Bharat Samhita

Chapter 10

अपस्मारचिकित्सितम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 67-68)

तत्र श्लोकौ-हेतुं कुर्वन्त्यपस्मारं दोषाः प्रकुपिता यथा।सामान्यतः पृथक्त्वाच्च लिङ्गं तेषां च भेषजम्॥

verse 67 →

महागदसमुत्थानं लिङ्गं चोवाच सौषधम्।मुनिर्व्याससमासाभ्यामपस्मारचिकित्सिते॥

verse 68 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ci. 10/1

॥ १ ॥athāto'pasmāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ci. 10/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ci. 10/3

।smṛterapagamaṃ prāhurapasmāraṃ bhiṣagvidaḥ| ॥ ३ ॥tamaḥpradeśaṃ bībhatsaceṣṭaṃ dhīsattvasaṃplavāt|| 3 ||

Ca. Ci. 10/4

।vibhrāntabahudoṣāṇāmahitāśucibhojanāt|

Ca. Ci. 10/5

।cintākāmabhayakrodhaśokodvegādibhistathā| ॥ ५ ॥manasyabhihate nṝṇāmapasmāraḥ pravartate|| 5 ||

Ca. Ci. 10/6

।dhamanībhiḥ śritā doṣā hṛdayaṃ pīḍayanti hi| ॥ ६ ॥saṃpīḍyamāno vyathate mūḍho bhrāntena cetasā|| 6 ||

Ca. Ci. 10/7

।paśyatyasanti rūpāṇi patati prasphuratyapi| ॥ ७ ॥jihvākṣibhrūḥ sravallālo hastau pādau ca vikṣipan|| 7 ||

Ca. Ci. 10/8

।doṣavege ca vigate suptavat pratibuddhyate| ॥ ८ ॥pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca vakṣyate sa caturvidhaḥ|| 8 ||

Ca. Ci. 10/9

।kampate pradaśehantān phenodvāmī śvasityapi| ॥ ९ ॥paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cānilāt|| 9 ||

Ca. Ci. 10/10

।pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśanaḥ| ॥ १० ॥satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśīṃ ca paittikaḥ|| 10 ||

Ca. Ci. 10/11

।śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śīto hṛṣṭāṅgajo guruḥ| ॥ ११ ॥paśyañchuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt|| 11 ||

Ca. Ci. 10/12

।sarvairetaiḥ samastaistu liṅgairujñeyastridoṣajaḥ| ॥ १२ ॥apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ|| 12 ||

Ca. Ci. 10/13

।pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ| ॥ १३ ॥apasmārāya kurvanti vegaṃ kiṃcidathāntaram|| 13 ||

Ca. Ci. 10/14

।tairāvṛtānāṃ hṛtsrotomanasāṃ saṃprabodhanam| ॥ १४ ॥tīkṣṇairādau bhiṣak kuryāt karmabhirvamanādibhiḥ|| 14 ||

Ca. Ci. 10/15

।vātikaṃ bastibhūyiṣṭhaiḥ paittaṃ prāyo virecanaiḥ| ॥ १५ ॥ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret|| 15 ||

Ca. Ci. 10/16

।sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca| ॥ १६ ॥apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanāñchṛṇu|| 16 ||

Ca. Ci. 10/17

।gośakṛdrasadadhyamlakṣīramūtraiḥ samairghṛtam| ॥siddhaṃ pibedapasmārakāmalājvaranāśanam|| ।iti pañcagavyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 10/18

।dve pañcamūlyau triphalā rajanyau kuṭajatvacam| ॥ १८ ॥saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭarohiṇīm|| 18 ||

Ca. Ci. 10/19

।śampākaṃ phalgumūlaṃ ca pauṣkaraṃ sadurālabham| ॥ १९ ॥dvipalāni jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣite|| 19 ||

Ca. Ci. 10/20

।bhāgīṃ pāṭhāṃ trikaṭukaṃ trivṛtāṃ viculāni ca| ॥ २० ॥śreyasīmāḍhakīṃ mūrvāṃ dantīṃ bhūnimbacitrakau|| 20 ||

Ca. Ci. 10/21

।dve sārive rohiṣaṃ ca bhūtīkaṃ madayantikām| ॥ २१ ॥kṣipetpiṣṭvā'kṣamātrāṇi tena prasthaṃ ghṛtāt pacet|| 21 ||

Ca. Ci. 10/22

।gośakṛdrasadadhyamlakṣīramūtraiśca tatsamaiḥ| ॥ २२ ॥pañcagavyamiti khyātaṃ mahattadamṛtopamam|| 22 ||

Ca. Ci. 10/23

।apasmāre tathonmāde śvayathāvudareṣu ca| ॥ २३ ॥gulmārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake|| 23 ||

Ca. Ci. 10/24

।śasyate ghṛtametattu prayoktavyaṃ dine dine| ॥alakṣmīgraharogaghnaṃ cāturthakavināśanam|| ।iti mahāpañcagavyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 10/25

।brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpībhireva ca| ॥ २५ ॥purāṇaṃ ghṛtamunmādālakṣmyapasmārapāpanut|| 25 ||

