Bharat Samhita

Chapter 17

हिक्काश्वासचिकित्सितम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verse 151)

तत्र श्लोकः-दुर्जयत्वे समुत्पत्तौ क्रियैकत्वे च कारणम्।लिङ्गं पथ्यं च हिक्कानां श्वासानां चेह दर्शितम्॥

verse 151 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ci. 17/1

॥ १ ॥athāto hikkāśvāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ci. 17/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ci. 17/3

।devalokārthatattvajñamātreyamṛṣimuttamam| ॥ ३ ॥apṛcchat saṃśayaṃ dhīmānagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ|| 3 ||

Ca. Ci. 17/4

।ya ime dvividhāḥ proktāstridoṣāstriprakopaṇāḥ| ॥ ४ ॥rogā nānātmakāsteṣāṃ kasko bhavati durjayaḥ|| 4 ||

Ca. Ci. 17/5

।agniveśasya tadvākyaṃ śrutvā matimatāṃ varaḥ| ॥ ५ ॥uvāca paramaprītaḥ paramārthaviniścayam|| 5 ||

Ca. Ci. 17/6

।kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā| ॥ ६ ॥yathā śvāsaśca hikkā ca prāṇānāśu nikṛntataḥ|| 6 ||

Ca. Ci. 17/7

।anyairapyupasṛṣṭasya rogairjantoḥ pṛthagvidhaiḥ| ॥ ७ ॥ante saṃjāyate hikkā śvāso vā tīvravedanaḥ|| 7 ||

Ca. Ci. 17/8

।kaphavātātmakāvetau pittasthānasamudbhavau| ॥ ८ ॥hṛdayasya rasādīnāṃ dhātūnāṃ copaśoṣaṇau|| 8 ||

Ca. Ci. 17/9

।tasmāt sādhāraṇāvetau matau paramadurjayau| ॥ ९ ॥mithyopacaritau kruddhau hata āśīviṣāviva|| 9 ||

Ca. Ci. 17/10

।pṛthak pañcavidhāvetau nirdiṣṭau rogasaṃgrahe| ॥ १० ॥tayoḥ śṛṇu samutthānaṃ liṅgaṃ ca sabhiṣagjitam|| 10 ||

Ca. Ci. 17/11

।rajasā dhūmavātābhyāṃ śītasthānāmbusevanāt|॥ ११ ॥vyāyāmādgrāmyadharmādhvarūkṣānnaviṣamāśanāt|| 11 ||

Ca. Ci. 17/12

।āmapradoṣādānāhādraukṣyādatyapatarpaṇāt| ॥ १२ ॥daurbalyānmarmaṇo ghātāddvandvācchuddhyatiyogataḥ|| 12 ||

Ca. Ci. 17/13

।atīsārajvaracchardipratiśyāyakṣatakṣayāt|॥ १३ ॥raktapittādudāvartādvisūcyalasakādapi|| 13 ||

Ca. Ci. 17/14

।pāṇḍurogādviṣāccaiva pravartete gadāvimau|॥ १४ ॥niṣpāvamāṣapiṇyākatilatailaniṣevaṇāt|| 14 ||

Ca. Ci. 17/15

।piṣṭaśālūkaviṣṭambhividāhigurubhojanāt|॥ १५ ॥jalajānūpapiśitadadhyāmakṣīrasevanāt|| 15 ||

Ca. Ci. 17/16

।abhiṣyandyupacārācca śleṣmalānāṃ ca sevanāt| ॥ १६ ॥kaṇṭhorasaḥ pratīghātādvibandhaiśca pṛthagvidhaiḥ|| 16 ||

Ca. Ci. 17/17

।mārutaḥ prāṇavāhīni srotāṃsyāviśya kupyati| ॥ १७ ॥uraḥsthaḥ kaphamuddhūya hikkāśvāsān karoti saḥ|| 17 ||

Ca. Ci. 17/18

।ghorān prāṇoparodhāya prāṇināṃ pañca pañca ca| ॥ १८ ॥ubhayoḥ pūrvarūpāṇi śṛṇu vakṣyāmyataḥ param|| 18 ||

Ca. Ci. 17/19

।kaṇṭhorasorgurutvaṃ ca vadanasya kaṣāyatā| ॥ १९ ॥hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca|| 19 ||

