Bharat Samhita

Chapter 16

पाण्डुरोगचिकित्सितम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ci. 16/1

॥ १ ॥athā pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ci. 16/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ci. 16/3

।pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ| ॥ ३ ॥caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇānmṛdaḥ|| 3 ||

Ca. Ci. 16/4

।doṣāḥ pittapradhānāstu yasya kupyanti dhātuṣu| ॥ ४ ॥śaisthilyaṃ tasya dhātūnāṃ gauravaṃ copajāyate|| 4 ||

Ca. Ci. 16/5

।tato varṇabalasnehā ye cānye'pyojaso guṇāḥ| ॥ ५ ॥vrajanti kṣayamatyarthaṃ doṣadūṣyapradūṣaṇāt|| 5 ||

Ca. Ci. 16/6

।so'lparakto'lpamedasko niḥsāraḥ śithilendriyaḥ| , ॥ ६ ॥vaivarṇyaṃ bhajate, tasya hetuṃ śṛṇu salakṣaṇam|| 6 ||

Ca. Ci. 16/7

।kṣārāmlalavaṇātyuṣṇaviruddhāsātmyabhojanāt|॥ ७ ॥niṣpāvamāṣapiṇyākatilatailaniṣevaṇāt|| 7 ||

Ca. Ci. 16/8

।vidagdhe'nne divāsvapnādvyāyāmānmaithunāttathā| ॥ ८ ॥pratikarmaturvaiṣamyādvegānāṃ ca vidhāraṇāt|| 8 ||

Ca. Ci. 16/9

।kāmacintābhayakrodhaśokopahatacetasaḥ| ॥ ९ ॥samudīrṇaṃ yadā pittaṃ hṛdaye samavasthitam|| 9 ||

Ca. Ci. 16/10

।vāyunā balinā kṣiptaṃ saṃprāpya dhamanīrdaśa| ॥ १० ॥prapannaṃ kevalaṃ dehaṃ tvaṅnāṃsāntaramāśritam|| 10 ||

Ca. Ci. 16/11

।pradūṣya kaphavātāsṛktvaṅnāṃsāni karoti tat| ॥ ११ ॥pāṇḍuhāridraharitān varṇān bahuvidhāṃstvaci|| 11 ||

Ca. Ci. 16/12

।sa pāṇḍuroga ityuktaḥ tasya liṅgaṃ bhaviṣyataḥ| ॥ १२ ॥hṛdayaspandanaṃ raukṣyaṃ svedābhāvaḥ śramastathā|| 12 ||

Ca. Ci. 16/13

।saṃbhūte'smin bhavet sarvaḥ karṇakṣveḍī hatānalaḥ| ॥ १३ ॥durbalaḥ sadano'nnadviṭ śramabhramanipīḍitaḥ|| 13 ||

Ca. Ci. 16/14

।gātraśūlajvaraśvāsagauravārucimānnaraḥ| ॥ १४ ॥mṛditairiva gātraiśca pīḍitonmathitairiva|| 14 ||

Ca. Ci. 16/15

।śūnākṣikūṭo haritaḥ śīrṇalomā hataprabhaḥ| ॥ १५ ॥kopanaḥ śiśiradveṣī nidrāluḥ ṣṭhīvano'lpavāk|| 15 ||

Ca. Ci. 16/16

।piṇḍikodveṣṭakaṭyūrupādaruksadanāni ca| ॥ १६ ॥bhavantyārohaṇāyāsairviśeṣaścāsya vakṣyate|| 16 ||

Ca. Ci. 16/17

।āhārairupacāraiśca vātalaiḥ kupito'nilaḥ| ॥ १७ ॥janayetkṛṣṇapāṇḍutvaṃ tathā rūkṣāruṇāṅgatām|| 17 ||

Ca. Ci. 16/18

।aṅgamardaṃ rujaṃ todaṃ kampaṃ pārśvaśirorujam|॥ १८ ॥varcaḥśoṣāsyavairasyaśophānāhabalakṣayān|| 18 ||

Ca. Ci. 16/19

।pittalasyācitaṃ pittaṃ yathoktaiḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ| ॥ १९ ॥dūṣayitvā tu raktādīn pāṇḍurogāya kalpate|| 19 ||

