव्यञ्जनं सुकुमारमक्लेशसहमसंपूर्णबलं श्लेष्मधातुप्रायमाषोडशवर्षं, विवर्धमानधातुगुणं पुनः प्रायेणानवस्थितसत्त्वमात्रिंशद्वर्षमुपदिष्टं; मध्यं पुनः समत्वागतबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानसर्वधातुगुणं बलस्थितमवस्थितसत्त्वमविशीर्यमाणधातुगुणं पित्तधातुप्रायमाषष्टिवर्षमुपदिष्टम्; अतः परं हीयमानधात्विन्द्रियबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानं भ्रश्यमानधातुगुणं वायुधातुप्रायं क्रमेण जीर्णमुच्यते आवर्षशतम्।தத்ர பா³லமபரிபக்வதா⁴துமஜாதவ்யஞ்ஜநம்ʼ ஸுகுமாரமக்லேஶஸஹமஸம்ʼபூர்ணப³லம்ʼ ஶ்லேஷ்மதா⁴துப்ராயமாஷோட³ஶவர்ஷம்ʼ, விவர்த⁴மாநதா⁴துகு³ணம்ʼ புந꞉ ப்ராயேணாநவஸ்தி²தஸத்த்வமாத்ரிம்ʼஶத்³வர்ஷமுபதி³ஷ்டம்ʼ; மத்⁴யம்ʼ புந꞉ ஸமத்வாக³தப³லவீர்யபௌருஷபராக்ரமக்³ரஹணதா⁴ரணஸ்மரணவசநவிஜ்ஞாநஸர்வதா⁴துகு³ணம்ʼ ப³லஸ்தி²தமவஸ்தி²தஸத்த்வமவிஶீர்யமாணதா⁴துகு³ணம்ʼ பித்ததா⁴துப்ராயமாஷஷ்டிவர்ஷமுபதி³ஷ்டம்; அத꞉ பரம்ʼ ஹீயமாநதா⁴த்விந்த்³ரியப³லவீர்யபௌருஷபராக்ரமக்³ரஹணதா⁴ரணஸ்மரணவசநவிஜ்ஞாநம்ʼ ப்⁴ரஶ்யமாநதா⁴துகு³ணம்ʼ வாயுதா⁴துப்ராயம்ʼ க்ரமேண ஜீர்ணமுச்யதே ஆவர்ஷஶதம்|वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले; सन्ति च पुनरधिकोनवर्षशतजीविनोऽपि मनुष्याः; तेषां विकृतिवर्ज्यैः प्रकृत्यादिबलविशेषैरायुषो लक्षणतश्च प्रमाणमुपलभ्य वयसस्त्रित्वं विभजेत्॥ १२२ ॥வர்ஷஶதம்ʼ க²ல்வாயுஷ꞉ ப்ரமாணமஸ்மிந் காலே; ஸந்தி ச புநரதி⁴கோநவர்ஷஶதஜீவிநோ(அ)பி மநுஷ்யா꞉; தேஷாம்ʼ விக்ருʼதிவர்ஜ்யை꞉ ப்ரக்ருʼத்யாதி³ப³லவிஶேஷைராயுஷோ லக்ஷணதஶ்ச ப்ரமாணமுபலப்⁴ய வயஸஸ்த்ரித்வம்ʼ விப⁴ஜேத்|| 122 ||
।ஏவம்ʼ ப்ரக்ருʼத்யாதீ³நாம்ʼ விக்ருʼதிவர்ஜ்யாநாம்ʼ பா⁴வாநாம்ʼ ப்ரவரமத்⁴யாவரவிபா⁴கே³ந ப³லவிஶேஷம்ʼ விப⁴ஜேத்| ।விக்ருʼதிப³லத்ரைவித்⁴யேந து தோ³ஷப³லம்ʼ த்ரிவித⁴மநுமீயதே| ॥ १२३ ॥ததோ பை⁴ஷஜ்யஸ்ய தீக்ஷ்ணம்ருʼது³மத்⁴யவிபா⁴கே³ந த்ரைவித்⁴யம்ʼ விப⁴ஜ்ய யதா²தோ³ஷம்ʼ பை⁴ஷஜ்யமவசாரயேதி³தி|| 123 ||
॥ १२४ ॥ஆயுஷ꞉ ப்ரமாணஜ்ஞாநஹேதோ꞉ புநரிந்த்³ரியேஷு ஜாதிஸூத்ரீயே ச லக்ஷணாந்யுபதே³க்ஷ்யந்தே|| 124 ||
कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च।கால꞉ புந꞉ ஸம்ʼவத்ஸரஶ்சாதுராவஸ்தா² ச|तत्र संवत्सरो द्विधा त्रिधा षोढा द्वादशधा भूयश्चाप्यतः प्रविभज्यते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्य।தத்ர ஸம்ʼவத்ஸரோ த்³விதா⁴ த்ரிதா⁴ ஷோடா⁴ த்³வாத³ஶதா⁴ பூ⁴யஶ்சாப்யத꞉ ப்ரவிப⁴ஜ்யதே தத்தத்கார்யமபி⁴ஸமீக்ஷ்ய|अत्र खलु तावत् षोढा प्रविभज्य कार्यमुपदेक्ष्यतेहेमन्तो ग्रीष्मो वर्षाश्चेति शीतोष्णवर्षलक्षणास्त्रय ऋतवो भवन्ति, तेषामन्तर्रेष्वितरे साधारणलक्षणास्त्रय ऋतवःप्रावृट्शरद्वसन्ता इति।அத்ர க²லு தாவத் ஷோடா⁴ ப்ரவிப⁴ஜ்ய கார்யமுபதே³க்ஷ்யதேஹேமந்தோ க்³ரீஷ்மோ வர்ஷாஶ்சேதி ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணாஸ்த்ரய ருʼதவோ ப⁴வந்தி, தேஷாமந்தர்ரேஷ்விதரே ஸாதா⁴ரணலக்ஷணாஸ்த்ரய ருʼதவ꞉ப்ராவ்ருʼட்ஶரத்³வஸந்தா இதி|प्रावृडिति प्रथमः प्रवृष्टः कालः, तस्यानुबन्धो हि वर्षाः।ப்ராவ்ருʼடி³தி ப்ரத²ம꞉ ப்ரவ்ருʼஷ்ட꞉ கால꞉, தஸ்யாநுப³ந்தோ⁴ ஹி வர்ஷா꞉|एवमेते संशोधनमधिकृत्य षट् विभज्यन्ते ऋतवः॥ १२५ ॥ஏவமேதே ஸம்ʼஶோத⁴நமதி⁴க்ருʼத்ய ஷட் விப⁴ஜ்யந்தே ருʼதவ꞉|| 125 ||
तत्र साधारणलक्षणेष्वृतुषु वमनादीनां प्रवृत्तिर्विधीयते, निवृत्तिरितरेषु।தத்ர ஸாதா⁴ரணலக்ஷணேஷ்வ்ருʼதுஷு வமநாதீ³நாம்ʼ ப்ரவ்ருʼத்திர்விதீ⁴யதே, நிவ்ருʼத்திரிதரேஷு|साधारणलक्षणा हि मन्दशीतोष्णवर्षत्वात् सुखतमाश्च भवन्त्यविकल्पकशश्च शरीरौषधानाम्, इतरे पुनरत्यर्थशीतोष्णवर्षत्वाद्दुःखतमाश्च भवत्नि विकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्॥ १२६ ॥ஸாதா⁴ரணலக்ஷணா ஹி மந்த³ஶீதோஷ்ணவர்ஷத்வாத் ஸுக²தமாஶ்ச ப⁴வந்த்யவிகல்பகஶஶ்ச ஶரீரௌஷதா⁴நாம், இதரே புநரத்யர்த²ஶீதோஷ்ணவர்ஷத்வாத்³து³꞉க²தமாஶ்ச ப⁴வத்நி விகல்பகாஶ்ச ஶரீரௌஷதா⁴நாம்|| 126 ||