Ca. Ci. 17/20

।ānāhaḥ pārśvaśūlaṃ ca pīḍanaṃ hṛdayasya ca| ॥ २० ॥prāṇasya ca vilomatvaṃ śvāsānāṃ pūrvalakṣaṇam|| 20 ||

Ca. Ci. 17/21

।prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi sakapho'nilaḥ| ॥ २१ ॥hikkāḥ karoti saṃrudhya tāsāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu|| 21 ||

Ca. Ci. 17/22

।kṣīṇamāṃsabalaprāṇatejasaḥ sakapho'nilaḥ| ॥ २२ ॥gṛhītvā sahasā kaṇṭhamuccairghoṣavatīṃ bhṛśam|| 22 ||

Ca. Ci. 17/23

।karoti satataṃ hikkāmekadvitriguṇāṃ tathā| ॥ २३ ॥prāṇaḥ srotāṃsi marmāṇi saṃrudhyoṣmāṇameva ca|| 23 ||

Ca. Ci. 17/24

।saṃjñāṃ muṣṇāti gātrāṇāṃ stambhaṃ saṃjanayatyapi| ॥ २४ ॥mārgaṃ caivānnapānānāṃ ruṇaddhyupahatasmṛteḥ|| 24 ||

Ca. Ci. 17/25

।sāśruviplutanetrasya stabdhaśaṅkhacyutabhruvaḥ| ॥ २५ ॥saktajalpapralāpasya nirvṛtiṃ nādhigacchataḥ|| 25 ||

Ca. Ci. 17/26

।mahāmūlā mahāvegā mahāśabdā mahābalā| ॥mahāhikketi sā nṝṇāṃ sadyaḥ prāṇaharā matā|| ।iti mahāhikkā|

Ca. Ci. 17/27

।hikkate yaḥ pravṛddhastu kṛśo dīnamanā naraḥ| ॥ २७ ॥jarjareṇorasā kṛcchraṃ gambhīramanunādayan|| 27 ||

Ca. Ci. 17/28

।saṃjṛmbhan saṃkṣipaṃścaiva tathā'ṅgāni prasārayan| ॥ २८ ॥pārśve cobhe samāyamya kūjan stambharugarditaḥ|| 28 ||

Ca. Ci. 17/29

।nābheḥ pakvāśayādvā'pi hikkā cāsyopajāyate| ॥ २९ ॥kṣobhayantī bhṛśaṃ dehaṃ nāmayantīva tāmyataḥ|| 29 ||

Ca. Ci. 17/30

।ruṇaddhyucchvāsamārgaṃ tu pranaṣṭabalacetasaḥ| ॥gambhīrā nāma sā tasya hikkā prāṇāntikī matā|| ।iti gambhīrā hikkā|

Ca. Ci. 17/31

।vyapetā jāyate hikkā yā'nnapāne caturvidhe| ॥ ३१ ॥āhārapariṇāmānte bhūyaśca labhate balam|| 31 ||

Ca. Ci. 17/32

।pralāpavamyatīsāratṛṣṇārtasya vicetasaḥ| ॥ ३२ ॥jṛmbhiṇo viplutākṣasya śuṣkāsyasya vināminaḥ|| 32 ||

Ca. Ci. 17/33

।paryādhmātasya hikkā yā jatrumūlādasantatā| ॥sā vyapeteti vijñeyā hikkā prāṇoparodhinī|| ।iti vyapetā hikkā|

Ca. Ci. 17/34

।kṣudravāto yadā koṣṭhādvyāyāmaparighaṭṭitaḥ| ॥ ३४ ॥kaṇṭhe prapadyate hikkāṃ tadākṣudrāṃ karoti saḥ|| 34 ||

Ca. Ci. 17/35

।atiduḥkhā na sā coraḥśiromarmaprabādhinī| ॥ ३५ ॥na cocchvāsānnapānānāṃ mārgamāvṛtya tiṣṭhati|| 35 ||

Ca. Ci. 17/36

।vṛddhimāyasyato yāti bhuktamātre ca mārdavam| ॥ ३६ ॥yataḥ pravartate pūrvaṃ tata eva nirvatate|| 36 ||

Ca. Ci. 17/37

।hṛdayaṃ kloma kaṇṭhaṃ ca tālukaṃ ca samāśritā| ॥mṛdvī sā kṣudrahikketi nṛṇāṃ sādhyā prakīrtitā|| ।iti kṣudrahikkā|