Ca. Ci. 16/20

।sa pīto haritābho vā jvaradāhasamanvitaḥ| ॥ २० ॥tṛṣṇāmūrcchāpipāsārtaḥ pītamūtraśakṛnnaraḥ|| 20 ||

Ca. Ci. 16/21

।svedanaḥ śītakāmaśca na cānnamabhinandati| ॥ २१ ॥kaṭukāsyo na cāsyoṣṇamupaśete'mlameva ca|| 21 ||

Ca. Ci. 16/22

।udgāro'mlo vidāhaśca vidagdhe'nne'sya jāyate| ॥ २२ ॥daurgandhyaṃ bhinnavarcastvaṃ daurbalyaṃ tama eva ca|| 22 ||

Ca. Ci. 16/23

।vivṛddhaḥ śleṣmalaiḥ śleṣmā pāṇḍurogaṃ sa pūrvavat| ॥ २३ ॥karoti gauravaṃ tandrāṃ chardiṃ śvetāvabhāsatām|| 23 ||

Ca. Ci. 16/24

।prasekaṃ lomaharṣaṃ ca sādaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ klamam| ॥ २४ ॥śvāsaṃ kāsaṃ tathā''lasyamaruciṃ vāksvaragraham|| 24 ||

Ca. Ci. 16/25

।śuklamūtrākṣivarcastvaṃ kaṭurūkṣoṣṇakāmatām| ॥ २५ ॥śvayathuṃ madhurāsyatvamiti pāṇḍvāmayaḥ kaphāt|| 25 ||

Ca. Ci. 16/26

।sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam| ॥ २६ ॥tridoṣaliṅgaṃ kurvanti pāṇḍurogaṃ suduḥsaham|| 26 ||

Ca. Ci. 16/27

।mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ| , , ॥ २७ ॥kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham|| 27 ||

Ca. Ci. 16/28

।kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣayet| ॥ २८ ॥pūrayatyavipakvaiva srotāṃsi niruṇaddhi ca|| 28 ||

Ca. Ci. 16/29

।indriyāṇāṃ balaṃ hatvā tejo vīryaujasī tathā| ॥ २९ ॥pāṇḍurogaṃ karotyāśu balavarṇāgnināśanam|| 29 ||

Ca. Ci. 16/30

।śūnagaṇḍākṣikūṭabhrūḥ śūnapānnābhimehanaḥ| ॥ ३० ॥krimikoṣṭho'tisāryeta malaṃ sāsṛk kaphānvitam|| 30 ||

Ca. Ci. 16/31

।pāṇḍurogaścirotpannaḥ kharībhūto na sidhyati| ॥ ३१ ॥kālaprakarṣācchūno nā yaśca pītāni paśyati|| 31 ||

Ca. Ci. 16/32

।baddhālpaviṭkaṃ sakaphaṃ haritaṃ yo'tisāryate| ॥ ३२ ॥dīnaḥ śvetātidigdhāṅgaśchardimūrcchātṛṣārditaḥ|| 32 ||

Ca. Ci. 16/33

।sa nāstyasṛkkṣayādyaśca pāṇḍuḥ śvetatvamāpnuyāt| ॥ ३३ ॥iti pañcavidhasyoktaṃ pāṇḍurogasya lakṣaṇam|| 33 ||

Ca. Ci. 16/34

।pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate| ॥ ३४ ॥tasya pittamasṛgmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate|| 34 ||

Ca. Ci. 16/35

।hāridranetraḥ sa bhṛśaṃ hāridratvaṅnakhānanaḥ| ॥ ३५ ॥raktapītaśakṛnmūtro bhekavarṇo hatendriyaḥ|| 35 ||

Ca. Ci. 16/36

।dāhāvipākadaurbalyasadanārucikarṣitaḥ| ॥ ३६ ॥kāmalā bahupittaiṣā koṣṭhaśākhāśrayā matā|| 36 ||

Ca. Ci. 16/37

।kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syāt kumbhakāmalā| ॥ ३७ ॥kṛṣṇapītaśakṛnmūtro bhṛśaṃ śūnaśca mānavaḥ|| 37 ||

Ca. Ci. 16/38

।saraktākṣimukhacchardiviṇmūtro yaśca tāmyati|॥ ३८ ॥dāhārucitṛṣānāhatandrāmohasamanvitaḥ|| 38 ||