तत्र हेमन्ते ह्यतिमात्रशीतोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्यतिशीतवाताध्मातमतिदारुणीभूतमवबद्धदोषं च, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमतिशीतोपहतत्वान्मन्दवीर्यत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमयोगायोपपद्यते शरीरमपि च वातोपद्रवाय।தத்ர ஹேமந்தே ஹ்யதிமாத்ரஶீதோபஹதத்வாச்ச²ரீரமஸுகோ²பபந்நம்ʼ ப⁴வத்யதிஶீதவாதாத்⁴மாதமதிதா³ருணீபூ⁴தமவப³த்³த⁴தோ³ஷம்ʼ ச, பே⁴ஷஜம்ʼ புந꞉ ஸம்ʼஶோத⁴நார்த²முஷ்ணஸ்வபா⁴வமதிஶீதோபஹதத்வாந்மந்த³வீர்யத்வமாபத்³யதே, தஸ்மாத்தயோ꞉ ஸம்ʼயோகே³ ஸம்ʼஶோத⁴நமயோகா³யோபபத்³யதே ஶரீரமபி ச வாதோபத்³ரவாய|ग्रीष्मे पुनर्भृशोष्णोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्युष्णवातातपाध्मातमतिशिथिलमत्यर्थप्रविलीनदोषं, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमुष्णानुगमनात्तीक्ष्णतरत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमतियोगायोपपद्यते शरीरामपि पिपासोपद्रवाय।க்³ரீஷ்மே புநர்ப்⁴ருʼஶோஷ்ணோபஹதத்வாச்ச²ரீரமஸுகோ²பபந்நம்ʼ ப⁴வத்யுஷ்ணவாதாதபாத்⁴மாதமதிஶிதி²லமத்யர்த²ப்ரவிலீநதோ³ஷம்ʼ, பே⁴ஷஜம்ʼ புந꞉ ஸம்ʼஶோத⁴நார்த²முஷ்ணஸ்வபா⁴வமுஷ்ணாநுக³மநாத்தீக்ஷ்ணதரத்வமாபத்³யதே, தஸ்மாத்தயோ꞉ ஸம்ʼயோகே³ ஸம்ʼஶோத⁴நமதியோகா³யோபபத்³யதே ஶரீராமபி பிபாஸோபத்³ரவாய|वर्षासु तु मेघजलावतते गूढार्कचन्द्रतारे धाराकुले वियति भूमौ पङ्कजलपटलसंवृतायामत्यर्थोपक्लिन्नशरीरेषु भूतेषु विहतस्वभावेषु च केवलेष्वौषधग्रामेषु तोयतोयदानुगतमारुतसंसर्गाद् गुरुप्रवृत्तीनि वमनादीनि भवन्ति, गुरुसमुत्थानानि च शरीराणि।வர்ஷாஸு து மேக⁴ஜலாவததே கூ³டா⁴ர்கசந்த்³ரதாரே தா⁴ராகுலே வியதி பூ⁴மௌ பங்கஜலபடலஸம்ʼவ்ருʼதாயாமத்யர்தோ²பக்லிந்நஶரீரேஷு பூ⁴தேஷு விஹதஸ்வபா⁴வேஷு ச கேவலேஷ்வௌஷத⁴க்³ராமேஷு தோயதோயதா³நுக³தமாருதஸம்ʼஸர்கா³த்³ கு³ருப்ரவ்ருʼத்தீநி வமநாதீ³நி ப⁴வந்தி, கு³ருஸமுத்தா²நாநி ச ஶரீராணி|तस्माद्वमनादीनां निवृत्तिर्विधीयते वर्षान्तेष्वृतुषु, न चेदात्ययिकं कर्म।தஸ்மாத்³வமநாதீ³நாம்ʼ நிவ்ருʼத்திர்விதீ⁴யதே வர்ஷாந்தேஷ்வ்ருʼதுஷு, ந சேதா³த்யயிகம்ʼ கர்ம|आत्ययिके पुनः कर्मणि काममृतुं विकल्प्य कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन भेषजं संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पेनोपपाद्य प्रमाणवीर्यसमं कृत्वा ततः प्रयोजयेदुत्तमेन यत्नेनावहितः॥ १२७ ॥ஆத்யயிகே புந꞉ கர்மணி காமம்ருʼதும்ʼ விகல்ப்ய க்ருʼத்ரிமகு³ணோபதா⁴நேந யத²ர்துகு³ணவிபரீதேந பே⁴ஷஜம்ʼ ஸம்ʼயோக³ஸம்ʼஸ்காரப்ரமாணவிகல்பேநோபபாத்³ய ப்ரமாணவீர்யஸமம்ʼ க்ருʼத்வா தத꞉ ப்ரயோஜயேது³த்தமேந யத்நேநாவஹித꞉|| 127 ||
; , ; ; ।ஆதுராவஸ்தா²ஸ்வபி து கார்யாகார்யம்ʼ ப்ரதி காலாகாலஸம்ʼஜ்ஞா; தத்³யதா²-அஸ்யாமவஸ்தா²யாமஸ்ய பே⁴ஷஜஸ்யாகால꞉, கால꞉ புநரந்யஸ்யேதி; ஏதத³பி ஹி ப⁴வத்யவஸ்தா²விஶேஷேண; தஸ்மாதா³துராவஸ்தா²ஸ்வபி ஹி காலாகாலஸம்ʼஜ்ஞா| ।தஸ்ய பரீக்ஷா-முஹுர்முஹுராதுரஸ்ய ஸர்வாவஸ்தா²விஶேஷாவேக்ஷணம்ʼ யதா²வத்³பே⁴ஷஜப்ரயோகா³ர்த²ம்| ; ॥ १२८ ॥ந ஹ்யதிபதிதகாலமப்ராப்தகாலம்ʼ வா பே⁴ஷஜமுபயுஜ்யமாநம்ʼ யௌகி³கம்ʼ ப⁴வதி; காலோ ஹி பை⁴ஷஜ்யப்ரயோக³பர்யாப்திமபி⁴நிர்வர்தயதி|| 128 ||
ப்ரவ்ருʼத்திஸ்து ப்ரதிகர்மஸமாரம்ப⁴꞉ ॥ १२९ ॥தஸ்ய லக்ஷணம்ʼ பி⁴ஷகௌ³ஷதா⁴துரபரிசாரகாணாம்ʼ க்ரியாஸமாயோக³꞉|| 129 ||