Ca. Ci. 17/38

।sahasā'tyabhyavahṛtauḥ pānānnaiḥ pīḍito'nilaḥ| ॥ ३८ ॥ūrdhvaṃ prapadyate koṣṭhānmadyairvā'timadapradaiḥ|| 38 ||

Ca. Ci. 17/39

।tathā'tiroṣabhāṣyādhvahāsyabhārātivatanaiḥ| ॥ ३९ ॥vāyuḥ koṣṭhagato dhāvan pānabhojyaprapīḍitaḥ|| 39 ||

Ca. Ci. 17/40

।uraḥsrotaḥ samāviśya kuryāddhikkāṃ tato'nnajām| ॥ ४० ॥tathā śanairasaṃbandhaṃ kṣuvaṃścāpi sa hikkate|| 40 ||

Ca. Ci. 17/41

।na marmabādhājananī nendriyāṇāṃ prabādhinī| ॥hikkā pīte tathā bhukte śamaṃ yāti ca sā'nnajā|| ।ityannajā hikkā|

Ca. Ci. 17/42

।atisaṃcitadoṣasya bhaktacchedakṛśasya ca| ॥ ४२ ॥vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ|| 42 ||

Ca. Ci. 17/43

।āsāṃ yā sā samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam| ॥ ४३ ॥yamikā ca pralāpārtitṛṣṇāmohasamanvitā|| 43 ||

Ca. Ci. 17/44

।akṣīṇaścāpyadīnaśca sthiradhātvindriyaśca yaḥ| ॥ ४४ ॥tasya sādhayituṃ śakyā yamikā hantyato'nyathā|| 44 ||

Ca. Ci. 17/45

।yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ| ॥ ४५ ॥viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsānkaroti saḥ|| 45 ||

Ca. Ci. 17/46

।uddhūyamānavāto yaḥ śabdavadduḥkhito naraḥ| ॥ ४६ ॥uccaiḥ śvasiti saṃruddho mattarṣabha ivāniśam|| 46 ||

Ca. Ci. 17/47

।pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ| ॥ ४७ ॥vikṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk|| 47 ||

Ca. Ci. 17/48

।dīnaḥ praśvasitaṃ cāsya dūrādvijñāyate bhṛśam| ॥mahāśvāsopasṛṣṭaḥ sa kṣiprameva vipadyate|| ।iti mahāśvāsaḥ|

Ca. Ci. 17/49

।dīrghaṃ śvasiti yastūrdhvaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ| ॥ ४९ ॥śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ|| 49 ||

Ca. Ci. 17/50

।ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃśca vibhrāntākṣa itastataḥ| ॥ ५० ॥pramudhyan vedanārtaśca śuṣkāsyo'ratipīḍitaḥ|| 50 ||

Ca. Ci. 17/51

।ūrdhvaśvāse prakupite hyadhaḥśvāso nirudhyate| ॥mudhyatastāmyataścordhvaṃ śvāsastasyaiva hantyasūn||।ityūrdhvaśvāsaḥ|

Ca. Ci. 17/52

।yastu śvasiti vicchinnaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ| ॥ ५२ ॥na vā śvasiti duḥkhārto marmacchedarugarditaḥ|| 52 ||

Ca. Ci. 17/53

।ānāhasvedamūrcchārto dadyamānena bastinā| ॥ ५३ ॥viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ|| 53 ||

Ca. Ci. 17/54

।vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ| ॥chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ prajahātyasūn|| ।iti chinnaśvāsaḥ|

Ca. Ci. 17/55

।pratilomaṃ yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate| ॥ ५५ ॥grīvāṃ śiraśca saṃgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca|| 55 ||

Ca. Ci. 17/56

।karoti pīnasaṃ tena ruddho ghurghurukaṃ tathā| ॥ ५६ ॥atīva tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam|| 56 ||

Ca. Ci. 17/57

।pratābhyatyativegācca kāsate sannirudhyate| ॥ ५७ ॥pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ|| 57 ||

Ca. Ci. 17/58

।śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ| ॥ ५८ ॥tasyaiva ca vimokṣānte muhūrtaṃ labhate sukham|| 58 ||

Ca. Ci. 17/59

।athāsyoddhvaṃsate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhāṣitum| ॥ ५९ ॥na cāpi nidrāṃ labhate śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ|| 59 ||

