॥ १ ॥athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 12
श्वयथुचिकित्सितम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verse 103)
तत्र श्लोकः-त्रिविधस्य दोषभेदात् सर्वार्धावयवगात्रभेदाच्च।श्वयथोर्द्विविधस्य तथा लिङ्गानि चिकित्सितं चोक्तम्॥
verse 103 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhāgavānātreyaḥ|| 2 ||
।bhiṣagvariṣṭhaṃ surasiddhajuṣṭaṃ munīndramatryātmajamagniveśaḥ| ॥ ३ ॥mahāgadasya śvayathoryathāvat prakoparūpapraśamānapṛcchat|| 3 ||
।tasmai jagādāgadavedasindhupravartanādripravaro'trijastān| ॥ ४ ॥vātādibhedāttrividhasya samyaṅnijānijaikāṅgajasarvajasya|| 4 ||
।śuddhyāmayābhaktakṛśābalānāṃ kṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurūpasevā| ॥ ५ ॥dadhyāmamṛcchākavirodhiduṣṭagaropasṛṣṭānnaniṣevaṇaṃ ca|| 5 ||
।arśāṃsyaceṣṭā na ca dehaśuddhirmarmopaghāto viṣamā prasūtiḥ| ॥ ६ ॥mithyopacāraḥ pratikarmaṇāṃ ca nijasya hetuḥ śvayathoḥ pradiṣṭaḥ|| 6 ||
।bāhyāstvaco dūṣayitā'bhighātaḥ kāṣṭhāśmaśastrāgniviṣāyasādyaiḥ| ॥ ७ ॥āgantuhetuḥ trividho nijaśca sarvārdhagātrāvayavāśritatvāt|| 7 ||
।bāhyāḥ sirāḥ prāpya yadā kaphāsṛkpittāni saṃdūṣayatīha vāyuḥ| ॥ ८ ॥tairbaddhamārgaḥ sa tadā visarpannutsedhaliṅgaṃ śvayathuṃ karoti|| 8 ||
।uraḥsthitairūrdhvamadhastu vāyoḥ sthānasthitairmadhyagataistu madhye| ॥ ९ ॥sarvāṅgagaḥ sarvagataiḥ kvacitsthairdoṣaiḥ kvacit syācchvayathustadākhyaḥ|| 9 ||
।ūṣmā tathā syāddavathuḥ sirāṇāmāyāma ityeva ca pūrvarūpam| ॥ १० ॥sarvastridoṣo'dhikadoṣaliṅgaistacchabdamabhyeti bhiṣagjitaṃ ca|| 10 ||
।sagauravaṃ syādanavasthitatvaṃ sotsedhamuṣmā'tha sirātanutvam| ॥ ११ ॥salomaharṣā'ṅgavivarṇatā ca sāmānyaliṅgaṃ śvayathoḥ pradiṣṭam|| 11 ||
।calastanutvakparuṣo'ruṇo'sitaḥ prasuptiharṣārtiyuto'nimittataḥ| ॥ १२ ॥praśāmyati pronnamati prapīḍito divābalī ca śvayathuḥ samīraṇāt|| 12 ||
।mṛduḥ sagandho'sitapītarāgavān bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ| ॥ १३ ॥ya uṣyate sparśarugakṣirāgakṛt sa pittaśotho bhṛśadāhapākavān|| 13 ||
।guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ prasekanidrāvamivahnimāndyakṛt| ॥ १४ ॥sa kṛcchrajanmapraśamo nipīḍito na connamedrātribalī kaphātmakaḥ|| 14 ||