।உபாய꞉ புநர்பி⁴ஷகா³தீ³நாம்ʼ ஸௌஷ்ட²வமபி⁴விதா⁴நம்ʼ ச ஸம்யக்| ॥ १३० ॥தஸ்ய லக்ஷணம்ʼ-பி⁴ஷகா³தீ³நாம்ʼ யதோ²க்தகு³ணஸம்ʼபத் தே³ஶகாலப்ரமாணஸாத்ம்யக்ரியாதி³பி⁴ஶ்ச ஸித்³தி⁴காரணை꞉ ஸம்யகு³பபாதி³தஸ்யௌஷத⁴ஸ்யாவசாரணமிதி|| 130 ||
॥ १३१ ॥ஏவமேதே த³ஶ பரீக்ஷ்யவிஶேஷா꞉ ப்ருʼத²க் ப்ருʼத²க் பரீக்ஷிதவ்யா ப⁴வந்தி|| 131 ||
परीक्षायास्तु खलु प्रयोजनं प्रतिपत्तिज्ञानम्।பரீக்ஷாயாஸ்து க²லு ப்ரயோஜநம்ʼ ப்ரதிபத்திஜ்ஞாநம்|प्रतिपत्तिर्नाम यो विकारारो यथा प्रतिपत्तव्यस्तस्य तथाऽनुष्ठानज्ञानम्॥ १३२ ॥ப்ரதிபத்திர்நாம யோ விகாராரோ யதா² ப்ரதிபத்தவ்யஸ்தஸ்ய ததா²(அ)நுஷ்டா²நஜ்ஞாநம்|| 132 ||
, , ॥ १३३ ॥யத்ர து க²லு வமநாதீ³நாம்ʼ ப்ரவ்ருʼத்தி꞉, யத்ர ச நிவ்ருʼத்தி꞉, தத்³வ்யாஸத꞉ ஸித்³தி⁴ஷூத்தரமுபதே³க்ஷ்யாம꞉|| 133 ||
प्रवृनिवृत्तिलक्षणसंयोगे तु गुरुलाघवं संप्रधार्य सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्।ப்ரவ்ருʼநிவ்ருʼத்திலக்ஷணஸம்ʼயோகே³ து கு³ருலாக⁴வம்ʼ ஸம்ʼப்ரதா⁴ர்ய ஸம்யக³த்⁴யவஸ்யேத³ந்யதரநிஷ்டா²யாம்|सन्ति हि व्याधयः शास्त्रेषूत्सर्गापवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः।ஸந்தி ஹி வ்யாத⁴ய꞉ ஶாஸ்த்ரேஷூத்ஸர்கா³பவாதை³ருபக்ரமம்ʼ ப்ரதி நிர்தி³ஷ்டா꞉|तस्माद्गुरुलाघवं संप्रधार्य सम्यगध्यवस्येदित्युक्तम्॥ १३४ ॥தஸ்மாத்³கு³ருலாக⁴வம்ʼ ஸம்ʼப்ரதா⁴ர்ய ஸம்யக³த்⁴யவஸ்யேதி³த்யுக்தம்|| 134 ||
यानि तु खलु वमनादिषु भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्ति तान्यनुव्याख्यास्यामः।யாநி து க²லு வமநாதி³ஷு பே⁴ஷஜத்³ரவ்யாண்யுபயோக³ம்ʼ க³ச்ச²ந்தி தாந்யநுவ்யாக்²யாஸ்யாம꞉|तद्यथा-फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनफलानि, फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवपत्रपुष्पाणि आरग्वधवृक्षकमदनस्वादुकण्टकापाठापाटलाशार्ङ्गेष्टामूर्वासप्तपर्णनक्तमालपिचुमर्दपटोलसुषवीगुडूचीचित्रकसोमवल्कशतावरीद्वीपीशिग्रुमूलकषायैः, मधुकमधूककोविदारकर्वुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक् पुष्पाकषायैश्च, एलाहरेणुप्रियङ्गुपृथ्वीकाकुस्तुम्बुरुतगरनलदह्रीवेरतालीशोशीरकषायैश्च, इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकादर्भपोटगलकालङ्कृ(ङ्क)तकषायैश्च, सुमनासौमनस्यायनीहरिद्रादारुहरिद्रावृश्चीरपुनर्नवामहासहाक्षुद्रसहाकषायैश्च, शाल्मलिशाल्मलिकभद्रपर्ण्येलापर्ण्युपोदिकोद्दालकधन्वनराजादनिपचित्रागोपीशृङ्गाटिकाकषायैश्च, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसर्षपफाणितक्षीरक्षारलवणोदकैश्च, यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णावलेहस्नेहकषायमांसरसयवागूयूषकाम्बलिकक्षीरोपधेयान्मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्रकारान् विविधाननुविधाय यथार्हं वमनार्हाय दद्याद्विधिवद्वमनम्।தத்³யதா²-ப²லஜீமூதகேக்ஷ்வாகுதா⁴மார்க³வகுடஜக்ருʼதவேத⁴நப²லாநி, ப²லஜீமூதகேக்ஷ்வாகுதா⁴மார்க³வபத்ரபுஷ்பாணி ஆரக்³வத⁴வ்ருʼக்ஷகமத³நஸ்வாது³கண்டகாபாடா²பாடலாஶார்ங்கே³ஷ்டாமூர்வாஸப்தபர்ணநக்தமாலபிசுமர்த³படோலஸுஷவீகு³டூ³சீசித்ரகஸோமவல்கஶதாவரீத்³வீபீஶிக்³ருமூலகஷாயை꞉, மது⁴கமதூ⁴ககோவிதா³ரகர்வுதா³ரநீபவிது³லபி³ம்பீ³ஶணபுஷ்பீஸதா³புஷ்பாப்ரத்யக் புஷ்பாகஷாயைஶ்ச, ஏலாஹரேணுப்ரியங்கு³ப்ருʼத்²வீகாகுஸ்தும்பு³ருதக³ரநலத³ஹ்ரீவேரதாலீஶோஶீரகஷாயைஶ்ச, இக்ஷுகாண்டே³க்ஷ்விக்ஷுவாலிகாத³ர்ப⁴போடக³லகாலங்க்ருʼ(ங்க)தகஷாயைஶ்ச, ஸுமநாஸௌமநஸ்யாயநீஹரித்³ராதா³ருஹரித்³ராவ்ருʼஶ்சீரபுநர்நவாமஹாஸஹாக்ஷுத்³ரஸஹாகஷாயைஶ்ச, ஶால்மலிஶால்மலிகப⁴த்³ரபர்ண்யேலாபர்ண்யுபோதி³கோத்³தா³லகத⁴ந்வநராஜாத³நிபசித்ராகோ³பீஶ்ருʼங்கா³டிகாகஷாயைஶ்ச, பிப்பலீபிப்பலீமூலசவ்யசித்ரகஶ்ருʼங்க³வேரஸர்ஷபபா²ணிதக்ஷீரக்ஷாரலவணோத³கைஶ்ச, யதா²லாப⁴ம்ʼ யதே²ஷ்டம்ʼ வா(அ)ப்யுபஸம்ʼஸ்க்ருʼத்ய வர்திக்ரியாசூர்ணாவலேஹஸ்நேஹகஷாயமாம்ʼஸரஸயவாகூ³யூஷகாம்ப³லிகக்ஷீரோபதே⁴யாந்மோத³காநந்யாம்ʼஶ்ச ப⁴க்ஷ்யப்ரகாராந் விவிதா⁴நநுவிதா⁴ய யதா²ர்ஹம்ʼ வமநார்ஹாய த³த்³யாத்³விதி⁴வத்³வமநம்|इति कल्पसंग्रहो वमनद्रव्याणाम्।இதி கல்பஸம்ʼக்³ரஹோ வமநத்³ரவ்யாணாம்|कल्पमेषां विस्तारेणोत्तरकालमुपदेक्ष्यामः॥ १३५ ॥கல்பமேஷாம்ʼ விஸ்தாரேணோத்தரகாலமுபதே³க்ஷ்யாம꞉|| 135 ||