Ca. Ci. 17/60

।pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ| ॥ ६० ॥āsīno labhate saudhyamuṣṇaṃ caivābhinandati|| 60 ||

Ca. Ci. 17/61

।ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamartimān| ॥ ६१ ॥viśuṣkāsyo muhuḥ śvāso muhuścaivāvadhamyate|| 61 ||

Ca. Ci. 17/62

।meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiścābhivardhate| ॥sa yāpyastamakaśvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ|| ।iti tamakaśvāsaḥ|

Ca. Ci. 17/63

।jvaramūrcchāparītasya vidyāt pratamakaṃ tu tam|॥ ६३ ॥udāvartarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ|| 63 ||

Ca. Ci. 17/64

।tamasā vardhate'tyarthaṃ śītaiścāśu praśāmyati| ॥majjatastamasīvā'sya vidyāt saṃtamakaṃ tu tam|| ।iti pratamakasaṃtamakaśvāsau|

Ca. Ci. 17/65

।rūkṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan| ॥ ६५ ॥kṣudraśvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ|| 65 ||

Ca. Ci. 17/66

।hinasti na sa gātrāṇi na ca duḥkho yathetare| ॥ ६६ ॥na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃ gatim|| 66 ||

Ca. Ci. 17/67

।nendriyāṇāṃ vyathāṃ nāpi kāṃcidāpādayedrujam| ॥ ६७ ॥sa sādhya ukto balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ|| 67 ||

Ca. Ci. 17/68

।iti śvāsāḥ samuddiṣṭā hikkāścaiva svalakṣaṇaiḥ| ॥ ६८ ॥eṣāṃ prāṇaharā varjyā ghorāste hyāśukāriṇaḥ|| 68 ||

Ca. Ci. 17/69

।bheṣajaiḥ sādhyayāpyāṃstu kṣipraṃ bhiṣagupācaret| ॥ ६९ ॥upekṣitā daheyurhi śuṣkaṃ kakṣamivānalaḥ|| 69 ||

Ca. Ci. 17/70

।kāraṇasthānamūlaikyādekameva cikitsitam| ॥ ७० ॥dvayorapi yathādṛṣṭamṛṣibhistannibodhata|| 70 ||

Ca. Ci. 17/71

।hikkāśvāsārditaṃ snigdhairādau svedairupācaret| ॥ ७१ ॥āktaṃ lavaṇatailena nāḍīprastarasaṃkaraiḥ|| 71 ||

Ca. Ci. 17/72

।tairasya grathitaḥ śleṣmā srotaḥsvabhivilīyate| ॥ ७२ ॥khāni mārdavamāyānti tato vātānulomatā|| 72 ||

Ca. Ci. 17/73

।yathā'drikuñjeṣvarkāṃśutaptaṃ viṣyandate himam| ॥ ७३ ॥śleṣmā taptaḥ sthiro dehe svedairviṣyandate tathā|| 73 ||

Ca. Ci. 17/74

।svinnaṃ jñātvā tatastūrṇaṃ bhojayet snigdhamodanam| ॥ ७४ ॥matsyānāṃ śūkarāṇāṃ vā rasairdadhyuttareṇa vā|| 74 ||

Ca. Ci. 17/75

।tataḥ śleṣmaṇi saṃvṛddhe vamanaṃ pāyayettu tam| ॥ ७५ ॥pippalīsaindhavakṣaudrairyuktaṃ vātāvirodhi yat|| 75 ||

Ca. Ci. 17/76

।nirhṛte sukhamāpnoti sa kaphe duṣṭavigrahe| ॥ ७६ ॥srotaḥsu ca viśuddheṣu caratyavihato'nilaḥ|| 76 ||

Ca. Ci. 17/77

।līnaśceddoṣaśeṣaḥ syāddhūmaistaṃ nirharedbudhaḥ| ॥ ७७ ॥haridrāṃ patrameraṇḍamūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām|| 77 ||

Ca. Ci. 17/78

।sadevadārvalaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet| ॥ ७८ ॥tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavairvā ghṛtasaṃyutaiḥ|| 78 ||

Ca. Ci. 17/79

।madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ ghṛtaṃ mallakasaṃpuṭe| ॥ ७९ ॥kṛtvā dhūmaṃ pibecchṛṅgaṃ bālaṃ vā snāyu vā gavām|| 79 ||