Ca. Ci. 10/26

।ghṛtaṃ saindhavahiṅgubhyāṃ vārṣe baste caturguṇe| ॥ २६ ॥mūtre siddhamapasmārahṛdgrahāmayanāśanam|| 26 ||

Ca. Ci. 10/27

।vacāśampākakaiṭaryavayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ| ॥ २७ ॥siddhaṃ palaṅkaṣāyuktairvātaśleṣmātmake ghṛtam|| 27 ||

Ca. Ci. 10/28

।tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| ॥ २८ ॥kṣīradroṇe pacet siddhamapasmāravināśanam|| 28 ||

Ca. Ci. 10/29

।kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye'ṣṭaguṇe rase| ॥ २९ ॥kārṣikairjīvanīyaiśca ghṛtaprasthṃ vipācayet|| 29 ||

Ca. Ci. 10/30

।vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ niyacchati| ॥ ३० ॥tadvat kāśavidārīkṣukuśakkāthaśṛtaṃ ghṛtam|| 30 ||

Ca. Ci. 10/31

।madhukadvipale kalke droṇe cāmalakīrasāt| ॥ ३१ ॥tadvat siddho ghṛtaprasthaḥ pittāpasmārabheṣajam|| 31 ||

Ca. Ci. 10/32

।abhyaṅgaḥ sārṣapaṃ tailaṃ bastamūtre caturguṇe| ॥ ३२ ॥siddhaṃ syādgośakṛnmūtraiḥ snānotsādanameva ca|| 32 ||

Ca. Ci. 10/33

।kaṭabhīnimbakaṭvaṅgamadhuśigrutvacāṃ rase| ॥ ३३ ॥siddhaṃ mūtrasamaṃ tailamabhyaṅgārthe praśasyate|| 33 ||

Ca. Ci. 10/34

।pālaṅkaṣāvacāpathyāvṛścikālyarkasarṣapaiḥ|॥ ३४ ॥jaṭilāpūtanākeśīnākulīhiṅgucorakaiḥ|| 34 ||

Ca. Ci. 10/35

।laśunātirasācitrākuṣṭhairviḍbhiśca pakṣiṇām| ॥ ३५ ॥māṃsāśināṃ yathālābhaṃ bastamūtre caturguṇe|| 35 ||

Ca. Ci. 10/36

।siddhamabhyañjanaṃ tailamapasmāravināśanam| ॥ ३६ ॥etaiścaivauṣadhaiḥ kāryaṃ dhūpanaṃ sapralepanam|| 36 ||

Ca. Ci. 10/37

।pippalīṃ lavaṇaṃ citrāṃ hiṅgu hiṅguśivāṭikām| ॥ ३७ ॥kakolīṃ sarṣapān kākanāsāṃ kaiṭaryacandane|| 37 ||

Ca. Ci. 10/38

।śunaḥskandhāsthinakharān parśukāṃ ceti peṣayet| ॥ ३८ ॥bastamūtreṇa puṣyarkṣe pradehaḥ syāt sadhūpanaḥ|| 38 ||

Ca. Ci. 10/39

।apetarākṣasīkuṣṭhapūtanākeśicorakaiḥ| ॥ ३९ ॥utsādanaṃ mūtrapiṣṭairmūtrairevāvasecanam|| 39 ||

Ca. Ci. 10/40

।jalaukaḥśakṛtā tadvaddagdhairvā bastaromabhiḥ| ॥ ४० ॥kharāsthibhirhastinakhaistathā gopucchalomabhiḥ|| 40 ||

Ca. Ci. 10/41

।kapilānāṃ gavāṃ mūtraṃ nāvanaṃ paramaṃ hitam| ॥ ४१ ॥śvaśṛgālabiḍālānāṃ siṃhādīnāṃ ca śasyate|| 41 ||

Ca. Ci. 10/42

।bhārgī vacā nāgadantī śvetā śvetā viṣāṇikā| ॥ ४२ ॥jyotiṣmatī nāgadantī pādoktā mūtrapeṣitāḥ|| 42 ||

Ca. Ci. 10/43

।yogāstrayo'taḥ ṣaḍ bindūn pañca vā nāvayedbhiṣak|॥ ४३ ॥triphalāvyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjhakaiḥ|| 43 ||

Ca. Ci. 10/44

।śyāmāpāmārgakārañjaphalairmūtre'tha bastaje| ॥ ४४ ॥sādhitaṃ nāvanaṃ tailamapasmāravināśanam|| 44 ||

Ca. Ci. 10/45

।pippalī vṛścikālī ca kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca| ॥ ४५ ॥bhārgī ca cūrṇitaṃ kāryaṃ pradhamanaṃ param|| 45 ||

Ca. Ci. 10/46

।kāyasthāṃ śāradānmudgānmustośīrayavāṃstathā| ॥ ४६ ॥savyoṣān bastamūtreṇa piṣṭvā vartīḥ prakalpayet|| 46 ||

Ca. Ci. 10/47

।apasmāre tathonmāde sarpadaṣṭe garārdite| ॥ ४७ ॥viṣapīte jalamṛte caitāḥ syuramṛtopamāḥ|| 47 ||