विरेचनद्रव्याणि तु श्यामात्रिवृच्चतुरङ्गुलतिल्वकमहावृक्षसप्तलाशाङ्खिनीदन्तीद्रवन्तीनां क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानि यथायोगं तैस्तैः क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलैर्विक्लिप्ताविक्लिप्तैः, अजगन्धाश्वगन्धाजशृङ्गीक्षीरिणीनीलिनीक्लीतककषायैश्च, प्रकीर्योदकीर्यामसूरविदलाकम्पिल्लकविडङ्गगवाक्षीकषायैश्च, पीलुप्रियालमृद्वीकाकाश्मर्यपरूषकबदरदाडिमामलकहरीतकीबिभीतकवृश्चीरपुनर्नवाविदारिगन्धादिकषायैश्च, सीधुसुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुमधूलकधान्याम्लकुवलबदरखर्जूरकर्कन्धुभिश्च, दधिदधिमण्डोदश्विद्भिश्च, गोमहिष्यजावीनां च क्षीरमूत्रैर्यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णासवलेकस्नेहकषायमांसरसयूषकाम्बलिकयवागूक्षीरोपधेयान् मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्र(वि)कारान् विविधांश्च योगाननुविधाय यथार्हं विरेचनार्हाय दद्याद्विरेचनम्।விரேசநத்³ரவ்யாணி து ஶ்யாமாத்ரிவ்ருʼச்சதுரங்கு³லதில்வகமஹாவ்ருʼக்ஷஸப்தலாஶாங்கி²நீத³ந்தீத்³ரவந்தீநாம்ʼ க்ஷீரமூலத்வக்பத்ரபுஷ்பப²லாநி யதா²யோக³ம்ʼ தைஸ்தை꞉ க்ஷீரமூலத்வக்பத்ரபுஷ்பப²லைர்விக்லிப்தாவிக்லிப்தை꞉, அஜக³ந்தா⁴ஶ்வக³ந்தா⁴ஜஶ்ருʼங்கீ³க்ஷீரிணீநீலிநீக்லீதககஷாயைஶ்ச, ப்ரகீர்யோத³கீர்யாமஸூரவித³லாகம்பில்லகவிட³ங்க³க³வாக்ஷீகஷாயைஶ்ச, பீலுப்ரியாலம்ருʼத்³வீகாகாஶ்மர்யபரூஷகப³த³ரதா³டி³மாமலகஹரீதகீபி³பீ⁴தகவ்ருʼஶ்சீரபுநர்நவாவிதா³ரிக³ந்தா⁴தி³கஷாயைஶ்ச, ஸீது⁴ஸுராஸௌவீரகதுஷோத³கமைரேயமேத³கமதி³ராமது⁴மதூ⁴லகதா⁴ந்யாம்லகுவலப³த³ரக²ர்ஜூரகர்கந்து⁴பி⁴ஶ்ச, த³தி⁴த³தி⁴மண்டோ³த³ஶ்வித்³பி⁴ஶ்ச, கோ³மஹிஷ்யஜாவீநாம்ʼ ச க்ஷீரமூத்ரைர்யதா²லாப⁴ம்ʼ யதே²ஷ்டம்ʼ வா(அ)ப்யுபஸம்ʼஸ்க்ருʼத்ய வர்திக்ரியாசூர்ணாஸவலேகஸ்நேஹகஷாயமாம்ʼஸரஸயூஷகாம்ப³லிகயவாகூ³க்ஷீரோபதே⁴யாந் மோத³காநந்யாம்ʼஶ்ச ப⁴க்ஷ்யப்ர(வி)காராந் விவிதா⁴ம்ʼஶ்ச யோகா³நநுவிதா⁴ய யதா²ர்ஹம்ʼ விரேசநார்ஹாய த³த்³யாத்³விரேசநம்|इति कल्पसंग्रहो विरेचनद्रव्याणाम्।இதி கல்பஸம்ʼக்³ரஹோ விரேசநத்³ரவ்யாணாம்|कल्पमेषां विस्तरेण यथावदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः॥ १३६ ॥கல்பமேஷாம்ʼ விஸ்தரேண யதா²வது³த்தரகாலமுபதே³க்ஷ்யாம꞉|| 136 ||
आस्थापनेषु तु भूयिष्ठकल्पानि द्रव्याणि यानि योगमुपयान्ति तेषु तेष्ववस्थान्तरेष्वायुराणां, तानि द्रव्याणि नामतो विस्तरेणोपदिश्यमानान्यपरिसंख्येयानि स्युरतिबहुत्वात्; इष्टश्चानतिसंक्षेपविस्तरोपदेशस्तन्त्रे, इष्टं च केवलं ज्ञानं, तस्माद्रसत एव तान्यत्र व्याख्यास्यामः।ஆஸ்தா²பநேஷு து பூ⁴யிஷ்ட²கல்பாநி த்³ரவ்யாணி யாநி யோக³முபயாந்தி தேஷு தேஷ்வவஸ்தா²ந்தரேஷ்வாயுராணாம்ʼ, தாநி த்³ரவ்யாணி நாமதோ விஸ்தரேணோபதி³ஶ்யமாநாந்யபரிஸம்ʼக்²யேயாநி ஸ்யுரதிப³ஹுத்வாத்; இஷ்டஶ்சாநதிஸம்ʼக்ஷேபவிஸ்தரோபதே³ஶஸ்தந்த்ரே, இஷ்டம்ʼ ச கேவலம்ʼ ஜ்ஞாநம்ʼ, தஸ்மாத்³ரஸத ஏவ தாந்யத்ர வ்யாக்²யாஸ்யாம꞉|रससंसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयः, समवेतानां रसानामंशांशबलविकल्पातिबहुत्वात्।ரஸஸம்ʼஸர்க³விகல்பவிஸ்தரோ ஹ்யேஷாமபரிஸங்க்²யேய꞉, ஸமவேதாநாம்ʼ ரஸாநாமம்ʼஶாம்ʼஶப³லவிகல்பாதிப³ஹுத்வாத்|तस्माद्द्रव्याणां चैकदेशमुदाहरणार्थं रसेष्वनुविभज्य रसैकैकश्येन च नामलक्षणार्थं षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्यास्यन्ते॥ १३७ ॥தஸ்மாத்³த்³ரவ்யாணாம்ʼ சைகதே³ஶமுதா³ஹரணார்த²ம்ʼ ரஸேஷ்வநுவிப⁴ஜ்ய ரஸைகைகஶ்யேந ச நாமலக்ஷணார்த²ம்ʼ ஷடா³ஸ்தா²பநஸ்கந்தா⁴ ரஸதோ(அ)நுவிப⁴ஜ்ய வ்யாக்²யாஸ்யந்தே|| 137 ||
