कासचिकित्सितम्

अथातः कासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

तपसा यशसा धृत्या धिया च परयाऽन्वितः।tapasā yaśasā dhṛtyā dhiyā ca parayā'nvitaḥ|आत्रेयः कासशान्त्यर्थं प्राह सिद्धं चिकित्सितम्॥ ३ ॥ātreyaḥ kāsaśāntyarthaṃ prāha siddhaṃ cikitsitam|| 3 ||

वातादिजास्त्रयो ये च क्षतजः क्षयजस्तथा।vātādijāstrayo ye ca kṣatajaḥ kṣayajastathā|पञ्चैते स्युर्नृणां कासा वर्धमानाः क्षयप्रदाः॥ ४ ॥pañcaite syurnṛṇāṃ kāsā vardhamānāḥ kṣayapradāḥ|| 4 ||

पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता।pūrvarūpaṃ bhavetteṣāṃ śūkapūrṇagalāsyatā|कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते॥ ५ ॥kaṇṭhe kaṇḍūśca bhojyānāmavarodhaśca jāyate|| 5 ||

अधःप्रतिहतो वायुरूर्ध्वस्रोतःसमाश्रितः।adhaḥpratihato vāyurūrdhvasrotaḥsamāśritaḥ|उदानभावमापन्नः कण्ठे सक्तस्तथोरसि॥ ६ ॥udānabhāvamāpannaḥ kaṇṭhe saktastathorasi|| 6 ||

आविश्य शिरसः खानि सर्वाणि प्रतिपूरयन्।āviśya śirasaḥ khāni sarvāṇi pratipūrayan|आभञ्जन्नाक्षिपन् देहं हनुमन्ये तथाऽक्षिणी॥ ७ ॥ābhañjannākṣipan dehaṃ hanumanye tathā'kṣiṇī|| 7 ||

नेत्रे पृष्ठमुरःपार्श्वे निर्भुज्य स्तम्भयंस्ततः।netre pṛṣṭhamuraḥpārśve nirbhujya stambhayaṃstataḥ|शुष्को वा सकफो वाऽपि कसनात्कास उच्यते॥ ८ ॥śuṣko vā sakapho vā'pi kasanātkāsa ucyate|| 8 ||

प्रतिघातविशेषेण तस्य वायोः सरंहसः।pratighātaviśeṣeṇa tasya vāyoḥ saraṃhasaḥ|वेदनाशब्दवैशिष्ट्यं कासानामुपजायते॥ ९ ॥vedanāśabdavaiśiṣṭyaṃ kāsānāmupajāyate|| 9 ||

रूक्षशीतकषायाल्पप्रमितानशनं स्त्रियः।rūkṣaśītakaṣāyālpapramitānaśanaṃ striyaḥ|वेगधारणमायासो वातकासप्रवर्तकाः॥ १० ॥vegadhāraṇamāyāso vātakāsapravartakāḥ|| 10 ||

हृत्पार्श्वोरःशूलस्वरोभेदकरो भृशम्।hṛtpārśvoraḥśūlasvarobhedakaro bhṛśam|शुष्कोरश्कण्ठवक्त्रस्य हृष्टलोम्नः प्रताम्यतः॥ ११ ॥śuṣkoraśkaṇṭhavaktrasya hṛṣṭalomnaḥ pratāmyataḥ|| 11 ||

निर्घोषदैन्यस्तननदौर्बल्यक्षोभमोहकृत्।nirghoṣadainyastananadaurbalyakṣobhamohakṛt|शुष्ककासः कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाऽल्पतां व्रजेत्॥ १२ ॥śuṣkakāsaḥ kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvā'lpatāṃ vrajet|| 12 ||

स्निग्धाम्ललवणोष्णैश्च भुक्तपीतैः प्रशाम्यति।snigdhāmlalavaṇoṣṇaiśca bhuktapītaiḥ praśāmyati|ऊर्ध्ववातस्य जीर्णेऽन्ने वेगवान्मारुतो भवेत्॥ १३ ॥ūrdhvavātasya jīrṇe'nne vegavānmāruto bhavet|| 13 ||

कटुकोष्णविदाह्यम्लक्षाराणामतिसेवनम्।kaṭukoṣṇavidāhyamlakṣārāṇāmatisevanam|पित्तकासकरं क्रोधः संतापश्चाग्निसूर्यजः॥ १४ ॥pittakāsakaraṃ krodhaḥ saṃtāpaścāgnisūryajaḥ|| 14 ||