Ca. Ci. 16/39

।naṣṭāgnisaṃjñaḥ kṣipraṃ hi kāmalāvān vipadyate| ॥ ३९ ॥sādhyānāmitareṣāṃ tu pravakṣyāmi cikitsitam|| 39 ||

Ca. Ci. 16/40

।tatra pāṇḍvāmayī snigdhastīkṣṇairūrdhvānulomikaiḥ| ॥ ४० ॥saṃśodhyo mṛdubhistiktaiḥ kāmalī tu virecanaiḥ|| 40 ||

Ca. Ci. 16/41

।tābhyāṃ saṃśuddhakoṣṭhābhyāṃ pathyānyannāni dāpayet| ॥ ४१ ॥śālīn sayavagodhūmān purāṇān yūṣasaṃhitān|| 41 ||

Ca. Ci. 16/42

।mudgāḍhakīmasūraiśca jāṅgalaiśca rasairhitaiḥ| ॥ ४२ ॥yathādoṣaṃ viśiṣṭaṃ ca tayorbhaiṣajyamācaret|| 42 ||

Ca. Ci. 16/43

।pañcagavyaṃ mahātiktaṃ kalyāṇakamathāpi vā| ॥ ४३ ॥snehanārthaṃ ghṛtaṃ dadyāt kāmalāpāṇḍurogiṇe|| 43 ||

Ca. Ci. 16/44

।dāḍimāt kuḍavo dhānyāt kuḍavārdhaṃ palaṃ palam| ॥ ४४ ॥citrakācchṛṅgaverācca pippalyaṣṭamikā tathā|| 44 ||

Ca. Ci. 16/45

।taiḥ kalkairviṃśatipalaṃ ghṛtasya salilāḍhake| ॥ ४५ ॥siddhaṃ hṛtpāṇḍugulmārśaḥplīhavātakaphārtinut|| 45 ||

Ca. Ci. 16/46

।dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ mūḍhavāte ca śasyate| ॥duḥkhaprasavinīnāṃ ca vandhyānāṃ caiva garbhadam|| ।iti dāḍimādyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 16/47

।kaṭukā rohiṇī mustaṃ haridre vatsakāt palam| ॥ ४७ ॥paṭolaṃ candanaṃ mūrvā trāyamāṇā durālabhā|| 47 ||

Ca. Ci. 16/48

।kṛṣṇā parpaṭako nimbo bhūnimbo devadāru ca| ॥ ४८ ॥taiḥ kārṣikairghṛtaprasthaḥ siddhaḥ kṣīracaturguṇaḥ|| 48 ||

Ca. Ci. 16/49

।raktapittaṃ jvaraṃ dāhaṃ śvayathuṃ sabhagandaram| ॥arśāṃsyasṛgdaraṃ caiva hanti visphoṭakāṃstathā|| ।iti kaṭukādyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 16/50

।pathyāśatarase pathyāvṛntārdhaśatakalkavān| ॥prasthaḥ siddho ghṛtāt peyaḥ sa pāṇḍvāmayagulmanut|| ।iti pathyāghṛtam|

Ca. Ci. 16/51

।dantyāścatuṣpalarase piṣṭairdantīśalāṭubhiḥ| ॥tadvatprastho ghṛtātsiddhaḥ plīhapāṇḍvartiśophajit|| ।iti dantīghṛtam|

Ca. Ci. 16/52

।purāṇasarpiṣaḥ prastho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ|॥kāmalāgulmapāṇḍvartijvaramehodarāpahaḥ|| ।iti drākṣāghṛtam|

Ca. Ci. 16/53

।haridrātriphalānimbabalāmadhukasādhitam| ॥sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ kāmalāharamuttamam|| ।iti haridrādighṛtam|

Ca. Ci. 16/54

।gomūtre dviguṇe dārvyāḥ kalkākṣadvayasādhitaḥ| ॥ ५४ ॥dārvyāḥ pañcapalakvāthe kalke kālīyake paraḥ|| 54 ||

Ca. Ci. 16/55

।māhiṣāt sarpiṣaḥ prasthaḥ pūrvaḥ pūrve pare paraḥ| ॥ ५५ ॥snehairebhirupakramya snigdhaṃ matvā virecayet|| 55 ||