, ।யத்து ஷட்³வித⁴மாஸ்தா²பநமேகரஸமித்யாசக்ஷதே பி⁴ஷஜ꞉, தத்³து³ர்லப⁴தமம்ʼ ஸம்ʼஸ்ருʼஷ்டரஸபூ⁴யிஷ்ட²த்வாத்³த்³ரவ்யாணாம்| , ॥ १३८ ॥தஸ்மாந்மது⁴ராணி மது⁴ரப்ராயாணி மது⁴ரவிபாகாநி மது⁴ரப்ரபா⁴வாணி ச மது⁴ரஸ்கந்தே⁴ மது⁴ராண்யேவ க்ருʼத்வோபதே³க்ஷ்யந்தே, ததே²தராணி த்³ரவ்யாண்யபி|| 138 ||
तद्यथा-जीवकर्षभकौ जीवन्ती वीरा तामलकी काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी माषपर्णी शालपर्णी पृश्निपर्ण्यसनपर्णी मेदा महामेदा कर्कटशृङ्गी शृङ्गाटिका छिन्नरुहा च्छत्राऽतिच्छत्रा श्रावणी महाश्रावणी सहदेवा विश्वदेवा शुक्ला क्षीरशुक्ला बलाऽतिबला विदारी क्षीरविदारी क्षुद्रसहा महासहा ऋष्यगन्धाऽश्वगन्धा वृश्चीरः पुनर्नवा बृहती कण्टकारिकोरुबूको मोरटः श्वदंष्ट्रा संहर्षा शतावरी शतपुष्पा मधूकपुष्पी यष्टीमधु मधूलिका मृद्वीका खर्जूरं परूषकमात्मगुप्ता पुष्करबीजं कशेरुकं राजकशेरुकं राजादनं कतकं काश्मर्यं शीतपाक्योदनपाकी तालखर्जूरमस्तकमिक्षुरिक्षुवालिका दर्भः कुशः काशः शालिर्गुन्द्रेत्कटकः शरमूलं राजक्षवकः ऋष्यप्रोक्ता द्वारदा भारद्वाजी वनत्रपुष्यभीरुपत्री हंसपादी काकनासिका कुलिङ्गाक्षी क्षीरबल्ली कपोलवल्ली कपोतवल्ली सोमवल्ली गोपवल्ली मधुवल्ली चेति; एषामेवंविधानामन्येषां च मधुरवर्गपरिसंख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्ष ल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य पयसाऽर्धोदकेनाभ्यासिच्य साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्; तदुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु पयसि चानुपदग्धे स्थालीमुपहृत्य सुपरिपूतं पयः सुखोष्णं घृततैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्; शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिवद्दद्यात्।தத்³யதா²-ஜீவகர்ஷப⁴கௌ ஜீவந்தீ வீரா தாமலகீ காகோலீ க்ஷீரகாகோலீ முத்³க³பர்ணீ மாஷபர்ணீ ஶாலபர்ணீ ப்ருʼஶ்நிபர்ண்யஸநபர்ணீ மேதா³ மஹாமேதா³ கர்கடஶ்ருʼங்கீ³ ஶ்ருʼங்கா³டிகா சி²ந்நருஹா ச்ச²த்ரா(அ)திச்ச²த்ரா ஶ்ராவணீ மஹாஶ்ராவணீ ஸஹதே³வா விஶ்வதே³வா ஶுக்லா க்ஷீரஶுக்லா ப³லா(அ)திப³லா விதா³ரீ க்ஷீரவிதா³ரீ க்ஷுத்³ரஸஹா மஹாஸஹா ருʼஷ்யக³ந்தா⁴(அ)ஶ்வக³ந்தா⁴ வ்ருʼஶ்சீர꞉ புநர்நவா ப்³ருʼஹதீ கண்டகாரிகோருபூ³கோ மோரட꞉ ஶ்வத³ம்ʼஷ்ட்ரா ஸம்ʼஹர்ஷா ஶதாவரீ ஶதபுஷ்பா மதூ⁴கபுஷ்பீ யஷ்டீமது⁴ மதூ⁴லிகா ம்ருʼத்³வீகா க²ர்ஜூரம்ʼ பரூஷகமாத்மகு³ப்தா புஷ்கரபீ³ஜம்ʼ கஶேருகம்ʼ ராஜகஶேருகம்ʼ ராஜாத³நம்ʼ கதகம்ʼ காஶ்மர்யம்ʼ ஶீதபாக்யோத³நபாகீ தாலக²ர்ஜூரமஸ்தகமிக்ஷுரிக்ஷுவாலிகா த³ர்ப⁴꞉ குஶ꞉ காஶ꞉ ஶாலிர்கு³ந்த்³ரேத்கடக꞉ ஶரமூலம்ʼ ராஜக்ஷவக꞉ ருʼஷ்யப்ரோக்தா த்³வாரதா³ பா⁴ரத்³வாஜீ வநத்ரபுஷ்யபீ⁴ருபத்ரீ ஹம்ʼஸபாதீ³ காகநாஸிகா குலிங்கா³க்ஷீ க்ஷீரப³ல்லீ கபோலவல்லீ கபோதவல்லீ ஸோமவல்லீ கோ³பவல்லீ மது⁴வல்லீ சேதி; ஏஷாமேவம்ʼவிதா⁴நாமந்யேஷாம்ʼ ச மது⁴ரவர்க³பரிஸம்ʼக்²யாதாநாமௌஷத⁴த்³ரவ்யாணாம்ʼ சே²த்³யாநி க²ண்ட³ஶஶ்சே²த³யித்வா பே⁴த்³யாநி சாணுஶோ பே⁴த³யித்வா ப்ரக்ஷ ல்ய பாநீயேந ஸுப்ரக்ஷாலிதாயாம்ʼ ஸ்தா²ல்யாம்ʼ ஸமாவாப்ய பயஸா(அ)ர்தோ⁴த³கேநாப்⁴யாஸிச்ய ஸாத⁴யேத்³த³ர்வ்யா ஸததமவக⁴ட்டயந்; தது³பயுக்தபூ⁴யிஷ்டே²(அ)ம்ப⁴ஸி க³தரஸேஷ்வௌஷதே⁴ஷு பயஸி சாநுபத³க்³தே⁴ ஸ்தா²லீமுபஹ்ருʼத்ய ஸுபரிபூதம்ʼ பய꞉ ஸுகோ²ஷ்ணம்ʼ க்⁴ருʼததைலவஸாமஜ்ஜலவணபா²ணிதோபஹிதம்ʼ ப³ஸ்திம்ʼ வாதவிகாரிணே விதி⁴ஜ்ஞோ விதி⁴வத்³த³த்³யாத்; ஶீதம்ʼ து மது⁴ஸர்பிர்ப்⁴யாமுபஸம்ʼஸ்ருʼஜ்ய பித்தவிகாரிணே விதி⁴வத்³த³த்³யாத்|इति मधुरस्कन्धः॥ १३९ ॥இதி மது⁴ரஸ்கந்த⁴꞉|| 139 ||
