Bharat Samhita

Quarter 4

आयुर्वेदसमुत्थानीयः पादः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 63-64)

तत्र श्लोकौ-आयुर्वेदसमुत्थानं दिव्यौषधिविधिं शुभम्।अमृताल्पान्तरगुणं सिद्धं रत्नरसायनम्॥

verse 63 →

सिद्धेभ्यो ब्रह्मचारिभ्यो यदुवाचामरेश्वरः।आयुर्वेदसमुत्थाने तत् सर्वं संप्रकाशितम्॥

verse 64 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ci. 1.4/1

॥ १ ॥athāta āyurvedasamutthānīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ci. 1.4/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhāgavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ci. 1.4/3

।ṛṣayaḥ khalu kadācicchālīnā yāyāvarāśca grāmyauṣadhyāhārāḥ santaḥ sāṃpannikā mandaceṣṭā nātikalyāśca prāyeṇa babhūvuḥ| ॥te sarvāsāmitikartavyatānāmasamarthāḥ santo grāmyavāsakṛtamātmadoṣaṃ matvā pūrvanivāsamapagatagrāmyadoṣaṃ śivaṃ puṇyamudāraṃ medhyamagamyamasukṛtibhirgaṅgāprabhavamamaragandharvakinnarānucaritamanekaratnanicayamacintyādbhutaprabhāvaṃ brāhmarṣiśiddhacāraṇānucaritaṃ divyatīrthauṣadhiprabhavamatiśaraṇyaṃ himavantamamarādhipatiguptaṃ jagmurbhṛgvaṅgiro'trivasiṣṭhakaśyapāgastyapulastyavāmadevāsitagautamaprabhṛtayo maharṣayaḥ||‘ ; । । ।‘śālāpraveśam arhantīti śālīnāḥ; gṛhaṃ nirmāya ekatra kṛtāvasthānāḥ| yāyāvarāḥ punaḥ punar gamanaśīlāḥ| arthādisaṃpattyā saṃpannā eva saṃpannikāḥ' iti yogīndranāthasenaḥ|

Ca. Ci. 1.4/4

।tānindraḥ sahasradṛgamaragururabravīt-svāgataṃ brahmavidāṃ jñānatapodhanānāṃ brahmarṣīṇām| ; , , ; , , , ॥ ४ ॥asti nanu vo glāniraprabhāvatvaṃa vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ ca grāmyavāsakṛtamasukhamasukhānubandhaṃ ca; grāmyo hi vāso mūlamaśastānāṃ, tat kṛtaḥ puṇyakṛdbhiranugrahaḥ prajānāṃ, svaśarīramavekṣituṃ kālaḥ kālaścāyamāyurvedopadeśasya brahmarṣīṇām; ātmanaḥ prajānāṃ cānugrahārthamāyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchatāṃ, prajāpatiraśvibhyāṃ, prajāpatye brahmā, prajānāmalpamāyurjarāvyādhibahulamasukhamasukhānubandhamalpatvādalpatapodamaniyamadānādhyayanasaṃcayaṃ matvā puṇyatamamāyuḥprakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanamūrjaskaramamṛtaṃ śivaṃ śaraṇyamudāraṃ bhavanto mattaḥ śrotumarhatāthopadhārayituṃ prakāśayituṃ ca prajānugrahārthamārṣaṃ brahma ca prati maitrīṃ kāruṇyamātmanaścānuttamaṃ puṇyamudāraṃ brāhmamakṣayaṃ karmeti|| 4 ||

Ca. Ci. 1.4/5

, ॥ ५ ॥tacchrutvā vibudhapativacanamṛṣayaḥ sarva evamaravaramṛgbhistuṣṭuvuḥ, prahṛṣṭāśca tadvacanamabhinananduśceti|| 5 ||