Ca. Ci. 16/56

।payasā mūtrayuktena bahuśaḥ kevalena vā| ॥ ५६ ॥dantīphalarase koṣṇe kāśmaryāñjalinā śṛtam|| 56 ||

Ca. Ci. 16/57

।krākṣāñjaliṃ mṛditvā vā dadyāt pāṇḍvāmayāpaham| ॥ ५७ ॥dviśarkaraṃ trivṛccūrṇaṃ palārdhaṃ paittikaḥ pibet|| 57 ||

Ca. Ci. 16/58

।kaphapāṇḍustu gomūtraklinnayuktāṃ harītakīm| ॥ ५८ ॥āragvadhaṃ rasenekṣorvidāryāmalakasya ca|| 58 ||

Ca. Ci. 16/59

।satryūṣaṇaṃ bilvapatraṃ pibennā kāmalāpaham| ॥ ५९ ॥dantyardhapalakalkaṃ vā dviguḍaṃ śītavāriṇā|| 59 ||

Ca. Ci. 16/60

।kāmalī trivṛtāṃ vā'pi triphalāyā rasaiḥ pibet|॥ ६० ॥viśālātriphalāmustakuṣṭhadārukaliṅgakān|| 60 ||

Ca. Ci. 16/61

।kārṣikānardhakarṣāṃśāṃ kuryādativiṣāṃ tathā| ॥ ६१ ॥karṣau madhurasāyā dvau sarvametat sukhāmbunā|| 61 ||

Ca. Ci. 16/62

।mṛditaṃ taṃ rasaṃ pūtaṃ pītvā lihyācca madhvanu| ॥ ६२ ॥kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ dāhaṃ pāṇḍurogamarocakam|| 62 ||

Ca. Ci. 16/63

।gulmānāhāmavātāṃśca raktapittaṃ ca nāśayet| ॥ ६३ ॥triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam|| 63 ||

Ca. Ci. 16/64

।śītaṃ madhuyutaṃ prātaḥ kāmalārtaḥ pibennaraḥ| ॥ ६४ ॥kṣīramūtraṃ pibet pakṣaṃ gavyaṃ māhiṣameva vā|| 64 ||

Ca. Ci. 16/65

।pāṇḍurgomūtrayuktaṃ vā saptāhaṃ triphalārasam| ॥ ६५ ॥tarujān jvalitānmūtre nirvāpyāmṛdya cāṅkurān|| 65 ||

Ca. Ci. 16/66

।mātuluṅgasya tat pūtaṃ pāṇḍuśothaharaṃ pibet| ॥ ६६ ॥svarṇakṣīrī trivṛcchyāme bhadradāru sanāgaram|| 66 ||

Ca. Ci. 16/67

।gomūtrāñjalinā piṣṭaṃ mūtre vā kvathitaṃ pibet| ॥ ६७ ॥kṣīramebhiḥ śṛtaṃ vā'pi pibeddoṣānulomanam|| 67 ||

Ca. Ci. 16/68

।harītakīṃ prayogeṇa gomūtreṇāthavā pibet| ॥ ६८ ॥jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā|| 68 ||

Ca. Ci. 16/69

।saptarātraṃ gavāṃ mūtre bhāvitaṃ vā'pyayorajaḥ| ॥ ६९ ॥pāṇḍurogapraśāntyarhtaṃ payasā pāyayedbhiṣak|| 69 ||

Ca. Ci. 16/70

।tryūṣaṇatriphalāmustaviḍaṅgacitrakāḥ samāḥ| ॥ ७० ॥navāyorajaso bhāgāstaccūrṇaṃ kṣaudrasarpiṣā|| 70 ||

Ca. Ci. 16/71

।bhakṣayet pāṇḍuhṛdrogakuṣṭhārśaḥkāmalāpaham| ॥navāyasamidaṃ cūrṇaṃ kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam|| ।iti navāyasacūrṇam|

Ca. Ci. 16/72

।guḍanāgaramaṇḍūratilāṃśānmānataḥ samān| ॥ ७२ ॥pippalīdviguṇāṃ kuryādguṭikāṃ pāṇḍurogiṇe|| 72 ||