, , , ।ஆம்ராம்ராதகலகுசகரமர்த³வ்ருʼக்ஷாம்லாம்லவேதஸகுவலப³த³ரதா³டி³மமாதுலுங்க³க³ண்டீ³ராமலகநந்தீ³தகஶீதகதிந்திண்டீ³கத³ந்தஶடை²ராவதககோஶாம்ரத⁴ந்வநாநாம்ʼ ப²லாநி, பத்ராணி சாம்ராதகாஶ்மந்தகசாங்கே³ரீணாம்ʼ சதுர்விதா⁴நாம்ʼ சாம்லிகாநாம்ʼ த்³வயோஶ்ச கோலயோஶ்சாமஶுஷ்கயோர்த்³வயோஶ்சைவ ஶுஷ்காம்லிகயோர்க்³ராம்யாரண்யயோ꞉, ஆஸவத்³ரவ்யாணி ச ஸுராஸௌவீரகதுஷோத³கமைரேயமேத³கமதி³ராமது⁴ஶுக்தஶீது⁴த³தி⁴த³தி⁴மண்டோ³த³ஶ்வித்³தா⁴ந்யாம்லாதீ³நி ச, ஏஷாமேவம்ʼவிதா⁴நாமந்யேஷாம்ʼ சாம்லவர்க³பரிஸம்ʼக்²யாதாநாமௌஷத⁴த்³ரவ்யாணாம்ʼ சே²த்³யாநி க²ண்ட³ஶஶ்சே²த³யித்வா பே⁴த்³யாநி சாணுஶோ பே⁴த³யித்வா த்³ரவை꞉ ஸ்தா²ல்யாமப்⁴யாஸிச்ய ஸாத⁴யித்வோபஸம்ʼஸ்க்ருʼத்ய யதா²வத்தைலவஸாமஜ்ஜலவணபா²ணிதோபஹிதம்ʼ ஸுகோ²ஷ்ணம்ʼ வாதவிகாரிணே விதி⁴ஜ்ஞோ விதி⁴வத்³த³த்³யாத்|॥ १४० ॥இத்யம்லஸ்கந்த⁴꞉|| 140 ||
, ।ஸைந்த⁴வஸௌவர்சலகாலவிட³பாக்யாநூபகூப்யவாலுகைலமௌலகஸாமுத்³ரரோமகௌத்³பி⁴தௌ³ஷரபாடேயகபாம்ʼஶுஜாந்யேவம்ʼப்ரகாராணி சாந்யாநி லவணவர்க³பரிஸம்ʼக்²யாதாநி, ஏதாந்யம்லோபஹிதாந்யுஷ்ணோத³கோபஹிதாநி வா ஸ்நேஹவந்தி ஸுகோ²ஷ்ணம்ʼ ப³ஸ்திம்ʼ வாதவிகாரிணே விதி⁴ஜ்ஞோ விதி⁴வத்³த³த்³யாத்| ॥ १४१ ॥இதி லவணஸ்கந்த⁴꞉|| 141 ||
पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदार्द्रकविडङ्गकुस्तुम्बुरुपीलुतेजोवत्येलाकुष्ठभल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासकिलिममूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुकमधुशिग्रुकखरपुष्पभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकार्जकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकक्षारमूत्रपित्तानीति; एषामेवंविधानां चान्येषां कटुकवर्गपरिसंख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा गोमूत्रेण सह साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्।பிப்பலீபிப்பலீமூலஹஸ்திபிப்பசவ்யசித்ரகஶ்ருʼங்க³வேரமரிசாஜமோதா³ர்த்³ரகவிட³ங்க³குஸ்தும்பு³ருபீலுதேஜோவத்யேலாகுஷ்ட²ப⁴ல்லாதகாஸ்தி²ஹிங்கு³நிர்யாஸகிலிமமூலகஸர்ஷபலஶுநகரஞ்ஜஶிக்³ருகமது⁴ஶிக்³ருகக²ரபுஷ்பபூ⁴ஸ்த்ருʼணஸுமுக²ஸுரஸகுடே²ரகார்ஜகக³ண்டீ³ரகாலமாலகபர்ணாஸக்ஷவகப²ணிஜ்ஜ²கக்ஷாரமூத்ரபித்தாநீதி; ஏஷாமேவம்ʼவிதா⁴நாம்ʼ சாந்யேஷாம்ʼ கடுகவர்க³பரிஸம்ʼக்²யாதாநாமௌஷத⁴த்³ரவ்யாணாம்ʼ சே²த்³யாநி க²ண்ட³ஶஶ்சே²த³யித்வா பே⁴த்³யாநி சாணுஶோ பே⁴த³யித்வா கோ³மூத்ரேண ஸஹ ஸாத⁴யித்வோபஸம்ʼஸ்க்ருʼத்ய யதா²வந்மது⁴தைலலவணோபஹிதம்ʼ ஸுகோ²ஷ்ணம்ʼ ப³ஸ்திம்ʼ ஶ்லேஷ்மவிகாரிணே விதி⁴ஜ்ஞோ விதி⁴வத்³த³த்³யாத்|इति कटुकस्कन्धः॥ १४२ ॥இதி கடுகஸ்கந்த⁴꞉|| 142 ||
चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बतुम्बुरुकुटजहरिद्रादारुहरिद्रामुस्तमूर्वाकिराततिक्तककटुकरोहिणीत्रायमाणाकारवेल्लिकाकरीरकरवीरकेबुककठिल्लकवृषमण्डूकपर्णीकर्कोटकवार्ताकुकर्कशकाकमाचीकाकोदुम्बरिकासुषव्यतिविषापटोलकुलकपाठागुडूचीवेत्राग्रवेतसविकङ्कतबकुलसोमवल्कसप्तपर्णसुमनार्कावल्गुजवचातगरागुरुवालकोशीराणीति, एषामेवंविधानां चान्येषां तिक्तवर्गपरिसंख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्।