पीतनिष्ठीवनाक्षित्वं तिक्तास्यत्वं स्वरामयः।pītaniṣṭhīvanākṣitvaṃ tiktāsyatvaṃ svarāmayaḥ|उरोधूमायनं तृष्णा दाहो मोहोऽरुचिर्भ्रमः॥ १५ ॥urodhūmāyanaṃ tṛṣṇā dāho moho'rucirbhramaḥ|| 15 ||

प्रततं कासमानश्च ज्योतींषीव च पश्यति।pratataṃ kāsamānaśca jyotīṃṣīva ca paśyati|श्लेष्माणं पित्तसंसृष्टं निष्ठीवति च पैत्तिके॥ १६ ॥śleṣmāṇaṃ pittasaṃsṛṣṭaṃ niṣṭhīvati ca paittike|| 16 ||

गुर्वभिष्यन्दिमधुरस्निग्धस्वप्नाविचेष्टनैः।gurvabhiṣyandimadhurasnigdhasvapnāviceṣṭanaiḥ|वृद्धः श्लेष्माऽनिलं रुद्ध्वा कफकासं करोति हि॥ १७ ॥vṛddhaḥ śleṣmā'nilaṃ ruddhvā kaphakāsaṃ karoti hi|| 17 ||

मन्दाग्नित्वारुचिच्छर्दिपीनसोत्क्लेशगौरवैः।mandāgnitvārucicchardipīnasotkleśagauravaiḥ|लोमहर्षास्यमाधुर्यक्लेदसंसदनैर्युतम्॥ १८ ॥lomaharṣāsyamādhuryakledasaṃsadanairyutam|| 18 ||

बहुलं मधुरं स्निग्धं निष्ठीवति घनं कफम्।bahulaṃ madhuraṃ snigdhaṃ niṣṭhīvati ghanaṃ kapham|कासमानो ह्यरुग् वक्षः संपूर्णमिव मन्यते॥ १९ ॥kāsamāno hyarug vakṣaḥ saṃpūrṇamiva manyate|| 19 ||

अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः।ativyavāyabhārādhvayuddhāśvagajavigrahaiḥ|रूक्षस्योरः क्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमावहेत्॥ २० ॥rūkṣasyoraḥ kṣataṃ vāyurgṛhītvā kāsamāvahet|| 20 ||

स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम्।sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam|कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विरुग्णेनेव चोरसा॥ २१ ॥kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ virugṇeneva corasā|| 21 ||

सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना।sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā|दुःखस्पर्शोन शूलेन भेदपीडाभितापिना॥ २२ ॥duḥkhasparśona śūlena bhedapīḍābhitāpinā|| 22 ||

पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडितः।parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryapīḍitaḥ|पारावत इवाकूजन् कासवेगात्क्षतोद्भवात्॥ २३ ॥pārāvata ivākūjan kāsavegātkṣatodbhavāt|| 23 ||

विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात्।viṣamāsātmyabhojyātivyavāyādveganigrahāt|घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः॥ २४ ॥ghṛṇināṃ śocatāṃ nṝṇāṃ vyāpanne'gnau trayo malāḥ|| 24 ||

कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम्।kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryurdehakṣayapradam|कुर्गन्धं हरितं रक्तं ष्ठीवेत् पूयोपमं कफम्॥ २५ ॥kurgandhaṃ haritaṃ raktaṃ ṣṭhīvet pūyopamaṃ kapham|| 25 ||

स्थानादुत्कासमानश्च हृदयं मन्यते च्युतम्।sthānādutkāsamānaśca hṛdayaṃ manyate cyutam|अकस्मादुष्णशीतार्तो बह्वाशी दुर्बलः कृशः॥ २६ ॥akasmāduṣṇaśītārto bahvāśī durbalaḥ kṛśaḥ|| 26 ||

स्निग्धाच्छमुखवर्णत्व श्रीमद्दर्शनलोचनः।snigdhācchamukhavarṇatva śrīmaddarśanalocanaḥ|पाणिपादतलैः श्लक्ष्णैः सततासूयको घृणी॥ २७ ॥pāṇipādatalaiḥ ślakṣṇaiḥ satatāsūyako ghṛṇī|| 27 ||