Ca. Ci. 16/73

।tryūṣaṇaṃ triphalā mmustaṃ viḍaṅgaṃ cavyacitrakau| ॥ ७३ ॥dārvītvaṅnākṣiko dhāturgranthikaṃ devadāru ca|| 73 ||

Ca. Ci. 16/74

।etān dvipalikānbhāgāṃścūrṇaṃ kuryāt pṛthak pṛthak| ॥ ७४ ॥maṇḍūraṃ dviguṇaṃ cūrṇācchuddhamañjanasannibham|| 74 ||

Ca. Ci. 16/75

।gomūtre'ṣṭaguṇe paktvā tasmiṃstat prakṣipettataḥ| ॥ ७५ ॥udumbarasamānkṛtvā vaṭakāṃstān yathāgni nā|| 75 ||

Ca. Ci. 16/76

।upayuñjīta takreṇa sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam| ॥ ७६ ॥maṇḍūravaṭakā hyete prāṇadāḥ pāṇḍurogiṇām|| 76 ||

Ca. Ci. 16/77

।kuṣṭhānyajīrṇakaṃ śothamūrustambhaṃ kaphāmayān| ॥arśāṃsi kāmalāṃ mehaṃ plīhānaṃ śamayanti ca|| ।iti maṇḍūravaṭakāḥ|

Ca. Ci. 16/78

।tāpyādrijaturūpyāyomalāḥ pañcapalāḥ pṛthak| ॥ ७८ ॥citrakatriphalāvyoṣaviḍaṅgaiḥ palikaiḥ saha|| 78 ||

Ca. Ci. 16/79

।śarkarāṣṭapalonmiśrāścūrṇitā madhunā''plutāḥ| ॥ ७९ ॥abhyasyāstvakṣamātrā hi jīrṇe hitamitāśinā|| 79 ||

Ca. Ci. 16/80

।kulatthakākamācyādikapotaparihāriṇā| ॥ ८० ॥triphalāyāstrayo bhāgāstrayastrikaṭukasya ca|| 80 ||

Ca. Ci. 16/81

।bhāgaścitrakamūlasya viḍaṅgānāṃ tathaiva ca| ॥ ८१ ॥pañcāśmajatuno bhāgāstathā rūpyamalasya ca|| 81 ||

Ca. Ci. 16/82

।mākṣikasya ca śuddhasya lauhasya rajasastathā| ॥ ८२ ॥aṣṭau bhāgāḥ sitāyāśca tatsarvaṃ sūkṣmacūrṇitam|| 82 ||

Ca. Ci. 16/83

।mākṣikeṇāplutaṃ sthāpyamāyase bhājane śubhe| ॥ ८३ ॥udumbarasamāṃ mātrāṃ tataḥ khādedyathāgni nā|| 83 ||

Ca. Ci. 16/84

।dine dine prayuñjīta jīrṇe bhojyaṃ yathepsitam| ॥ ८४ ॥varjayitvā kulatthāni kākamācīṃ kapotakam|| 84 ||

Ca. Ci. 16/85

।yogarāja iti khyāto yogo'yamamṛtopamaḥ| ॥ ८५ ॥rasāyanamidaṃ śreṣṭhaṃ srvarogaharaṃ śivam|| 85 ||

Ca. Ci. 16/86

।pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamajvaram| ॥ ८६ ॥kuṣṭhānyajīrṇakaṃ mehaṃ śoṣaṃ śvāsamarocakam|| 86 ||

Ca. Ci. 16/87

।viśeṣāddhantyapasmāraṃ kāmalāṃ gudajāni ca| ।iti yogarājaḥ|॥ ८७ ॥kauṭajatriphalānimbapaṭolaghananāgaraiḥ|| 87 ||

Ca. Ci. 16/88

।bhāvitāni daśāhāni rasairdvitriguṇāni vā| ॥ ८८ ॥śilājatupalānyaṣṭau tāvatī sitaśarkarā|| 88 ||

Ca. Ci. 16/89

।tvakkṣīrī pippalī dhātrī karkaṭākhyā palonmitā| ॥ ८९ ॥nidigdhyāḥ phalamūlābhyāṃ palaṃ yuktyā trigandhakam|| 89 ||

Ca. Ci. 16/90

।cūrṇitaṃ madhunaḥ kuryāttripalenākṣikān guḍān|॥ ९० ॥dāḍimāmbupayaḥpakṣirasatoyasurāsavān|| 90 ||