Ca. Ci. 1.4/6

, , ; , , , , , , , , , , , , , , , , , ॥athendrastadāyurvedāmṛtamṛṣibhyaḥ saṃkramyovāca-etat sarvamanuṣṭheyam, ayaṃ ca śivaḥ kālo rasāyanānāṃ, divyāścauṣadhayo himavatprabhavāḥ prāptavīryāḥ; tadyathā-aindrī, brāhmī, payasyā, kṣīrapuṣpī, śrāvaṇī, mahāśrāvaṇī, śatāvarī, vidārī, jīvantī, punarnavā, nāgabalā, sthirā, vacā, chatrā, aticchatrā, medā, mehāmedā, jīvanīyāścānyāḥ payasā prayuktāḥ ṣaṇmāsāt paramāyurvayaśca taruṇamanāmayatvaṃ svaravarṇasaṃpadamupacayaṃ medhāṃ smṛtimuttamabalamiṣṭāṃścāparān bhāvānāvahanti siddhāḥ||( ।)(itīndroktaṃ rasāyanam|)

Ca. Ci. 1.4/7

, , , , , , , , ; , , , ; , , , , ॥ ७ ॥brahmasuvarcalā nāmauṣadhiryā hiraṇyakṣīrā puṣkarasadṛśapatrā, ādityaparṇī nāmauṣadhiryā 'sūryakāntā' iti vijñāyate suvarṇakṣīrā sūryamaṇḍalākārapuṣpā ca, nārīnāmauṣadhiḥ'śvabalā' iti vijñāyate yā balvajasadṛśapatrā, kāṣṭhagodhā nāmauṣadhirgodhākārā, sarpānāmauṣadhiḥ sarpākārā, somo nāmauṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā sa somo iva hīyate vardhate ca, padmā nāmauṣadhiḥ padmākārā padmaraktā padmagandhā ca, ajā nāmauṣadhiḥ'jaśṛṅgī' iti vijñāyate, nīlā nāmauṣadhistu nīlakṣīrā nīlapuṣpā latāpratānabahuleti; āsāmoṣadhīnāṃ yāṃ yāmevopalabheta tasyāstasyāḥ svarasasya sauhityaṃ gatvā snehabhāvitāyāmārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ digvāsāḥ śayīta, tatra pralīyate, ṣaṇmāsena punaḥ saṃbhavati, tasyājaṃ payaḥ pratyavasthāpanaṃ; ṣaṇmāsena devatānukārī bhavati vayovarṇasvarākṛtibalaprabhābhiḥ, svayaṃ cāsya sarvavācogatāni prādurbhavanti, divyaṃ cāsya cakṣuḥ śrotraṃ ca bhavati, gatiryojanasahasraṃ, daśavarṣasahasrāṇyāyuranupadravaṃ ceti|| 7 ||

Ca. Ci. 1.4/8

-bhavanti cātra- ।divyānāmoṣadhīnāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ| ॥ ८ ॥śakyaḥ sodumaśakyastu syāt sodumakṛtātmabhiḥ|| 8 ||

Ca. Ci. 1.4/9

।auṣadhīnāṃ prabhāveṇa tiṣṭhatāṃ sve ca karmaṇi| ॥ ९ ॥bhavatāṃ vikhilaṃ śreyaḥ sarvamevopapatsyate|| 9 ||

Ca. Ci. 1.4/10

।vānaprasthairgṛhasthaiśca prayatairniyatātmabhiḥ| ॥ १० ॥śakyā auṣadhayo hyetāḥ sevituṃ viṣayābhijāḥ|| 10 ||

Ca. Ci. 1.4/11

।yāstu kṣetraguṇaisteṣāṃ madhyamena ca karmaṇā| ॥ ११ ॥mṛduvīryatarāstāsāṃ vidhirjñeyaḥ sa eva tu|| 11 ||

Ca. Ci. 1.4/12

।paryeṣṭuṃ tāḥ prayoktuṃ vā ye'samarthāḥ sukhārthinaḥ| ॥ १२ ॥rasāyanavidhisteṣāmayamanyaḥ praśasyate|| 12 ||

Ca. Ci. 1.4/13

।balyānāṃ jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyāśca yā daśa| ॥ १३ ॥vayasaḥ sthāpanānāṃ ca khadirasyāsanasya ca|| 13 ||

Ca. Ci. 1.4/14

।kharjūrāṇāṃ madhūkānāṃ mustānāmutpalasya ca| ॥ १४ ॥mṛdvīkānāṃ viḍaṅgānāṃ vacāyāścitrakasya ca|| 14 ||