।kṛśasya rogairabalasya yo bhavedupadravairvā vamipūrvakairyutaḥ| ॥ १५ ॥sa hanti marmānugato'tha rājimān parisraveddhīnabalasya sarvagaḥ|| 15 ||
।ahīnamāṃsasya ya ekadoṣajo navo balasthasya sukhaḥ sa sādhane| ॥ १६ ॥nidānadoṣartuviparyayakramairupācarettaṃ baladoṣakālavit|| 16 ||
।athāmajaṃ laṅghanapācanakramairviśodhanairulbaṇadoṣamāditaḥ| ॥ १७ ॥śirogataṃ śīrṣavirecanairadho virecanairūrdhvaharaistathordhvajam|| 17 ||
।upācaret snehabhavaṃ virūkṣaṇaiḥ prakalpayet snehavidhiṃ ca rūkṣaje| ॥ १८ ॥vibaddhaviṭke'nilaje nirūhaṇaṃ ghṛtaṃ tu pittānilaje satiktakam|| 18 ||
।payaśca mūrcchāratidāhatarṣite viśodhanīye tu samūtramiṣyate| ॥ १९ ॥kaphotthitaṃ kṣārakaṭūṣṇasaṃyutaiḥ samūtratakrāsavayuktibhirjayet|| 19 ||
।grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ navānnaṃ gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhi tilakṛtaṃ vijjalaṃ madyamamlam| ॥ २० ॥dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi svapnaṃ cārātrau śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca|| 20 ||
।vyoṣaṃ trivṛttiktakarohiṇī ca sāyorajaskā triphalārasena| ॥ २१ ॥pītaṃ kaphotthaṃ śamayettu śophaṃ gavyena mūtreṇa harītakī ca|| 21 ||
।harītakīnāgaradevadāru sukhāmbuyuktaṃ sapunarnavaṃ vā| ॥ २२ ॥sarvaṃ pibettriṣvapi mūtrayuktaṃ snātaśca jīrṇe payasā'nnamadyāt|| 22 ||
।punarnavānāgaramustakalkān prasthena dhīraḥ payasā'kṣamātrān| ॥ २३ ॥mayūrakaṃ māgadhikāṃ samūlāṃ sanāgarāṃ vā prapibet savāte|| 23 ||
।dantītrivṛttryūṣaṇacitrakairvā payaḥ śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā| ॥ २४ ॥dviprasthamātraṃ tu palārdhikaistairardhāvaśiṣṭaṃ pavane sapitte|| 24 ||
।saśuṇṭhipītadrurasaṃ prayojyaṃ śyāmorubūkoṣaṇasādhitaṃ vā| ॥ २५ ॥tvagdāruvarṣābhumahauṣadhairvā guḍūcikānāgaradantibhirvā|| 25 ||
।saptāhamauṣṭraṃ tvathavā'pi māsaṃ payaḥ pibedbhojanavārivarjī| ॥ २६ ॥gavyaṃ samūtraṃ mahiṣīpayo vā kṣīrāśano mūtramatho gavāṃ vā|| 26 ||
।takraṃ pibedvā gurubhinnavarcāḥ savyoṣasauvarcalamākṣikaṃ ca| ॥ २७ ॥guḍābhayāṃ vā guḍanāgaraṃ vā sadoṣabhinnāmavibaddhavarcāḥ|| 27 ||
।viḍvātasaṅge payasā rasairvā prāgbhaktamadyādurubūkatailam| ॥ २८ ॥srotovibandhe'gnirucipraṇāśe madyānyariṣṭāṃśca pibet sujātān|| 28 ||