Ca. Ci. 17/80

।syonākavardhamānānāṃ nāḍīṃ śuṣkāṃ kuśasya vā| ॥ ८० ॥padmakaṃ guggulaṃ lohaṃ śallakīṃ vā ghṛtāplutam|| 80 ||

Ca. Ci. 17/81

।svarakṣiṇātisārāsṛkpittadāhānubandhajān|॥ ८१ ॥madhurasnigdhaśītādyairhikkāśvāsānupācaret|| 81 ||

Ca. Ci. 17/82

।na svedyāḥ pittadāhārtā raktasvedātivartinaḥ| ॥ ८२ ॥kṣīṇadhātubalā rūkṣā garbhiṇyaścāpi pittalāḥ|| 82 ||

Ca. Ci. 17/83

।koṣṇaiḥ kāmamuraḥkaṇṭhaṃ snehasekaiḥ saśarkaraiḥ| ॥ ८३ ॥utkārikopanāhaiśca svedayen mṛdubhiḥ kṣaṇam|| 83 ||

Ca. Ci. 17/84

।tilomāmāṣagodhūmacūrṇairvātaharaiḥ saha| ॥ ८४ ॥snehaiścotkārikā sāmlaiḥ sakṣīrairvā kṛtā hitā|| 84 ||

Ca. Ci. 17/85

।navajvarāmadoṣeṣu rūkṣasvedaṃ vilaṅghanam| ॥ ८५ ॥samīkṣyollekhanaṃ vā'pi kārayellavaṇāmbunā|| 85 ||

Ca. Ci. 17/86

।atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā vātaharairbhiṣak| ॥ ८६ ॥rasādyairnātiśītoṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet|| 86 ||

Ca. Ci. 17/87

।udāvarte tathā''dhmāne mātuluṅgāmlavetasaiḥ| ॥ ८७ ॥hiṅgupīlubiḍaiścānnaṃ yuktaṃ syādanulomanam|| 87 ||

Ca. Ci. 17/88

।hikkāśvāsāmayī hyeko balavān durbalo'paraḥ| ॥ ८८ ॥kaphādhikastathainaiko rūkṣo bahvanilo'paraḥ|| 88 ||

Ca. Ci. 17/89

।kakādhike balasthe ca vamanaṃ savirecanam| ॥ ८९ ॥kuryāt pathyāśine dhūmalehādiśamanaṃ tataḥ|| 89 ||

Ca. Ci. 17/90

।vātikān durbalān bālān vṛddhāṃścānilasūdanaiḥ| ॥ ९० ॥tarpayedeva śamanaiḥ snehayūṣarasādibhiḥ|| 90 ||

Ca. Ci. 17/91

।anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ viśodhanāt| ॥ ९१ ॥vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn|| 91 ||

Ca. Ci. 17/92

।dṛḍhān bahukaphāṃstasmādrasairānūpavārijaiḥ| ॥ ९२ ॥tṛptānviśodhayetsvinnān bṛṃhayeditarān bhiṣak|| 92 ||

Ca. Ci. 17/93

।barhitittiridakṣāśca jāṅgalāśca mṛgadvijāḥ| ॥ ९३ ॥daśamūlīrase siddhāḥ kaulatthe vā rase hitāḥ|| 93 ||

Ca. Ci. 17/94

।nidigdhikāṃ bilvamadhyaṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām| ॥ ९४ ॥trikaṇṭakaṃ guḍūcīṃ ca kulatthāṃśca sacitrakān|| 94 ||

Ca. Ci. 17/95

।jale paktvā rasaḥ pūtaḥ pippalīghṛtabharjitaḥ| ॥ ९५ ॥sanāgaraḥ salavaṇaḥ syādyūṣo bhojane hitaḥ|| 95 ||

Ca. Ci. 17/96

।rāsnāṃ balāṃ pañcamūlaṃ hrasvaṃ mudgān sacitrakān| ॥ ९६ ॥paktvā'mbhasi rase tasmin yūṣaḥ sādhyaśca pūrvavat|| 96 ||

Ca. Ci. 17/97

।pallavānmātuluṅgasya nimbasya kulakasya ca| ॥ ९७ ॥paktvā mudgāṃśca savyoṣān kṣārayūṣaṃ vipācayet|| 97 ||

Ca. Ci. 17/98

।dattvā salavaṇaṃ kṣāraṃ śigrūṇi maricāni ca| ॥ ९८ ॥yuktyā saṃsādhito yūṣo hikkāśvāsavikāranut|| 98 ||