ज्वरो मिश्राकृतिस्तस्य पार्श्वरुक् पीनसोऽरुचिः।jvaro miśrākṛtistasya pārśvaruk pīnaso'ruciḥ|भिन्नसंहतवर्चस्त्वं स्वरभेदोऽनिमित्ततः॥ २८ ॥bhinnasaṃhatavarcastvaṃ svarabhedo'nimittataḥ|| 28 ||

इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः।ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ|साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः॥ २९ ॥sādhyo balavatāṃ vā syādyāpyastvevaṃ kṣatotthitaḥ|| 29 ||

नवौ कदाचित् सिध्येतामेतौ पादगुणान्वितौ।navau kadācit sidhyetāmetau pādaguṇānvitau|स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः॥ ३० ॥sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ sarvo yāpyaḥ prakīrtitaḥ|| 30 ||

त्रीन्साध्यान्साधयेत्पूर्वान् पथ्यैर्याप्यांश्च यापयेत्।trīnsādhyānsādhayetpūrvān pathyairyāpyāṃśca yāpayet|चिकित्सामत ऊर्ध्वं तु शृणु कासनिबर्हिणीम्॥ ३१ ॥cikitsāmata ūrdhvaṃ tu śṛṇu kāsanibarhiṇīm|| 31 ||

रूक्षस्यानिलजं कासमादौ स्नेहैरुपाचरेत्।rūkṣasyānilajaṃ kāsamādau snehairupācaret|सर्पिर्भिर्बस्तिभिः पेयायूषक्षीररसादिभिः॥ ३२ ॥sarpirbhirbastibhiḥ peyāyūṣakṣīrarasādibhiḥ|| 32 ||

वातघ्नसिद्धैः स्नेहाद्यैर्धूमैर्लेहैश्च युक्तितः।vātaghnasiddhaiḥ snehādyairdhūmairlehaiśca yuktitaḥ|अभ्यङ्गैः परिषेकैश्च स्निग्धैः स्वेदैश्च बुद्धिमान्॥ ३३ ॥abhyaṅgaiḥ pariṣekaiśca snigdhaiḥ svedaiśca buddhimān|| 33 ||

बस्तिभिर्बद्धविड्वातं शुष्कोर्धृवं चोर्ध्वभक्तिकैः।bastibhirbaddhaviḍvātaṃ śuṣkordhṛvaṃ cordhvabhaktikaiḥ|घृतैः सपित्तं सकफं जयेत् स्नेहविरेचनैः॥ ३४ ॥ghṛtaiḥ sapittaṃ sakaphaṃ jayet snehavirecanaiḥ|| 34 ||

कण्टकारीगुडूचीभ्यां पृथक् त्रिंशत्पलाद्रसे।kaṇṭakārīguḍūcībhyāṃ pṛthak triṃśatpalādrase|प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातकासनुद्वह्निदीपनः॥prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ||इति कण्टकारीघृतम्।iti kaṇṭakārīghṛtam|

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः।pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ|धान्यपाठावचारास्नायष्ट्याह्वक्षारहिङ्गुभिः॥ ३६ ॥dhānyapāṭhāvacārāsnāyaṣṭyāhvakṣārahiṅgubhiḥ|| 36 ||

कोलमात्रैर्घृतप्रस्थाद्दशमूलीरसाढके।kolamātrairghṛtaprasthāddaśamūlīrasāḍhake|सिद्धाच्चतुर्थिकां पीत्वा पेयामण्डं पिबेदनु॥ ३७ ॥siddhāccaturthikāṃ pītvā peyāmaṇḍaṃ pibedanu|| 37 ||

तच्छ्वासकासहृत्पार्श्वग्रहणीदोषगुल्मनुत्।tacchvāsakāsahṛtpārśvagrahaṇīdoṣagulmanut|पिप्पल्याद्यं घृतं चैतदात्रेयेण प्रकीर्तितम्॥pippalyādyaṃ ghṛtaṃ caitadātreyeṇa prakīrtitam||इति पिप्पल्यादिघृतम्।iti pippalyādighṛtam|

त्र्यूषणं त्रिफलां द्राक्षां काश्मर्याणि परूषकम्।tryūṣaṇaṃ triphalāṃ drākṣāṃ kāśmaryāṇi parūṣakam|द्वे पाठे देवदार्वृद्धिं स्वगुप्तां चित्रकं शटीम्॥ ३९ ॥dve pāṭhe devadārvṛddhiṃ svaguptāṃ citrakaṃ śaṭīm|| 39 ||