।gaṇḍīrabhallātakacitrakāṃśca vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ bṛhatīdvayaṃ ca| ॥ २९ ॥dviprasthikaṃ gomayapāvakena droṇe pacet kurcikamastunastu|| 29 ||
।tribhāgaśeṣaṃ ca supūtaśītaṃ droṇena tat prākṛtamastunā ca| ॥ ३० ॥sitopalāyāśca śatena yuktaṃ lipte ghaṭe citrakapippalīnām|| 30 ||
।vaihāyase sthāpitamādaśāhāt prayojayaṃstadvinihanti śophān| ॥bhagandarārśaḥkrimikuṣṭhamehān vaivarṇyakārśyānilahikkanaṃ ca|| ।iti gaṇḍīrādyariṣṭaḥ|
।kāśmaryadhātrīmaricābhayākṣadrākṣāphalānāṃ ca sapippalīnām| ॥ ३२ ॥śataṃ śataṃ jīrṇaguḍāttulāṃ ca saṃkṣudya kumbhe madhunā pralipte|| 32 ||
।saptāhamuṣṇe dviguṇaṃ tu śīte sthitaṃ jaladroṇayutaṃ pibennā| ॥śophān vibandhān kaphavātajāṃśca nihantyariṣṭo'ṣṭaśato'gnikṛcca||।ityaṣṭaśato'riṣṭaḥ|
।punarnave dve ca bale sapāṭhe dantīṃ guḍūcīmatha citrakaṃ ca| ॥ ३४ ॥nidigdhikāṃ ca triphalāni paktvā droṇāvaśeṣe salile tatastam|| 34 ||
।pūtvā rasaṃ dve ca guḍāt purāṇāttule madhuprasthayutaṃ suśītam| ॥ ३५ ॥māsaṃ nidadhyādghṛtabhājanasthaṃ palle yavānāṃ paratastu māsāt|| 35 ||
।cūrṇīkṛtairardhapalāṃśikaistaṃ patratvagelāmaricāmbulohaiḥ| ॥ ३६ ॥gandhānvitaṃ kṣaudraghṛtapradigdhe jīrṇe pibed vyādhibalaṃ samīkṣya|| 36 ||
।hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃ pravṛddhaṃ plīhajvarārocakamehagulmān| ॥ ३७ ॥bhagandaraṃ ṣaḍjaṭharāṇi kāsaṃ śvāsaṃ grahaṇyāmayakuṣṭhakaṇḍūḥ|| 37 ||
।śākhānilaṃ baddhapurīṣatāṃ ca hikkāṃ kilāsaṃ ca halīmakaṃ ca| ॥kṣipraṃ jayedvarṇabalāyurojastejonvito māṃsarasānnabhojī|| ।iti punarnavādyariṣṭaḥ|
।phalatrikaṃ dīpyakacitrakau ca sapippalīloharajo viḍaṅgam| ॥ ३९ ॥cūrṇīkṛtaṃ kauḍavikaṃ dviraṃśaṃ kṣaudraṃ purāṇasya tulāṃ guḍasya|| 39 ||
।māsaṃ nidadhyādghṛtabhājanasthaṃ yaveṣu tāneva nihanti rogān| ॥ye cārśasāṃ paṇḍuvikāriṇāṃ ca proktā hitāḥ śophiṣu te'pyariṣṭāḥ|| ।iti triphalādyariṣṭaḥ|
।kṛṣṇā sapāṭhā gajapippalī ca nidigdhikā citrakanāgare ca| ॥ ४१ ॥sapippalīmūlarajanyajājīmustaṃ ca cūrṇaṃ sukhatoyapītam|| 41 ||
।hanyāttridoṣaṃ cirajaṃ ca śophaṃ kalkaśca bhūnimbamahauṣadhasya| ॥ ४२ ॥ayorajastryūṣaṇayāvaśūkacūrṇaṃ ca pītaṃ triphalārasena|| 42 ||
।kṣāradvayaṃ syāllavaṇāni catvāryayorajo vyoṣaphalatrike ca| ॥ ४३ ॥sapippalīmūlaviḍaṅgasāraṃ mustājamodāmaradārubilvam|| 43 ||