Ca. Ci. 17/99

।kāsamardakapatrāṇāṃ yūṣaḥ śobhāñjanasya ca| ॥ ९९ ॥śuṣkamūlakayūṣaśca hikkāśvāsanivāraṇaḥ|| 99 ||

Ca. Ci. 17/100

।sadadhivyoṣasarpiṣko yūṣo vārtākajo hitaḥ| ॥ १०० ॥śāliṣaṣṭikagodhūmayavānnānyanavāni ca|| 100 ||

Ca. Ci. 17/101

।hiṅgusauvarcalājājībiḍapauṣkaracitrakaiḥ| ॥ १०१ ॥siddhā karkaṭaśṛṅgyā ca yavāgūḥ śvāsahikkinām|| 101 ||

Ca. Ci. 17/102

।daśamūlīśaṭīrasnāpippalīmūlapauṣkaraiḥ|॥ १०२ ॥śṛṅgītāmalakībhārgīguḍūcīnāgarāmbubhiḥ|| 102 ||

Ca. Ci. 17/103

।yavāgūṃ vidhinā siddhāṃ kaṣāyaṃ vā pibennaraḥ|॥ १०३ ॥kāsahṛdgrahapārśvārtihikkāśvāsapraśāntaye|| 103 ||

Ca. Ci. 17/104

।puṣkarāhvaśaṭīvyoṣamātuluṅgāmlavetasaiḥ| ॥ १०४ ॥yojayedannapānāni sasārpirbiḍahiṅgubhiḥ|| 104 ||

Ca. Ci. 17/105

।daśamūlasya vā kvāthamathavā devadāruṇaḥ| ॥ १०५ ॥tṛṣito madirāṃ vā'pi hikkāśvāsī pibennaraḥ|| 105 ||

Ca. Ci. 17/106

।pāṭhāṃ madhurasāṃ rāsnāṃ saralaṃ devadāru ca| ॥ १०६ ॥prakṣālya jarjarīkṛtya surāmaṇḍe nidhāpayet|| 106 ||

Ca. Ci. 17/107

।taṃ mandalavaṇaṃ kṛtvā bhiṣak prasṛtasaṃmitam| ॥ १०७ ॥pāyayettu tato hikkā śvāsaścaivopaśāmyati|| 107 ||

Ca. Ci. 17/108

।hiṅgu sauvarcalaṃ kolaṃ samaṅgāṃ pippalīṃ balām| ॥ १०८ ॥mātuluṅgarase piṣṭamāranālena vā pibet|| 108 ||

Ca. Ci. 17/109

।sauvarcalaṃ nāgaraṃ ca bhārgīṃ dviśarkarāyutam| ॥ १०९ ॥uṣṇāmbunā pibedetaddhikkāśvāsavikāranut|| 109 ||

Ca. Ci. 17/110

।bhārgīnāgarayoḥ kalkaṃ maricakṣārayostathā| ॥ ११० ॥pītadrucitrakāsphotāmūrvāṇāṃ cāmbunā pibet|| 110 ||

Ca. Ci. 17/111

।madhūlikā tugākṣīrī nāgaraṃ pippalī tathā| ॥ १११ ॥utkārikā ghṛte siddhā śvāse pittānubandhaje|| 111 ||

Ca. Ci. 17/112

।śvāvidhaṃ śaśamāṃsaṃ ca śallakasya ca śoṇitam| ॥ ११२ ॥pippalīghṛtasiddhāni śvāse vātānubandhaje|| 112 ||

Ca. Ci. 17/113

।suvarcalāraso dugdhaṃ ghṛtaṃ trikaṭukānvitam| ॥ ११३ ॥śālyodanasyānupānaṃ vātapittānuge hitam|| 113 ||

Ca. Ci. 17/114

।śirīṣapuṣpasvarasaḥ saptaparṇasya vā punaḥ| ॥ ११४ ॥pippalīmadhusaṃyuktaḥ kaphapittānuge mataḥ|| 114 ||

Ca. Ci. 17/115

।madhukaṃ pippalīmūlaṃ guḍo gośvaśakṛdrasaḥ| ॥ ११५ ॥ghṛtaṃ kṣaudraṃ kāsaśvāsahikkābhiṣyandināṃ śubham|| 115 ||