Ca. Ci. 1.4/15

।śatāvaryāḥ payasyāyāḥ pippalyā joṅgakasya ca| ॥ १५ ॥ṛddhyā nāgabalāyāśca dvāradāyā dhavasya ca|| 15 ||

Ca. Ci. 1.4/16

।triphalākaṇṭakāryośca vidāryāścandanasya ca| ॥ १६ ॥ikṣūṇāṃ śaramūlānāṃ śrīparṇyāstiniśasya ca|| 16 ||

Ca. Ci. 1.4/17

।rasāḥ prthak pṛthaggrāhyāḥ palāśakṣāra eva ca| ॥ १७ ॥eṣāṃ palonmitān bhāgān payo gavyaṃ caturguṇam|| 17 ||

Ca. Ci. 1.4/18

।dve pātre tilatailasya dve ca gavyasya sarpiṣaḥ| ॥ १८ ॥tat sādhyaṃ sarvamekatra susiddhaṃ snehamuddharet|| 18 ||

Ca. Ci. 1.4/19

।tatrāmalakacūrṇānāmāḍhakaṃ śatabhāvitam| ॥ १९ ॥svarasenaiva dātavyaṃ kṣaudrasyābhinavasya|| 19 ||

Ca. Ci. 1.4/20

।śarkarācūrṇapātraṃ ca prasthamekaṃ pradāpayet| ॥ २० ॥tugākṣīryāḥ sapippalyāḥ sthāpyaṃ saṃmūrcchitaṃ ca tat|| 20 ||

Ca. Ci. 1.4/21

।sucaukṣe mārtike kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| ॥ २१ ॥mātrāmagnisamāṃ tasya tata ūrdhvaṃ prayojayet|| 21 ||

Ca. Ci. 1.4/22

।hematāmrapravālānāmayasaḥ sphaṭikasya ca| ॥ २२ ॥muktāvaidūryaśaṅkhānāṃ cūrṇānāṃ rajatasya ca|| 22 ||

Ca. Ci. 1.4/23

।prakṣipya ṣoḍaśīṃ mātrāṃ vihāyāyāsamaithunam| ॥ २३ ॥jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā|| 23 ||

Ca. Ci. 1.4/24

।sarvarogapraśamanaṃ vṛṣyamāyuṣyamuttamam|॥ २४ ॥sattvasmṛtiśarīrāgnibuddhīndriyabalapradam|| 24 ||

Ca. Ci. 1.4/25

।paramūrjaskaraṃ caiva varṇasvarakaraṃ tathā| ॥ २५ ॥viṣālakṣmīpraśamanaṃ sarvavācogatapradam|| 25 ||

Ca. Ci. 1.4/26

।siddhārthatāṃ cābhinavaṃ vayaśca prajāpriyatvaṃ ca yaśaśca loke| ॥prayojyamicchadbhiridaṃ yathāvadrasāyanaṃ brāhmamudāravīryam||(।)(itīndroktarasāyanamaparam|)

Ca. Ci. 1.4/27

।samarthānāmarogāṇāṃ dhīmatāṃ niyatātmanām| ॥ २७ ॥kṛṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ paricchadavatāṃ hitaḥ|| 27 ||

Ca. Ci. 1.4/28

।ato'nyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ| ॥ २८ ॥tayoḥ śreṣṭhataraḥ pūrvo vidhiḥ sa tu suduṣkaraḥ|| 28 ||

Ca. Ci. 1.4/29

।rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi| ॥ २९ ॥yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam|| 29 ||

Ca. Ci. 1.4/30

।satyavādinamakrodhaṃ nivṛttaṃ madyamaithunāt| ॥ ३० ॥ahiṃsakamanāyāsaṃ praśāntaṃ priyavādinam|| 30 ||

Ca. Ci. 1.4/31

।japaśaucaparaṃ dhīraṃ dānanityaṃ tapasvinam| ॥ ३१ ॥devagobrāhmaṇācāryaguruvṛddhārcane ratam|| 31 ||