ब्राह्मीं तामलकीं मेदां काकनासां शतावरीम्।brāhmīṃ tāmalakīṃ medāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm|त्रिकण्टकं विदारीं च पिष्ट्वा कर्षसमं घृतात्॥ ४० ॥trikaṇṭakaṃ vidārīṃ ca piṣṭvā karṣasamaṃ ghṛtāt|| 40 ||

प्रस्थं चतुर्गुणे क्षीरे सिद्धं कासहरं पिबेत्।prasthaṃ caturguṇe kṣīre siddhaṃ kāsaharaṃ pibet|ज्वरगुल्मारुचिप्लीहशिरोहृत्पार्श्वशूलनुत्॥ ४१ ॥jvaragulmāruciplīhaśirohṛtpārśvaśūlanut|| 41 ||

कामलार्शोऽनिलाष्ठीलाक्षतशोषक्षयापहम्।kāmalārśo'nilāṣṭhīlākṣataśoṣakṣayāpaham|त्र्यूषणं नाम विख्यातमेतद्घृतमनुत्तमम्॥tryūṣaṇaṃ nāma vikhyātametadghṛtamanuttamam||इति त्र्यूषणाद्यं घृतम्।iti tryūṣaṇādyaṃ ghṛtam|

द्रोणेऽपां साधयेद्रास्नां दशमूलीं शतावरीम्।droṇe'pāṃ sādhayedrāsnāṃ daśamūlīṃ śatāvarīm|पलिकां माणिकांशांस्तु कुलत्थान्बदरान्यवान्॥ ४३ ॥palikāṃ māṇikāṃśāṃstu kulatthānbadarānyavān|| 43 ||

तुलार्धं चाजमांसस्य पादशेषेण तेन च।tulārdhaṃ cājamāṃsasya pādaśeṣeṇa tena ca|घृताढकं समक्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितैः॥ ४४ ॥ghṛtāḍhakaṃ samakṣīraṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ|| 44 ||

सिद्धं तद्दशभिः कल्कैर्नस्यपानानुवासनैः।siddhaṃ taddaśabhiḥ kalkairnasyapānānuvāsanaiḥ|समीक्ष्य वातरोगेषु यथावस्थं प्रयोजयेत्॥ ४५ ॥samīkṣya vātarogeṣu yathāvasthaṃ prayojayet|| 45 ||

पञ्चकासान् शिरःकम्पं शूलं वङ्क्षणयोनिजम्।pañcakāsān śiraḥkampaṃ śūlaṃ vaṅkṣaṇayonijam|सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च सप्लीहोर्ध्वानिलाञ्जयेत्॥sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilāñjayet||इति रास्नाघृतम्।iti rāsnāghṛtam|

विडङ्गं नागरं रास्ना पिप्पली हिङ्गु सैन्धवम्।viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam|भार्गी क्षारश्च तच्चूर्णं पिबेद्वा घृतमात्रया॥ ४७ ॥bhārgī kṣāraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā|| 47 ||

सकफेऽनिलजे कासे श्वासहिक्काहताग्निषु।sakaphe'nilaje kāse śvāsahikkāhatāgniṣu|द्वौ क्षारौ पञ्चकोलानि पञ्चव लवणानि च॥ ४८ ॥dvau kṣārau pañcakolāni pañcava lavaṇāni ca|| 48 ||

शटीनागरकोदीच्यकल्कं वा वस्त्रगालितम्।śaṭīnāgarakodīcyakalkaṃ vā vastragālitam|पाययेत घृतोन्मिश्रं वातकासनिबर्हणम्॥ ४९ ॥pāyayeta ghṛtonmiśraṃ vātakāsanibarhaṇam|| 49 ||

दुरालभां शटीं द्राक्षां शृङ्गवेरं सितोपलाम्।durālabhāṃ śaṭīṃ drākṣāṃ śṛṅgaveraṃ sitopalām|लिह्यात् कर्कटशृङ्गीं च कासे तैलेन वातजे॥ ५० ॥lihyāt karkaṭaśṛṅgīṃ ca kāse tailena vātaje|| 50 ||

दुःस्पर्शां पिप्पलीं मुस्तं भार्गीं कर्कटकीं शटीम्।duḥsparśāṃ pippalīṃ mustaṃ bhārgīṃ karkaṭakīṃ śaṭīm|पुराणगुडतैलाभ्यां चूर्णितं वाऽपि लेहयेत्॥ ५१ ॥purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitaṃ vā'pi lehayet|| 51 ||