Ca. Ci. 17/116

।kharāśvoṣṭravarāhāṇāṃ meṣasya ca gajasya ca| ॥ ११६ ॥śakṛdrasaṃ bahukaphe caikaikaṃ madhunā pibet|| 116 ||

Ca. Ci. 17/117

।kṣāraṃ cāpyaśvagandhāyā lihyānnā kṣaudrasarpiṣā| ॥ ११७ ॥mayūrapādanālaṃ vā śakalaṃ śallakasya vā|| 117 ||

Ca. Ci. 17/118

।śvāvijjāṇḍakacāṣāṇāṃ romāṇi kurarasya vā| ॥ ११८ ॥śṛṅgyekadviśaphānāṃ vā carmāsthīni khurāṃstathā|| 118 ||

Ca. Ci. 17/119

।sarvāṇyekaikaśo vā'pi dagdhvā kṣaudraghṛtānvitam| ॥ ११९ ॥cūrṇaṃ līḍhvā jayet kāsaṃ hikkāṃ śvāsaṃ ca dāruṇam|| 119 ||

Ca. Ci. 17/120

।ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ| ॥ १२० ॥tasmāttanmārgaśuddhyarthaṃ deyā lehā na niṣkaphe|| 120 ||

Ca. Ci. 17/121

।kāsine cchardanaṃ dadyāt svarabhaṅge ca buddhimān| ॥ १२१ ॥vātaśleṣmaharairyuktaṃ tamake tu virecanam|| 121 ||

Ca. Ci. 17/122

।udīryate bhṛśataraṃ mārgarodhādvahajjalam| ॥ १२२ ॥yathā tathā'nilastasya mārgaṃ nityaṃ viśodhayet|| 122 ||

Ca. Ci. 17/123

।śaṭīcorakajīvantīvantītvaṅmustaṃ puṣkarāhvayam| ॥ १२३ ॥surasaṃ tāmalakyelā pippalyaguru nāgaram|| 123 ||

Ca. Ci. 17/124

।vālakaṃ ca samaṃ cūrṇaṃ kṛtvā'ṣṭaguṇaśarkaram| ॥ १२४ ॥sarvathā tamake śvāse hikkāyāṃ ca prayojayet|| 124 ||

Ca. Ci. 17/125

।muktāpravālavaidūryaśaṅkhasphaṭikamañjanam|॥ १२५ ॥sasāragandhakācārkasūkṣmailālavaṇadvayam|| 125 ||

Ca. Ci. 17/126

।tāmrāyorajasī rūpyaṃ sasaugandhikasīsakam| ॥ १२६ ॥jātīphalaṃ śaṇādbījamapāmārgasya taṇḍulāḥ|| 126 ||

Ca. Ci. 17/127

।eṣāṃ pāṇitalaṃ cūrṇaṃ tulyānāṃ kṣaudrasarpiṣā| ॥ १२७ ॥hikkāṃ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca līḍhamāśu niyacchati|| 127 ||

Ca. Ci. 17/128

।añjanāttimiraṃ kācaṃ nīlikāṃ puṣpakaṃ tamaḥ| ॥malyaṃ kaṇḍūmabhiṣyandamarma caiva praṇāśayet|| ।iti muktādyaṃ cūrṇam|

Ca. Ci. 17/129

।śaṭīpuṣkaramūlānāṃ cūrṇamāmalakasya ca| ॥ १२९ ॥madhunā saṃyutaṃ lehyaṃ cūrṇaṃ vā kālalohajam|| 129 ||

Ca. Ci. 17/130

।saśarkarāṃ tāmalakīṃ drākṣāṃ gośvaśakṛdrasam| ॥ १३० ॥tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca prāśayennāvayettathā|| 130 ||

Ca. Ci. 17/131

।laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ gṛñjanakasya vā| ॥ १३१ ॥nāvayeccandanaṃ vā'pi nārīkṣīreṇa saṃyutam|| 131 ||

Ca. Ci. 17/132

।sukhoṣṇaṃ ghṛtamaṇḍaṃ vā saindhavenāvacūrṇitam| ॥ १३२ ॥nāvayenmākṣikīṃ viṣṭhāmalaktakarasena vā|| 132 ||

Ca. Ci. 17/133

।nārīkṣīreṇa siddhaṃ vā sarpirmadhurakairapi| ॥ १३३ ॥pītaṃ nasto niṣiktaṃ vā sadyo hikkāṃ niyacchati|| 133 ||