Ca. Ci. 16/91

।tān bhakṣayitvā'nupibenniranno bhukta eva vā|॥ ९१ ॥pāṇḍukuṣṭhajvaraplīhatamakārśobhagandarān|| 91 ||

Ca. Ci. 16/92

।pūtihṛcchukramūtrāgnidoṣaśoṣagarodarān|॥ ९२ ॥kāsāsṛgdarapittāsṛkśothagulmagalāmayān|| 92 ||

Ca. Ci. 16/93

।te ca sarvavraṇān hanyuḥ sarvarogaharāḥ śivāḥ| ।iti śilājatuvaṭakāḥ| ॥ ९३ ॥punarnavā trivṛdvyoṣaviḍaṅgaṃ dāru citrakam|| 93 ||

Ca. Ci. 16/94

।kuṣṭhaṃ haridre triphalā dantī cavyaṃ kaliṅgakāḥ| ॥ ९४ ॥pippalī pippalīmūlaṃ mustaṃ ceti palonmitam|| 94 ||

Ca. Ci. 16/95

।maṇḍūraṃ dviguṇaṃ cūrṇādgomūtre dvyāḍhake pacet| ॥ ९५ ॥kolavaḍguṭikāḥ kṛtvā takreṇāloḍya nā pibet|| 95 ||

Ca. Ci. 16/96

।tāḥ pāṇḍurogān plīhānamarśāṃsi viṣamajvaram| ॥śvayathuṃ grahaṇīdoṣaṃ hanyuḥ kuṣṭhaṃ krimīṃstathā|| ।iti punarnavamaṇḍūram|

Ca. Ci. 16/97

।dārvītvak triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgamayaso rajaḥ| ॥ ९७ ॥madhusarpiryutaṃ ligyāt kāmalāpāṇḍurogavān|| 97 ||

Ca. Ci. 16/98

।tulyā ayorajaḥpathyāharidrāḥ kṣaudrasarpiṣā| ॥ ९८ ॥cūrṇitāḥ kāmalī ligyādguḍakṣaudreṇa vā'bhayāḥ|| 98 ||

Ca. Ci. 16/99

।triphalā dve haridre ca kaṭurohiṇyayorajaḥ| ॥ ९९ ॥cūrṇitaṃ kṣaudrasarpirbhyāṃ sa lehaḥ kāmalāpahaḥ|| 99 ||

Ca. Ci. 16/100

।dvipalāṃśāṃ tugākṣīrīṃ nāgaraṃ madhuyaṣṭikām| ॥ १०० ॥prāsthikīṃ pippalīṃ krākṣāṃ śarkarārdhatulāṃ śubhām|| 100 ||

Ca. Ci. 16/101

।dhātrīphalarasadroṇe cūrṇitaṃ lehavat pacet| ॥ १०१ ॥śītaṃ madhuprasthayutaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ|| 101 ||

Ca. Ci. 16/102

।hanyeṣa kāmalāṃ pittaṃ pāṇḍuṃ kāsaṃ halīmakam| ।iti dhātryavalehaḥ| ॥ १०२ ॥tryūṣaṇaṃ triphalā cavyaṃ citrako devadāru ca|| 102 ||

Ca. Ci. 16/103

।viḍaṅgānyatha mustaṃ ca vatsakaṃ ceti cūrṇayet| ॥ १०३ ॥maṇḍūratulyaṃ taccūrṇaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe pacet|| 103 ||

Ca. Ci. 16/104

।śanaiḥ siddhāstathā śītāḥ kāryāḥ karṣasamā guḍāḥ| ॥ १०४ ॥yathāgni bhakṣaṇīyāste plīhapāṇḍvāmayāpahāḥ|| 104 ||

Ca. Ci. 16/105

।grahaṇyarśonudaścaiva takravāṭyāśinaḥ smṛtāḥ| ।iti maṇḍūravaṭakāḥ| ॥ १०५ ॥mañjiṣṭhā rajanī drākṣā balāmūlānyayorajaḥ|| 105 ||