சந்த³நநலத³க்ருʼதமாலநக்தமாலநிம்ப³தும்பு³ருகுடஜஹரித்³ராதா³ருஹரித்³ராமுஸ்தமூர்வாகிராததிக்தககடுகரோஹிணீத்ராயமாணாகாரவேல்லிகாகரீரகரவீரகேபு³ககடி²ல்லகவ்ருʼஷமண்டூ³கபர்ணீகர்கோடகவார்தாகுகர்கஶகாகமாசீகாகோது³ம்ப³ரிகாஸுஷவ்யதிவிஷாபடோலகுலகபாடா²கு³டூ³சீவேத்ராக்³ரவேதஸவிகங்கதப³குலஸோமவல்கஸப்தபர்ணஸுமநார்காவல்கு³ஜவசாதக³ராகு³ருவாலகோஶீராணீதி, ஏஷாமேவம்ʼவிதா⁴நாம்ʼ சாந்யேஷாம்ʼ திக்தவர்க³பரிஸம்ʼக்²யாதாநாமௌஷத⁴த்³ரவ்யாணாம்ʼ சே²த்³யாநி க²ண்ட³ஶஶ்சே²த³யித்வா பே⁴த்³யாநி சாணுஶோ பே⁴த³யித்வா ப்ரக்ஷால்ய பாநீயேநாப்⁴யாஸிச்ய ஸாத⁴யித்வோபஸம்ʼஸ்க்ருʼத்ய யதா²வந்மது⁴தைலலவணோபஹிதம்ʼ ஸுகோ²ஷ்ணம்ʼ ப³ஸ்திம்ʼ ஶ்லேஷ்மவிகாரிணே விதி⁴ஜ்ஞோ விதி⁴வத்³த³த்³யாத், ஶீதம்ʼ து மது⁴ஸர்பிர்ப்⁴யாமபஸம்ʼஸ்ருʼஜ்ய பித்தவிகாரிணே விதி⁴ஜ்ஞோ விதி⁴வத்³த³த்³யாத்|इति तिक्तस्कन्धः॥ १४३ ॥இதி திக்தஸ்கந்த⁴꞉|| 143 ||
प्रियग्ङ्वनन्ताम्रास्थ्यम्बष्ठकीकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटकपीतनोदुम्बराश्वत्थभल्लातकास्थ्यश्मन्तकशिरीषशिंशपासोमवल्कतिन्दुकप्रियालबदरखदिरसप्तपर्णश्वकर्णस्यन्दनार्जुनारिमेदैलवालुकपरिपेलवकदम्बशल्लकीजिङ्गिनीकाशकशेरुकराजकशेरुकट्फलवंशपद्मकाशोकशालधवसर्जभूर्जशणखरपुष्पापुरशमीमाचीकवरकतुङ्गाजकर्णस्फूर्जकबिभीतककुम्भीपुष्करबीजबिसमृणालतालखर्जूरतरुणानीति, एषामेवंविधानां चान्येषां कषायवर्गपरिसंख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे दद्यात्।ப்ரியக்³ங்வநந்தாம்ராஸ்த்²யம்ப³ஷ்ட²கீகட்வங்க³லோத்⁴ரமோசரஸஸமங்கா³தா⁴தகீபுஷ்பபத்³மாபத்³மகேஶரஜம்ப்³வாம்ரப்லக்ஷவடகபீதநோது³ம்ப³ராஶ்வத்த²ப⁴ல்லாதகாஸ்த்²யஶ்மந்தகஶிரீஷஶிம்ʼஶபாஸோமவல்கதிந்து³கப்ரியாலப³த³ரக²தி³ரஸப்தபர்ணஶ்வகர்ணஸ்யந்த³நார்ஜுநாரிமேதை³லவாலுகபரிபேலவகத³ம்ப³ஶல்லகீஜிங்கி³நீகாஶகஶேருகராஜகஶேருகட்ப²லவம்ʼஶபத்³மகாஶோகஶாலத⁴வஸர்ஜபூ⁴ர்ஜஶணக²ரபுஷ்பாபுரஶமீமாசீகவரகதுங்கா³ஜகர்ணஸ்பூ²ர்ஜகபி³பீ⁴தககும்பீ⁴புஷ்கரபீ³ஜபி³ஸம்ருʼணாலதாலக²ர்ஜூரதருணாநீதி, ஏஷாமேவம்ʼவிதா⁴நாம்ʼ சாந்யேஷாம்ʼ கஷாயவர்க³பரிஸம்ʼக்²யாதாநாமௌஷத⁴த்³ரவ்யாணாம்ʼ சே²த்³யாநி க²ண்ட³ஶஶ்சே²த³யித்வா பே⁴த்³யாநி சாணுஶோ பே⁴த³யித்வா ப்ரக்ஷால்ய பாநீயேநாப்⁴யாஸிச்ய ஸாத⁴யித்வோபஸம்ʼஸ்க்ருʼத்ய யதா²வந்மது⁴தைலலவணோபஹிதம்ʼ ஸுகோ²ஷ்ணம்ʼ ப³ஸ்திம்ʼ ஶ்லேஷ்மவிகாரிணே விதி⁴ஜ்ஞோ விதி⁴வத்³த³த்³யாத், ஶீதம்ʼ து மது⁴ஸர்பிர்ப்⁴யாமுபஸம்ʼஸ்ருʼஜ்ய பித்தவிகாரிணே த³த்³யாத்|इति कषायस्कन्धः॥ १४४ ॥இதி கஷாயஸ்கந்த⁴꞉|| 144 ||
- ।தத்ர ஶ்லோகா꞉- ஷட்³வர்கா³꞉ பரிஸம்ʼக்²யாதா ய ஏதே ரஸபே⁴த³த꞉| ॥ १४५ ॥ஆஸ்தா²பநமபி⁴ப்ரேத்ய தாந்வித்³யாத்ஸார்வயௌகி³காந்|| 145 ||
सर्शो हि प्रणिहिताः सर्वरोगेषु जानता।ஸர்ஶோ ஹி ப்ரணிஹிதா꞉ ஸர்வரோகே³ஷு ஜாநதா|सर्वान्रोगान्नियच्छन्ति येभ्य आस्थापनं हितम्॥ १४६ ॥ஸர்வாந்ரோகா³ந்நியச்ச²ந்தி யேப்⁴ய ஆஸ்தா²பநம்ʼ ஹிதம்|| 146 ||
।யேஷாம்ʼ யேஷாம்ʼ ப்ரஶாந்த்யர்த²ம்ʼ யே யே ந பரிகீர்திதா꞉| ॥ १४७ ॥த்³ரவ்யவர்கா³ விகாராணாம்ʼ தேஷாம்ʼ தே பரிகோபகா꞉|| 147 ||
॥ १४८ ॥இத்யேதே ஷடா³ஸ்தா²பநஸ்கந்தா⁴ ரஸதோ(அ)நுவிப⁴ஜ்ய வ்யாக்²யாதா꞉|| 148 ||
, ; , ; ।தேப்⁴யோ பி⁴ஷக்³பு³த்³தி⁴மாந் பரிஸம்ʼக்²யாதமபி யத்³யத்³த்³ரவ்யமயௌகி³கம்ʼ மந்யேத, தத்தத³பகர்ஷயேத்; யத்³யச்சாநுக்தமபி யௌகி³கம்ʼ மந்யேத, தத்தத்³வித³த்⁴யாத்; வர்க³மபி வர்கே³ணோபஸம்ʼஸ்ருʼஜேதே³கமேகேநாநேகேந வா யுக்திம்ʼ ப்ரமாணீக்ருʼத்ய| ; , ।ப்ரசரணமிவ பி⁴க்ஷுகஸ்ய பீ³ஜமிவ கர்ஷகஸ்ய ஸூத்ரம்ʼ பு³த்³தி⁴மதாமல்பமப்யநல்பஜ்ஞாநாய ப⁴வதி; தஸ்மாத்³பு³த்³தி⁴மதாமூஹாபோஹவிதர்கா꞉, மந்த³பு³த்³தே⁴ஸ்து யதோ²க்தாநுக³மநமேவ ஶ்ரேய꞉| ॥ १४९ ॥யதோ²க்தம்ʼ ஹி மார்க³மநுக³ச்ச²ந் பி⁴ஷக் ஸம்ʼஸாத⁴யதி கார்யமநதிமஹத்த்வாத்³வா விநிபாதயத்யநதிஹ்ரஸ்வத்வாது³தா³ஹரணஸ்யேதி|| 149 ||