Ca. Ci. 17/134

।sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāddhikkināṃ payaḥ| ॥ १३४ ॥pāne nastaḥkriyāyāṃ vā śarkarāmadhusaṃyutam|| 134 ||

Ca. Ci. 17/135

।adhobhāgairghṛtaṃ siddhaṃ sadyo hikkāṃ niyacchati| ॥ १३५ ॥pippalīmadhuyuktau vā rasau dhātrīkapitthayoḥ|| 135 ||

Ca. Ci. 17/136

।lājālākṣāmadhudrākṣāpippalyaśvaśakṛdrasān| ॥ १३६ ॥lihyāt kolamadhudrākṣāpippalīnāgarāṇi vā|| 136 ||

Ca. Ci. 17/137

।śītāmbusekaḥ sahasā trāso vismāpanaṃ bhayam| ॥ १३७ ॥krodhaharṣapriyodvegā hikkāpracyāvanā matāḥ|| 137 ||

Ca. Ci. 17/138

।hikkāśvāsavikārāṇāṃ nidānaṃ yat prakīrtitam|॥ १३८ ॥varjyamārogyakāmaistaddhikkāśvāsavikāribhiḥ|| 138 ||

Ca. Ci. 17/139

।hikkāśvāsānubandhā ye śuṣkoraḥkaṇṭhatālukāḥ| ॥ १३९ ॥prakṛtyā rūkṣadehāśca sarpirbhistānupācaret|| 139 ||

Ca. Ci. 17/140

।daśamūlarase sarpirdadhimaṇḍe ca sādhayet|॥ १४० ॥kṛṣṇāsauvarcalakṣāravayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ|| 140 ||

Ca. Ci. 17/141

।kāyasthayā ca tat pānāddhikkāśvāsau praṇāśayet| ॥ १४१ ॥tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭurohiṇī|| 141 ||

Ca. Ci. 17/142

।bhūtīkaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭī| ॥ १४२ ॥sauvarcalaṃ tāmalakī saindhavaṃ bilvapeśikā|| 142 ||

Ca. Ci. 17/143

।tālīsapatraṃ jīvantī vacā tairakṣasaṃmitaiḥ| ॥ १४३ ॥hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ pacettoye caturguṇe|| 143 ||

Ca. Ci. 17/144

।etadyathābalaṃ pītvā hikkāśvāsau jayennaraḥ| ॥śothānilārśograhaṇīhṛtpārśvaruja eva ca|| ।iti tejovatyādighṛtam|

Ca. Ci. 17/145

।manaḥśilāsarjarasalākṣārajanipadmakaiḥ| ॥ १४५ ॥mañjiṣṭhailaiśca karṣāṃśaiḥ prasthaḥ siddho ghṛtāddhitaḥ|| 145 ||

Ca. Ci. 17/146

।jīvanīyopasiddhaṃ vā sakṣaudraṃ lehayedghṛtam| ॥tryūṣaṇaṃ dādhikaṃ vā'pi pibedvāsāghṛtaṃ tathā|| ।iti manaḥśilādighṛtam|

Ca. Ci. 17/147

।yatkiṃcit kaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam| ॥ १४७ ॥bheṣajaṃ pānamannaṃ vā taddhitaṃ śvāsahikkine|| 147 ||

Ca. Ci. 17/148

।vātakṛdvā kaphaharaṃ kaphakṛdvā'nilāpaham| ॥ १४८ ॥kāryaṃ naikāntikaṃ tābhyāṃ prāyaḥ śreyo'nilāpaham|| 148 ||

Ca. Ci. 17/149

।sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet| ॥ १४९ ॥nātyarthaṃ śamane'pāyo bhṛśo'śakyaśca karśane|| 149 ||

Ca. Ci. 17/150

।tasmācchuddhānaśuddhāṃśca śamanairbṛṃhaṇairapi| ॥ १५० ॥hikkāśvāsārditāñjantūn prāyaśaḥ samupācaret|| 150 ||

Ca. Ci. 17/151

-tatra ślokaḥ- ।durjayatve samutpattau kriyaikatve ca kāraṇam| ॥ १५१ ॥liṅgaṃ pathyaṃ ca hikkānāṃ śvāsānāṃ ceha darśitam|| 151 ||

Ca. Ci. 17

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite cikitsāsthāne hikkāśvāsacikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||