Ca. Ci. 1.4/32

।ānṛśaṃsyaparaṃ nityaṃ nityaṃ karuṇavedinam| ॥ ३२ ॥samajāgaraṇasvapnaṃ nityaṃ kṣīraghṛtāśinam|| 32 ||

Ca. Ci. 1.4/33

।deśakālapramāṇajñaṃ yuktijñamanahaṅkṛtam|॥ ३३ ॥śastācāramasaṃkīrṇamadhyātmapravaṇendriyam|| 33 ||

Ca. Ci. 1.4/34

।upāsitāraṃ vṛddhānāmāstikānāṃ jitātmanām| ॥ ३४ ॥dharmaśāstraparaṃ vidyānnaraṃ nityarasāyanam|| 34 ||

Ca. Ci. 1.4/35

।guṇairetaiḥ samuditaiḥ prayuṅkte yo rasāyanam| ॥rasāyanaguṇān sarvān yathoktān sa samaśnute||(।)(ityācārarasāyanam|)

Ca. Ci. 1.4/36

।yathāsthūlamanirvāhya doṣāñchārīramānasān| ॥ ३६ ॥rasāyanaguṇairjanturyujyate na kadācana|| 36 ||

Ca. Ci. 1.4/37

।yogā hyāyuḥprakarṣārthā jarāroganibarhaṇāḥ| ॥ ३७ ॥manaḥśarīraśuddhānāṃ sidhyanti prayatātmanām|| 37 ||

Ca. Ci. 1.4/38

।tadetanna bhavedvācyaṃ sarvameva hatātmasu| ॥ ३८ ॥arujebhyo'dvijātibhyaḥ śuśrūṣā yeṣu nāsti ca|| 38 ||

Ca. Ci. 1.4/39

।ye rasāyanasaṃyogā vṛṣyayogāśca ye matāḥ| ॥ ३९ ॥yaccoṣadhaṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ tadvaidyasaṃśrayam|| 39 ||

Ca. Ci. 1.4/40

।prāṇācāryaṃ budhastasmāddhīmantaṃ vedapāragam| ॥ ४० ॥aśvināviva devendraḥ pūjayedatiśaktitaḥ|| 40 ||

Ca. Ci. 1.4/41

।aśvinau devabhiṣajau yajñavāhāviti smṛtau| ॥ ४१ ॥yajñasya hi śiraśchinnaṃ punastābhyāṃ samāhitam|| 41 ||

Ca. Ci. 1.4/42

।praśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca| ॥ ४२ ॥vajriṇaśca bhujastambhastābhyāmeva cikitsitaḥ|| 42 ||

Ca. Ci. 1.4/43

।cikitsitaśca śītāṃśurgṛhīto rājayakṣmaṇā| ॥ ४३ ॥somābhipatitaścandraḥ kṛtastābhyāṃ punaḥ sukhī|| 43 ||

Ca. Ci. 1.4/44

।bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ| ॥ ४४ ॥vītavarṇasvaropetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā|| 44 ||

Ca. Ci. 1.4/45

।etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhirbhiṣaguttamau| ॥ ४५ ॥babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrādīnāṃ mahātmanām|| 45 ||

Ca. Ci. 1.4/46

।grahāḥ stotrāṇi mantrāṇi tathā nānāhavīṃṣi ca| ॥ ४६ ॥dhūmrāśca paśavastābhyāṃ prakalpyante dvijātibhiḥ|| 46 ||

Ca. Ci. 1.4/47

।prātaśca savane somaṃ śakro'śvibhyāṃ sahāśnute| ॥ ४७ ॥sautrāmaṇyāṃ ca bhagavānaśvibhyāṃ saha modate|| 47 ||

Ca. Ci. 1.4/48

।indrāgnī cāśvinau caiva stūyante prāyaśo dvijaiḥ| ॥ ४८ ॥stūyante vedavākyeṣu na tathā'nyā hi devatāḥ|| 48 ||

Ca. Ci. 1.4/49

।ajarairamaraistāvadvibudhaiḥ sādhipairdhruvaiḥ| ॥ ४९ ॥pūjyete prayatairevamaśvinau bhiṣajāviti|| 49 ||