।kaliṅgakāścitrakamūlapāṭhe yaṣṭyāhvayaṃ sātiviṣaṃ palāṃśam| ॥ ४४ ॥sahiṅgukarṣaṃ tvaṇuśuṣkacūrṇaṃ droṇaṃ tathā mūlakaśuṇṭhakānām|| 44 ||
।syādbhasmanastat salilena sādhyamāloḍya yāvadghanamapradagdham| ॥ ४५ ॥styānaṃ tataḥ kolasamāṃ tu mātrāṃ kṛtvā suśuṣkāṃ vidhinopayuñjyāt|| 45 ||
।plīhodaraśvitrahalīmakārśaḥpāṇḍvāmayārocakaśoṣaśophān| ॥visūcikāgulmagarāśmarīśca saśvāsakāsāḥ praṇudet sakuṣṭhāḥ|| ।iti kṣāraguḍikā|
।prayojayedārdrakanāgaraṃ vā tulyaṃ guḍenārdhapalābhivṛddhyā| ॥ ४७ ॥mātrā paraṃ pañcapalāni māsaṃ jīrṇe payo yūṣarasāśca bhaktam|| 47 ||
।gulmodarārśaḥśvayathupramehāñ śvāsapratiśyālasakāvipākān| ॥ ४८ ॥sakāmalāśoṣamanovikārān kāsaṃ kaphaṃ caiva jayet prayogaḥ|| 48 ||
।rasastathaivārdrakanāgarasya peyo'tha jīrṇe payasā'nnamadyāt| ॥jatvaśmajaṃ ca triphalārasena hanyāttridoṣaṃ śvayathuṃ prasahya|| ।iti śilājatuprayogaḥ|
।dvipañcamūlasya pacet kaṣāye kaṃse'bhayānāṃ ca śataṃ guḍasya| ॥ ५० ॥lehe susiddhe'tha vinīya cūrṇaṃ vyoṣaṃ trisaugandhyamuṣāsthite ca|| 50 ||
।prasthārdhamātraṃ madhunaḥ suśīte kiṃcicca cūrṇādapi yavaśūkāt| ॥ ५१ ॥ekābhayāṃ prāśya tataśca lehācchuktiṃ nihanti śvayathuṃ pravṛddham|| 51 ||
।śvāsajvarārocakamehagulmaplīhatridoṣodarapāṇḍurogān|॥kārśyāmavātāvasṛgamlapittavaivarṇyamūtrānilaśukradoṣān|| ।iti kaṃsaharītakī|
।paṭolamūlāmaradārudantītrāyantipippalyabhayāviśālāḥ| ॥ ५३ ॥yaṣṭyāhvayaṃ tiktakarohiṇī ca sacandanā syānniculāni dārvī|| 53 ||
।karṣonmitaistaiḥ kvathitaḥ kaṣāyo ghṛtena peyaḥ kuḍavena yuktaḥ| ॥ ५४ ॥vīsarpadāhajvarasannipātatṛṣṇāviṣāṇi śvayathuṃ ca hanti|| 54 ||
।sacitrakaṃ dhānyayavānyajājīsauvarcalaṃ tryūṣaṇavetasāmlam| ॥ ५५ ॥bilvāt phalaṃ dāḍimayāvaśūkau sapippalīmūlamathāpi cavyam|| 55 ||
। ॥ ५६ ॥piṣṭvā'kṣamātrāṇi jalāḍhakena paktvā ghṛtaprasthamatha prayuñjyāt|arśāṃsi gulmaṃ śvayathuṃ ca kṛcchraṃ nihanti vahniṃ ca karoti dīptam|| 56 ||
।pibedghṛtaṃ vā'ṣṭaguṇāmbusiddhaṃ sacitrakakṣāramudāravīryam| ॥ ५७ ॥kalyāṇakaṃ vā'pi sapañcagavyaṃ tiktaṃ mahadvā'pyatha tiktakaṃ vā|| 57 ||
।kṣīraṃ ghaṭe citrakakalkalipte dadhyāgataṃ sādhu vimathya tena| ॥ ५८ ॥tajjaṃ ghṛtaṃ citrakamūlagarbhaṃ takreṇa siddhaṃ śvayathughnamagryam|| 58 ||