Ca. Ci. 16/106

।lodhraṃ caiteṣu gauḍaḥ syādariṣṭaḥ pāṇḍurogiṇām| ।iti gauḍo'riṣṭaḥ| ॥ १०६ ॥bījakātṣoḍaśapalaṃ triphalāyāśca viṃśatiḥ|| 106 ||

Ca. Ci. 16/107

।drākṣāyāḥ pañca lākṣāyāḥ sapta droṇe jalasya tat| ॥ १०७ ॥sādhyaṃ pādāvaśeṣe tu pūtaśeṣe samāvapet|| 107 ||

Ca. Ci. 16/108

।śarkarāyāstulāṃ prasthaṃ mākṣikasya ca kārṣikam| ॥ १०८ ॥vyoṣaṃ vyāghranakhośīraṃ kramukaṃ sailavālukam|| 108 ||

Ca. Ci. 16/109

।madhukaṃ kuṣṭhamityetaccūrṇitaṃ ghṛtabhājane| ॥ १०९ ॥yaveṣu daśārātraṃ tadgrīṣme dviḥ śiśire sthitam|| 109 ||

Ca. Ci. 16/110

।pibettadgrahaṇīpāṇḍurogārśaḥśothagulmanut|॥ ११० ॥mūtrakṛcchrāśmarīmehakāmalāsannipātajit|| 110 ||

Ca. Ci. 16/111

।bījakāriṣṭa ityeṣa ātreyeṇa prakīrtitaḥ| ।iti bījakāriṣṭaḥ| ॥ १११ ॥dhātrīphalasahasre dve pīḍayitvā rasaṃ tu tam|| 111 ||

Ca. Ci. 16/112

।kṣaudrāṣṭāṃśena saṃyuktaṃ kṛṣṇārdhakuḍavena ca| ॥ ११२ ॥śarkarārdhatulonmiśraṃ pakṣaṃ snigdhaghaṭe sthitam|| 112 ||

Ca. Ci. 16/113

।prapibenmātrayā prātarjīrṇe hitamitāśanaḥ|॥ ११३ ॥kāmalāpāṇḍuhṛdrogavātāsṛgviṣamajvarān|| 113 ||

Ca. Ci. 16/114

।kāsahikkāruciśvāsāṃścaiṣo'riṣṭaḥ praṇāśayet| ।iti dhātryariṣṭaḥ| ॥ ११४ ॥sthirādibhiḥ śṛtaṃ toyaṃ pānāhāre praśasyate|| 114 ||

Ca. Ci. 16/115

, ।pāṇḍūnāṃ, kāmalārtānāṃ mṛdvīkāmalakīrasaḥ| ॥ ११५ ॥pāṇḍurogapraśāntyarhtamiti proktaṃ maharṣiṇā|| 115 ||

Ca. Ci. 16/116

।vikalpyametadbhiṣajā pṛthagdoṣabalaṃ prati| , ॥ ११६ ॥vātike shehabhūyiṣṭaṃ, paittike tiktaśītalam|| 116 ||

Ca. Ci. 16/117

, ।ślaiṣmike kaṭutiktoṣṇaṃ, vimiśraṃ sānnipātike| ॥ ११७ ॥nipātayeccharīrāttu mṛttikāṃ bhakṣitāṃ bhiṣak|| 117 ||

Ca. Ci. 16/118

।yuktijñaḥ śodhanaistīkṣṇaiḥ prasamīkṣya balābalam| ॥ ११८ ॥śuddhakāyasya sarpīṃṣi balādhānāni yojayet|| 118 ||

Ca. Ci. 16/119

।vyoṣaṃ bilvaṃ haridre dve triphalā dve punarnave| ॥ ११९ ॥mustānyayorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca|| 119 ||

Ca. Ci. 16/120

।vṛścikālī ca bhārgī ca sakṣīraistaiḥ samairghṛtam| ॥ १२० ॥sādhayitvā pibedyuktyā naro mṛddoṣapīḍitaḥ|| 120 ||

Ca. Ci. 16/121

।tadvat keśarayaṣṭyāhvapippalīkṣāraśādvalaiḥ| ॥ १२१ ॥mṛdbhakṣaṇādāturasya laulyādavinivartinaḥ|| 121 ||

Ca. Ci. 16/122

।dveṣyārthaṃ bhāvitāṃ kāmaṃ dadyāttaddoṣanāśanaiḥ| ॥ १२२ ॥viḍaṅgailātiviṣayā nimbapatreṇa pāṭhayā|| 122 ||