विडङ्गं सैन्धवं कुष्ठं व्योषं हिङ्गु मनःशिलाम्।viḍaṅgaṃ saindhavaṃ kuṣṭhaṃ vyoṣaṃ hiṅgu manaḥśilām|मधुसर्पिर्युतं कासहिक्काश्वासं जयेल्लिहन्॥ ५२ ॥madhusarpiryutaṃ kāsahikkāśvāsaṃ jayellihan|| 52 ||

चित्रकं पिप्पलीमूलं व्योषं हिङ्गु दुरालभाम्।citrakaṃ pippalīmūlaṃ vyoṣaṃ hiṅgu durālabhām|शटीं पुष्करमूलं च श्रेयसीं सुरसां वचाम्॥ ५३ ॥śaṭīṃ puṣkaramūlaṃ ca śreyasīṃ surasāṃ vacām|| 53 ||

भार्गीं छिन्नरुहां रास्नां शृङ्गीं द्राक्षां च कार्षिकान्।bhārgīṃ chinnaruhāṃ rāsnāṃ śṛṅgīṃ drākṣāṃ ca kārṣikān|कल्कानर्धतुलाक्वाथे निदिग्ध्याः पलविंशतिम्॥ ५४ ॥kalkānardhatulākvāthe nidigdhyāḥ palaviṃśatim|| 54 ||

दत्त्वा मत्स्यण्डिकायाश्च घृताच्च कुडवं पचेत्।dattvā matsyaṇḍikāyāśca ghṛtācca kuḍavaṃ pacet|सिद्धं शीतं पृथक् क्षौद्रपिप्पलीकुडवान्वितम्॥ ५५ ॥siddhaṃ śītaṃ pṛthak kṣaudrapippalīkuḍavānvitam|| 55 ||

चतुष्पलं तुगाक्षीर्याश्चूर्णितं तत्र दापयेत्।catuṣpalaṃ tugākṣīryāścūrṇitaṃ tatra dāpayet|लेहयेत् कासहृद्रोगश्वासगुल्मनिवारणम्॥lehayet kāsahṛdrogaśvāsagulmanivāraṇam||इति चित्रकादिलेहः।iti citrakādilehaḥ|

दशमूलीं स्वयङ्गुप्तां शङ्खपुष्पीं शटीं बलाम्।daśamūlīṃ svayaṅguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭīṃ balām|हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान्॥ ५७ ॥hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān|| 57 ||

भार्गीं पुष्करमूलं च द्विपलांशं यवाढकम्।bhārgīṃ puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśaṃ yavāḍhakam|हरीतकीशतं चैकं जले पञ्चाढके पचेत्॥ ५८ ॥harītakīśataṃ caikaṃ jale pañcāḍhake pacet|| 58 ||

यवैः स्विन्नैः कषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम्।yavaiḥ svinnaiḥ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam|पचेद्गुडतुलां दत्त्वा कुडवं च पृथग्घृतात्॥ ५९ ॥pacedguḍatulāṃ dattvā kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt|| 59 ||

तैलात् सपिप्पलीचूर्णात् सिद्धशीते च माक्षिकात्।tailāt sapippalīcūrṇāt siddhaśīte ca mākṣikāt|लिह्याद्द्वे चाभये नित्यमतः खादेद्रसायनात्॥ ६० ॥lihyāddve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanāt|| 60 ||

तद्वलीपलितं हन्ति वर्णायुर्बलवर्धनम्।tadvalīpalitaṃ hanti varṇāyurbalavardhanam|पञ्चकासान् क्षयं श्वासं हिक्कां च विषमज्वरम्॥ ६१ ॥pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ hikkāṃ ca viṣamajvaram|| 61 ||

हन्यात्तथाऽर्शोग्रहणीहृद्रोगारुचिपीनसान्।hanyāttathā'rśograhaṇīhṛdrogārucipīnasān|अगस्त्यविहितं श्रेष्ठं रसायनमिदं शुभम्॥agastyavihitaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanamidaṃ śubham||इत्यगस्त्यहरीतकी।ityagastyaharītakī|