।அத꞉ பரமநுவாஸநத்³ரவ்யாண்யநுவ்யாக்²யாஸ்யாம꞉| ।அநுவாஸநம்ʼ து ஸ்நேஹ ஏவ| , ।ஸ்நேஹஸ்து த்³விவித⁴꞉-ஸ்தா²வராத்மக꞉, ஜங்க³மாத்மகஶ்ச| ।தத்ர ஸ்தா²வராத்மக꞉ ஸ்நேஹஸ்தைலமதைலம்ʼ ச| , ।தத்³த்³வயம்ʼ தைலமேவ க்ருʼத்வோபதே³க்ஷ்யாம꞉, ஸர்வதஸ்தைலப்ராதா⁴ந்யாத்| , , ।ஜங்க³மாத்மகஸ்து வஸா, மஜ்ஜா, ஸர்பிரிதி| , , ॥ १५० ॥தேஷாம்ʼ தைலவஸாமஜ்ஜஸர்பிஷாம்ʼ யதா²பூர்வம்ʼ ஶ்ரேஷ்ட²ம்ʼ வாதஶ்லேஷ்மவிகாரேஷ்வநுவாஸநீயேஷு, யதோ²த்தரம்ʼ து பித்தவிகாரேஷு, ஸர்வ ஏவ வா ஸர்வவிகாரேஷ்வபி யோக³முபயாந்தி ஸம்ʼஸ்காரவிதி⁴விஶேஷாதி³தி|| 150 ||
शिरोविरेचनद्रव्याणि पुनरपामार्गपिप्पलीमरिचविडङ्गशिग्रुशिरीषतुम्बुरुपिल्वजाज्यजमोदावार्ताकीपृथ्वीकैलाहरेणुकाफलानि च, सुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकहरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनतर्कारीसर्षपपत्राणि च, अर्कालर्ककुष्ठनागदन्तीवचापामार्गश्वेताज्योतिष्मतीगवाक्षीगण्डीरपुष्यवाक्पुष्पीवृश्चिकालीवयस्थातिविषामूलानि च, हरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनकन्दाश्च, लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बार्कपुष्पाणि च, देवदार्वगुरुसरलशल्लकीजिङ्गिन्यसनहिङ्गुनिर्यासाश्च, तेजोवतीवराङ्गेङ्गुदीशोभाञ्जनकबृहतीकण्टकारिकात्वचश्चेति।ஶிரோவிரேசநத்³ரவ்யாணி புநரபாமார்க³பிப்பலீமரிசவிட³ங்க³ஶிக்³ருஶிரீஷதும்பு³ருபில்வஜாஜ்யஜமோதா³வார்தாகீப்ருʼத்²வீகைலாஹரேணுகாப²லாநி ச, ஸுமுக²ஸுரஸகுடே²ரகக³ண்டீ³ரகாலமாலகபர்ணாஸக்ஷவகப²ணிஜ்ஜ²கஹரித்³ராஶ்ருʼங்க³வேரமூலகலஶுநதர்காரீஸர்ஷபபத்ராணி ச, அர்காலர்ககுஷ்ட²நாக³த³ந்தீவசாபாமார்க³ஶ்வேதாஜ்யோதிஷ்மதீக³வாக்ஷீக³ண்டீ³ரபுஷ்யவாக்புஷ்பீவ்ருʼஶ்சிகாலீவயஸ்தா²திவிஷாமூலாநி ச, ஹரித்³ராஶ்ருʼங்க³வேரமூலகலஶுநகந்தா³ஶ்ச, லோத்⁴ரமத³நஸப்தபர்ணநிம்பா³ர்கபுஷ்பாணி ச, தே³வதா³ர்வகு³ருஸரலஶல்லகீஜிங்கி³ந்யஸநஹிங்கு³நிர்யாஸாஶ்ச, தேஜோவதீவராங்கே³ங்கு³தீ³ஶோபா⁴ஞ்ஜநகப்³ருʼஹதீகண்டகாரிகாத்வசஶ்சேதி|शिरोविरेचनं सप्तविधं, फलपत्रमूलकन्दपुष्पनिर्यासत्वगाश्रयभेदात्।ஶிரோவிரேசநம்ʼ ஸப்தவித⁴ம்ʼ, ப²லபத்ரமூலகந்த³புஷ்பநிர்யாஸத்வகா³ஶ்ரயபே⁴தா³த்|लवणकटुतिक्तकषायाणि चेन्द्रियोपशयानि तथाऽपराण्यनुक्तान्यपि द्रव्याणि यथायोगविहितानि शिरोविरेचनार्थमुपदिश्यन्ते इति॥ १५१ ॥லவணகடுதிக்தகஷாயாணி சேந்த்³ரியோபஶயாநி ததா²(அ)பராண்யநுக்தாந்யபி த்³ரவ்யாணி யதா²யோக³விஹிதாநி ஶிரோவிரேசநார்த²முபதி³ஶ்யந்தே இதி|| 151 ||
-தத்ர ஶ்லோகா꞉- कारणं ।லக்ஷணாசார்யஶிஷ்யாணாம்ʼ பரீக்ஷா காரணம்ʼ ச யத்| ॥ १५२ ॥அத்⁴யேயாத்⁴யாபநவிதீ⁴ ஸம்ʼபா⁴ஷாவிதி⁴ரேவ ச|| 152 ||
।ஷட்³பி⁴ரூநாநி பஞ்சாஶத்³வாத³மார்க³பதா³நி ச| ॥ १५३ ॥பதா³நி த³ஶ சாந்யாநி காரணாதீ³நி தத்த்வத꞉|| 153 ||
।ஸம்ʼப்ரஶ்நஶ்ச பரீக்ஷாதே³ர்நவகோ வமநாதி³ஷு| ॥ १५४ ॥பி⁴ஷக்³ஜிதீயே ரோகா³ணாம்ʼ விமாநே ஸம்ʼப்ரகாஶித꞉|| 154 ||
।ப³ஹுவித⁴மித³முக்தமர்த²ஜாதம்ʼ ப³ஹுவித⁴வாக்யவிசித்ரமர்த²காந்தம்| ॥ १५५ ॥ப³ஹுவித⁴ஶுப⁴ஶப்³த³ஸந்தி⁴யுக்தம்ʼ ப³ஹுவித⁴வாத³நிஸூத³நம்ʼ பரேஷாம்|| 155 ||
।இமாம்ʼ மதிம்ʼ ப³ஹுவித⁴ஹேதுஸம்ʼஶ்ரயாம்ʼ விஜஜ்ஞிவாந் பரமதவாத³ஸூத³நீம்| ॥ १५६ ॥ந ஸஜ்ஜதே பரவசநாவமர்த³நைர்ந ஶக்யதே பரவசநைஶ்ச மர்தி³தும்|| 156 ||
दोषादीनां तु भावानां सर्वेषामेव हेतुमत्।தோ³ஷாதீ³நாம்ʼ து பா⁴வாநாம்ʼ ஸர்வேஷாமேவ ஹேதுமத்|मानात् सम्यग्विमानानि निरुक्तानि विभागशः॥மாநாத் ஸம்யக்³விமாநாநி நிருக்தாநி விபா⁴க³ஶ꞉||इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगभिषग्जितीयविमानं नामाष्टमोऽध्यायः॥ १५७ ॥இத்யக்³நிவேஶக்ருʼதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸம்ʼஸ்க்ருʼதே விமாநஸ்தா²நே ரோக³பி⁴ஷக்³ஜிதீயவிமாநம்ʼ நாமாஷ்டமோ(அ)த்⁴யாய꞉|| 157 ||
(अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते।(அக்³நிவேஶக்ருʼதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸம்ʼஸ்க்ருʼதே|