।arśo'tisārānilagulmamehāṃścaitannihantyagnibalapradaṃ ca| ॥takreṇa cādyāt saghṛtena tena bhojyāni siddhāmathavā yavāgūm|| ।iti citrakaghṛtam|
।jīvantyajājīśaṭipuṣkarāhvaiḥ sakāravīcitrakabilvamadhyaiḥ| ॥ ६० ॥sayāvaśūkairbadarapramāṇairvṛkṣāmlayuktā ghṛtatailabhṛṣṭā|| 60 ||
।arśo'tisārānilagulmaśophahṛdrogamandāgnihitā yavāgūḥ| ॥ ६१ ॥yā pañcakolairvidhinaiva tena siddhā bhavet sā ca samā tathaiva|| 61 ||
।kulatthayūṣaśca sapippalīko maudgaśca satryūṣaṇayāvaśūkaḥ| ॥ ६२ ॥rasastathā viṣkirajāṅgalānāṃ sakūrmagodhāśikhiśallakānām|| 62 ||
।suvarcalā gṛñjanakaṃ paṭolaṃ savāyasīmūlakavetranimbam| ॥ ६३ ॥śākārthināṃ śākamiti praśastaṃ bhojye purāṇaśca yavaḥ saśāliḥ|| 63 ||
।ābhyantaraṃ bheṣajamuktametadbarhirhitaṃ yacchṛṇu tadyathāvat| ॥ ६४ ॥snehān pradehān pariṣecanāni svedāṃśca vātaprabalasya kuryāt|| 64 ||
।śaileyakuṣṭhāgurudārukauntītvakpadmakailāmbupalāśamustaiḥ|॥ ६५ ॥priyaṅguthauṇeyakahemamāṃsītālīśapatraplavapatradhānyaiḥ|| 65 ||
।śrīveṣṭakadhyāmakapippalībhiḥ spṛkkānakhaiścaiva yathopalābham| ॥ ६६ ॥vātānvite'bhyaṅgamuśanti tailaṃ siddhaṃ supiṣṭairapi ca pradeham|| 66 ||
।jalaiśca vāsārkakarañjaśigrukāśmaryapatrārjakajaiśca siddhaiḥ| ॥ ६७ ॥svinno mṛdūṣṇai ravitaptatoyaiḥ snātaśca gandhairanulepanīyaḥ|| 67 ||
।savetasāḥ kṣīravatāṃ drumāṇāṃ tvacaḥ samañjiṣṭhalatāmṛṇālāḥ| ॥ ६८ ॥sacandanāḥ padmakavālakau ca paitte pradehastu satailapākaḥ|| 68 ||
।āktasya tenāmbu raviprataptaṃ sacandanaṃ sābhayapadmakaṃ ca| ॥ ६९ ॥snāne hitaṃ kṣīravatāṃ kaṣāyaḥ kṣīrodakaṃ candanalepanaṃ ca|| 69 ||
।kaphe tu kṛṣṇāsikatāpurāṇapiṇyākaśigrutvagumāpralepaḥ| ॥ ७० ॥kulatthaśuṇṭhījalamūtrasekaścaṇḍāgurubhyāmanulepanaṃ ca|| 70 ||
।bibhītakānāṃ phalamadhyalepaḥ sarveṣu dāhārtiharaḥ pradiṣṭaḥ| ॥ ७१ ॥yaṣṭyāhvamustaiḥ sakapitthapatraiḥ sacandanaistatpiḍakāsu lepaḥ|| 71 ||
।rāsnāvṛṣārkatriphalāviḍaṅgaṃ śigrutvaco mūṣikaparṇikā ca| ॥ ७२ ॥nimbārjakau vyāghranakhaḥ sadūrvā suvarcalā tiktakarohiṇī ca|| 72 ||
।sakākamācī bṛhatī sakuṣṭhā punarnavā citrakanāgare ca| ॥ ७३ ॥unmardanaṃ śophiṣu mūtrapiṣṭaṃ śastastathā mūlakatoyasekaḥ|| 73 ||
।śophāstu gātrāvayavāśritā ye te sthānadūṣyākṛtināmabhedāt| ॥ ७४ ॥anekasaṃkhyāḥ katicicca teṣāṃ nidarśanārthaṃ gadato nibodha|| 74 ||
।doṣāstrayaḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ kurvanti śophaṃ śirasaḥ sughoram| ॥ ७५ ॥antargale ghurghurikānvitaṃ ca śālūkamucchvāsanirodhakāri|| 75 ||
।galasya sandhau cibuke gale ca sadāharāgaḥ śvasanāsu cograḥ| ॥ ७६ ॥śopho bhṛśārtistu biḍālikā syāddhanyādgale cedvalayīkṛtā sā|| 76 ||
।syāttāluvidradhyapi dāharāgapākānvitastāluni sā tridoṣāt| ॥ ७७ ॥jihvopariṣṭādupajihvikā syāt kaphādadhastādadhijihvikā ca|| 77 ||
।yo dantamāṃseṣu tu raktapittāt pāko bhavet sopakuśaḥ pradiṣṭaḥ| ॥ ७८ ॥syāddantavidradhyapi dantamāṃse śophaḥ kaphācchoṇitasaṃcayotthaḥ|| 78 ||
।galasya pārśve galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā bahubhistu gaṇḍaiḥ| ॥ ७९ ॥sādhyāḥ smṛtāḥ pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ|| 79 ||
।teṣāṃ sirākāyaśirovirekā dhūmaḥ purāṇasya ghṛtasya pānam| ॥ ८० ॥syāllaṅghanaṃ vaktrabhaveṣu cāpi pragharṣaṇaṃ syāt kavalagrahaśca|| 80 ||
।aṅgaikadeśeṣvanilādibhiḥ syāt svarūpadhārī sphuraṇaḥ sirābhiḥ| ॥ ८१ ॥granthirmahānmāṃsabhavastvanartirmedobhavaḥ snigdhatamaścalaśca|| 81 ||
।saṃśodhite sveditamaśmakāṣṭhaiḥ sāṅguṣṭhadaṇḍairvilayedapakvam| ॥ ८२ ॥vipāṭya coddhṛtya bhiṣak sakośaṃ śastreṇa dagdhvā vraṇavaccikitset|| 82 ||
।adagdha īṣat pariśeṣitaśca prayāti bhūyo'pi śanairvivṛddhim| ॥ ८३ ॥tasmādaśeṣaḥ kuśalaiḥ samantācchedyo bhavedvīkṣya śarīradeśān|| 83 ||
।śeṣe kṛte pākavaśena śīryāttataḥ kṣatotthaḥ prasaredvisarpaḥ| ॥ ८४ ॥upadravaṃ taṃ pravicārya tajñastairbheṣajaiḥ pūrvatarairyathoktaiḥ|| 84 ||
।nivārayedādita eva yatnādvidhānavit svasvavidhiṃ vidhāya| ॥ ८५ ॥tataḥ krameṇāsya yathāvidhānaṃ vraṇaṃ vraṇajñastvarayā cikitset|| 85 ||
।vivarjayet kukṣyudarāśritaṃ ca tathā gale marmaṇi saṃśritaṃ ca| ॥ ८६ ॥sthūlaḥ kharaścāpi bhavedvivarjyo yaścāpi bālasthavirābalānām|| 86 ||
।granthyarbudānāṃ ca yato'viśeṣaḥ pradeśahetvākṛtidoṣadūṣyaiḥ| ॥ ८७ ॥tataścikitsedbhiṣagarbudāni vidhānavidgranthicikitsitena|| 87 ||
।tāmrā saśūlā piḍakā bhavedyā sā cālajī nāma parisrutāgrā| ॥ ८८ ॥śopho'kṣataścarmanakhāntare syānmāṃsāsradūṣī bhṛśaśīghrapākaḥ|| 88 ||
।jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣajā yā vartirnirartiḥ kaṭhināyatā ca| ॥ ८९ ॥vidārikā sā kaphamārutābhyāṃ teṣāṃ yathādoṣamupakramaḥ syāt|| 89 ||