Ca. Ci. 1.4/50

।mṛtyuvyādhijarāvaśyairduḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ| ॥ ५० ॥kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ syurnātiśaktitaḥ|| 50 ||

Ca. Ci. 1.4/51

।śīlavānmatimān yukto dvijātiḥ śāstrapāragaḥ| पूज्यः ॥ ५१ ॥prāṇibhirguruvat pūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ|| 51 ||

Ca. Ci. 1.4/52

।vidyāsamāptau bhiṣajo dvitīyā jātirucyate| ॥ ५२ ॥aśnute vaidyaśabdaṃ hi na vaidyaḥ pūrvajanmanā|| 52 ||

Ca. Ci. 1.4/53

।vidyāsamāptau brāhmaṃ vā sattvamārṣamathāpi vā| ॥dhruvamāviśati jñānāttasmadvaidyo dvijaḥ smṛtaḥ||‘ , , ; ।‘prathamā jātiḥ mātṛgarbhato janma, dvitīyā jātirupanayanāt, tṛtīyā tu vaidyavidyāsamāptau; ataḥ śāstrapārago vaidyaḥ vidyāsamāptilakṣaṇatṛtīyajanmanā trija ucyate' iti yogīndranāthasenaḥ|

Ca. Ci. 1.4/54

।nābhidhyāyenna cākrośedahitaṃ na samācaret| ॥ ५४ ॥prāṇācāryaṃ budhaḥ kaścidicchannāyuranitvaram|| 54 ||

Ca. Ci. 1.4/55

।cikitsitastu saṃśrutya yo vā'saṃśrutya mānavaḥ| ॥nopākaroti vaidyāya nāsti tasyeha niṣkṛtiḥ||‘ ।‘yo mānavo vaidyena cikitsito rogamuktaḥ san vaidyaṃ saṃśrutya pratiśrutya pratijñāya asaṃtya vā nopākaroti dhanādikaṃ na dadāti iha loke paratrāpi ca tasya niṣkṛtiḥ nistāro nāsti' iti yogīndranāthasenaḥ|

Ca. Ci. 1.4/56

।bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān| ॥ ५६ ॥ābādhebhyo hi saṃrakṣedicchan dharmamanuttamam|| 56 ||

Ca. Ci. 1.4/57

।dharmārthaṃ cārthakāmārthamāyurvedo maharṣibhiḥ| ॥ ५७ ॥prakāśito dharmaparairicchadbhiḥ sthānamakṣaram|| 57 ||

Ca. Ci. 1.4/58

।nārthārthaṃ nāpi kāmārthamatha bhūtadayāṃ prati| ॥ ५८ ॥vartate yaścikitsāyāṃ sa sarvamativartate|| 58 ||

Ca. Ci. 1.4/59

।kurvate ye tu vṛttyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam| ॥ ५९ ॥te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ pāṃśurāśimupāsate|| 59 ||

Ca. Ci. 1.4/60

।dāruṇaiḥ kṛṣyamāṇānāṃ gadairvaivasvatakṣayam| ॥ ६० ॥chittvā vaivasvatān pāśān jīvitaṃ yaḥ prayacchati|| 60 ||

Ca. Ci. 1.4/61

।dharmārthadātā sadṛśastasya nehopalabhyate| ॥ ६१ ॥na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyate|| 61 ||

Ca. Ci. 1.4/62

।paro bhūtadayā dharma iti matvā cikitsayā| ॥ ६२ ॥vartate yaḥ sa siddhārthaḥ sukhamatyantamaśnute|| 62 ||

Ca. Ci. 1.4/63

-tatra ślokau- ।āyurvedasamutthānaṃ divyauṣadhividhiṃ śubham| ॥ ६३ ॥amṛtālpāntaraguṇaṃ siddhaṃ ratnarasāyanam|| 63 ||

Ca. Ci. 1.4/64

।siddhebhyo brahmacāribhyo yaduvācāmareśvaraḥ| ॥ ६४ ॥āyurvedasamutthāne tat sarvaṃ saṃprakāśitam|| 64 ||

Ca. Ci. 1.4

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4||