Ca. Ci. 16/123

।vārtākaiḥ kaṭurohiṇyā kauṭajairmūrvayā'pi vā| ॥ १२३ ॥yathādoṣaṃ prakurvīta bhaiṣajyaṃ pāṇḍurogiṇām|| 123 ||

Ca. Ci. 16/124

।kriyāviśeṣa eṣo'sya mato hetuviśeṣataḥ| ॥ १२४ ॥tilapiṣṭanibhaṃ yastu varcaḥ sṛjati kāmalī|| 124 ||

Ca. Ci. 16/125

।śleṣmaṇā ruddhamārgaṃ tat pittaṃ kaphaharairjayet|॥ १२५ ॥rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmairveganigrahaiḥ|| 125 ||

Ca. Ci. 16/126

।kaphasaṃmūrcchito vāyuḥ sthānāt pittaṃ kṣipedbalī| ॥ १२६ ॥hāridranetramūtratvak śvetavarcāstadā naraḥ|| 126 ||

Ca. Ci. 16/127

।bhavet sāṭopaviṣṭambho guruṇā hṛdayena ca|॥ १२७ ॥daurbalyālpāgnipārśvārtihikkāśvāsārucijvaraiḥ|| 127 ||

Ca. Ci. 16/128

।krameṇālpe'nusajyeta pitte śākhāsamāśrite| ॥ १२८ ॥barhitittiridakṣāṇāṃ rūkṣāmlaiḥ kaṭukai rasaiḥ|| 128 ||

Ca. Ci. 16/129

।śuṣkamūlakakaulatthairyūṣaiścānnāni bhojayet| ॥ १२९ ॥mātuluṅgarasaṃ kṣaudrapippalīmaricānvitam|| 129 ||

Ca. Ci. 16/130

।sanāgaraṃ pibet pittaṃ tathā'syaiti svamāśayam|॥ १३० ॥kaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇairbhṛśāmlaiścāpyupakramaḥ|| 130 ||

Ca. Ci. 16/131

।āpittarāgācchakṛto vāyoścāpraśamādbhavet| ॥ १३१ ॥svasthānamāgate pitte purīṣe pittarañjite|| 131 ||

Ca. Ci. 16/132

।nivṛttopadravasya syāt pūrvaḥ kāmaliko vidhiḥ| ॥ १३२ ॥yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaśyāvapītakaḥ|| 132 ||

Ca. Ci. 16/133

।balotsāhakṣayastandrā mandrāgnitvaṃ mṛdujvaraḥ| ॥ १३३ ॥strīṣvaharṣo'ṅgamardaśca śvāsastṛṣṇā'rucirbhramaḥ|| 133 ||

Ca. Ci. 16/134

।halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ| ॥ १३४ ॥guḍūcīsvarasakṣīrasādhitaṃ māhiṣaṃ ghṛtam|| 134 ||

Ca. Ci. 16/135

।sa pibettrivṛtāṃ snigdho rasenāmalakasya tu| ॥ १३५ ॥virikto madhuraprāyaṃ bhajet pitānilāpaham|| 135 ||

Ca. Ci. 16/136

।drākṣālehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca| ॥ १३६ ॥yāpanān kṣīrabastīṃśca śīlayetsānuvāsanān|| 136 ||

Ca. Ci. 16/137

।mārdvīkāriṣṭayogāṃśca pibedyuktyā'gnivṛddhaye| ॥ १३७ ॥kāsikaṃ cābhayālehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām|| 137 ||

Ca. Ci. 16/138

।payasā ca prayuñjīta yathādoṣaṃ yathābalam| -tatra ślokau- ॥ १३८ ॥pāṇḍoḥ pañcavidhasyoktaṃ hetulakṣaṇabheṣajam|| 138 ||

Ca. Ci. 16/139

।kāmalā dvividhā teṣāṃ sādhyāsādhyatvameva ca| ।teṣāṃ vikalpo yaścānyo mahāvyādhirhalīmakaḥ| ॥ १३९ ॥tasya coktaṃ samāsena vyañjanaṃ sacikitsitam|| 139 ||

Ca. Ci. 16

॥॥ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite cikitsāsthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||