Ca. Ci. 10/48

।mustaṃ vayaḥsthāṃ triphalāṃ kāyasthāṃ hiṅgu śādvalam| ॥ ४८ ॥vyoṣaṃ māṣān yavānmūtrairvāstamaiṣārṣabhaistribhiḥ|| 48 ||

Ca. Ci. 10/49

।piṣṭvā kṛtvā ca tāṃ vartimapasmāre prayojayet| ॥ ४९ ॥kilāse ca tathonmāde jvareṣu viṣameṣu ca|| 49 ||

Ca. Ci. 10/50

।puṣyoddṛtaṃ śunaḥ pittamapasmāraghnamañjanam| ॥ ५० ॥tadeva sarpiṣā yuktaṃ dhūpanaṃ paramaṃ matam|| 50 ||

Ca. Ci. 10/51

।nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ| ॥ ५१ ॥tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpanaṃ kārayedbhiṣak|| 51 ||

Ca. Ci. 10/52

।ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirhṛdayaṃ saṃprabudhyate| ॥ ५२ ॥srotāṃsi cāpi śudhyanti tataḥ saṃjñāṃ sa vindati|| 52 ||

Ca. Ci. 10/53

।yasyānubandhastvāganturdoṣaliṅgādhikākṛtiḥ| ॥ ५३ ॥dṛśyeta tasya kāryaṃ syādāgantūnmādabheṣajam|| 53 ||

Ca. Ci. 10/54

।anantaramuvācedamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ|! ॥ ५४ ॥bhagavan! prāk samuddiṣṭaḥ ślokasthāne mahāgadaḥ|| 54 ||

Ca. Ci. 10/55

।atattvābhiniveśo yastaddhetvākṛtibhiṣajam| ॥ ५५ ॥tatra noktamataḥ śrotumicchāmi tadihocyatām|| 55 ||

Ca. Ci. 10/56

।śuśrūṣave vacaḥ śrutvā śiṣyāyāha punarvasuḥ| ! ॥ ५६ ॥mahāgadaṃ saumya! śṛṇu sahetvākṛtibheṣajam|| 56 ||

Ca. Ci. 10/57

।malināhāraśīlasya vegān prāptānnigṛhnataḥ|॥ ५७ ॥śītoṣṇasnigdharūkṣādyairhetubhiścātisevitaiḥ|| 57 ||

Ca. Ci. 10/58

।hṛdayaṃ samupāśritya manobuddhivahāḥ sirāḥ| ॥ ५८ ॥doṣāḥ saṃdūṣya tiṣṭhanti rajomohāvṛtātmanaḥ|| 58 ||

Ca. Ci. 10/59

।rajastamobhyāṃ vṛddhābhyāṃ buddhau manasi cāvṛte| ॥ ५९ ॥hṛdaye vyākule doṣairatha mūḍho'lpacetanaḥ|| 59 ||

Ca. Ci. 10/60

।viṣamāṃ kurute buddhiṃ nityānitye hitāhite| ॥ ६० ॥atattvābhiniveśaṃ tamāhurāptā mahāgadam|| 60 ||

Ca. Ci. 10/61

।snehasvedopapannaṃ taṃ saṃśodhya vamanādibhiḥ| ॥ ६१ ॥kṛtasaṃsarjanaṃ medhyairannapānairupācaret|| 61 ||

Ca. Ci. 10/62

।brāhmīsvarasayuktaṃ yat pañcagavyamudāhṛtam| ॥ ६२ ॥tat sevyaṃ śaṅkhapuṣpī ca yacca medhyaṃ rasāyanam|| 62 ||

Ca. Ci. 10/63

।suhṛdaścānukūlāstaṃ svāptā dharmārthavādinaḥ|॥ ६३ ॥saṃyojayeyurvijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ|| 63 ||

Ca. Ci. 10/64

।prayuñjyāttailalaśunaṃ payasā vā śatāvarīm| ॥ ६४ ॥brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā madhusaṃyutām|| 64 ||

Ca. Ci. 10/65

।duścikitsyo hyapasmāraścirakārī kṛtāspadaḥ| ॥ ६५ ॥tasmādrasāyanairenaṃ prāyaśaḥ samupācaret|| 65 ||

Ca. Ci. 10/66

।jalāgnidrumaśailebhyo viṣamebhyaśca taṃ sadā| ॥ ६६ ॥rakṣedunmādinaṃ caiva sadyaḥ prāṇaharā hi te|| 66 ||

Ca. Ci. 10/67

-tatra ślokau- ।hetuṃ kurvantyapasmāraṃ doṣāḥ prakupitā yathā| ॥ ६७ ॥sāmānyataḥ pṛthaktvācca liṅgaṃ teṣāṃ ca bheṣajam|| 67 ||

Ca. Ci. 10/68

।mahāgadasamutthānaṃ liṅgaṃ covāca sauṣadham|॥ ६८ ॥munirvyāsasamāsābhyāmapasmāracikitsite|| 68 ||

Ca. Ci. 10

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite cikitsāsthāne'pasmāracikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||