।visrāvaṇaṃ piṇḍikayopanāhaḥ pakveṣu caiva vraṇavaccikitsā| ॥ ९० ॥visphoṭakāḥ sarvaśarīragāstu sphoṭāḥ sarāgajvaratarṣayuktāḥ|| 90 ||
।yajñopavītapratimāḥ prabhūtāḥ pittānilābhyāṃ janitāstu kakṣāḥ| ॥ ९१ ॥yaścāparāḥ syuḥ piḍakāḥ prakīrṇāḥ sthūlāṇumadhyā api pittajāstāḥ|| 91 ||
।kṣudrapramāṇāḥ piḍakāḥ śarīre sarvāṅgagāḥ sajvaradāhatṛṣṇāḥ| ॥ ९२ ॥kaṇḍūyutāḥ sārucisaprasekā romāntikāḥ pittakaphāt pradiṣṭāḥ|| 92 ||
।yāḥ sarvagātreṣu masūramātrā masūrikāḥ pittakaphāt pradiṣṭāḥ| ॥ ९३ ॥vīsarpaśāntyai vihitā kriyā yā tāṃ teṣu kuṣṭhe ca hitāṃ vidadhyāt|| 93 ||
।bradhno'nilādyairvṛṣaṇe svaliṅgairantraṃ nireti praviśenmuhuśca| ॥ ९४ ॥mūtreṇa pūrṇaṃ mṛdu medasā cet snigdhaṃ ca vidyāt kaṭhinaṃ ca śotham|| 94 ||
।virecanābhyaṅganiruhalepāḥ pakveṣu caiva vraṇavaccikitsā| ॥ ९५ ॥syānmūtrasekaḥ kaphajaṃ vipaṭya viśodhya sīvyedvraṇavacca pakvam|| 95 ||
।krimyasthisūkṣmakṣaṇanavyavāyapravāhaṇānyutkaṭakāśvapṛṣṭhaiḥ| ॥ ९६ ॥gudasya pārśve piḍakā bhṛśārtiḥ pakvaprabhinnā tu bhagandaraḥ syāt|| 96 ||
।virecanaṃ caiṣaṇapāṭanaṃ ca viśuddhamārgasya ca tailadāhaḥ| ॥ ९७ ॥syāt kṣārasūtreṇa supācitena chinnasya cāsya vraṇavaccikitsā|| 97 ||
।jaṅghāsu piṇḍīprapadopariṣṭāt syācchlīpadaṃ māṃsakaphāsradoṣāt| ॥ ९८ ॥sirākaphaghnaśca vidhiḥ samagrastatreṣyate sarṣapalepanaṃ ca|| 98 ||
।mandāstu pittaprabalāḥ praduṣṭā doṣāḥ sutīvraṃ tanuraktapākam| ॥ ९९ ॥kurvānti śothaṃ jvaratarṣayuktaṃ visarpaṇaṃ jālakagardabhākhyam|| 99 ||
।vilaṅghanaṃ raktavimokṣaṇaṃ ca virūkṣaṇaṃ kāyaviśodhanaṃ ca| ॥ १०० ॥dhātrīprayogāñ śiśirān pradehān kuryāt sadā jālakagardabhasya|| 100 ||
।evaṃviddhāṃścāpyaparān parīkṣyaśothaprakārānanilādiliṅgaiḥ| ॥ १०१ ॥śāntiṃ nayeddoṣaharairyathāsvamālepanacchedanabhedadāhaiḥ|| 101 ||
।prāyo'bhighātādanilaḥ saraktaḥ śothaṃ sarāgaṃ prakaroti tatra| ॥ १०२ ॥vīsarpanunmārutaraktanucca kāryaṃ viṣaghnaṃ viṣaje ca karma|| 102 ||
-tatra ślokaḥ- ।trividhasya doṣabhedāt sarvārdhāvayavagātrabhedācca| ॥ १०३ ॥śvayathordvividhasya tathā liṅgāni cikitsitaṃ coktam|| 103 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite cikitsāsthāne śvayathucikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||