सैन्धवं पिप्पलीं भार्गीं शृङ्गवेरं दुरालभाम्।saindhavaṃ pippalīṃ bhārgīṃ śṛṅgaveraṃ durālabhām|दाडिमाम्लेन कोष्णेन भार्गीनागरमम्बुना॥ ६३ ॥dāḍimāmlena koṣṇena bhārgīnāgaramambunā|| 63 ||

पिबेत् खदिरसारं वा मदिरादधिमस्तुभिः।pibet khadirasāraṃ vā madirādadhimastubhiḥ|अथवा पिप्पलीकल्कं घृतभृष्टं ससैन्धवम्॥ ६४ ॥athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam|| 64 ||

शिरसः पीडने स्रावे नासाया हृदि ताम्यति।śirasaḥ pīḍane srāve nāsāyā hṛdi tāmyati|कासप्रतिश्यायवतां धूमं वैद्यः प्रयोजयेत्॥ ६५ ॥kāsapratiśyāyavatāṃ dhūmaṃ vaidyaḥ prayojayet|| 65 ||

दशाङ्गुलोन्मितां नाडीमथवाऽष्टाङ्गुलोन्मिताम्।daśāṅgulonmitāṃ nāḍīmathavā'ṣṭāṅgulonmitām|शरावसंपुटच्छिद्रे कृत्वा जिह्मां विचक्षणः॥ ६६ ॥śarāvasaṃpuṭacchidre kṛtvā jihmāṃ vicakṣaṇaḥ|| 66 ||

वैरेचनं मुखेनैव कासवान् धूममापिबेत्।vairecanaṃ mukhenaiva kāsavān dhūmamāpibet|तमुरः केवलं प्राप्तं मुखेनैवोद्वमेत् पुनः॥ ६७ ॥tamuraḥ kevalaṃ prāptaṃ mukhenaivodvamet punaḥ|| 67 ||

स ह्यस्य तैक्ष्ण्याद्विच्छिद्य श्लेष्माणमुरसि स्थितम्।sa hyasya taikṣṇyādvicchidya śleṣmāṇamurasi sthitam|निष्कृष्य शमयेत् कासं वातश्लेष्मसमुद्भवम्॥ ६८ ॥niṣkṛṣya śamayet kāsaṃ vātaśleṣmasamudbhavam|| 68 ||

मनःशिलालमधुकमांसीमुस्तेङ्गुदैः पिबेत्।manaḥśilālamadhukamāṃsīmusteṅgudaiḥ pibet|धूमं तस्यानु च क्षीरं सुखोष्णं सगुडं पिबेत्॥ ६९ ॥dhūmaṃ tasyānu ca kṣīraṃ sukhoṣṇaṃ saguḍaṃ pibet|| 69 ||

एष कासान् पृथग्दोषसन्निपातसमुद्भवान्।eṣa kāsān pṛthagdoṣasannipātasamudbhavān|धूमो हन्यादसंसिद्धानन्यैर्योगशतैरपि॥ ७० ॥dhūmo hanyādasaṃsiddhānanyairyogaśatairapi|| 70 ||

प्रपौण्डरीकं मधुकं शार्ङ्गेष्टां समनःशिलाम्।prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śārṅgeṣṭāṃ samanaḥśilām|मरिचं पिप्पलीं द्राक्षामेलां सुरसमञ्जरीम्॥ ७१ ॥maricaṃ pippalīṃ drākṣāmelāṃ surasamañjarīm|| 71 ||

कृत्वा वर्तीं पिबेद्धूमं क्षौमचेलानुवर्तिताम्।kṛtvā vartīṃ pibeddhūmaṃ kṣaumacelānuvartitām|घृताक्तामनु च क्षीरं गुडोदकमथापि वा॥ ७२ ॥ghṛtāktāmanu ca kṣīraṃ guḍodakamathāpi vā|| 72 ||

मनःशिलैलामरिचक्षाराञ्जनकुटन्नटैः।manaḥśilailāmaricakṣārāñjanakuṭannaṭaiḥ|वंशलेखनसेव्यालक्षौमलक्तकरोहिषैः॥ ७३ ॥vaṃśalekhanasevyālakṣaumalaktakarohiṣaiḥ|| 73 ||

पूर्वकल्पेन धूमोऽयं सानुपानो विधीयते।pūrvakalpena dhūmo'yaṃ sānupāno vidhīyate|मनःशिलाले तद्वच्च पिप्पलीनागरैः सह॥ ७४ ॥manaḥśilāle tadvacca pippalīnāgaraiḥ saha|| 74 ||

त्वगैङ्गुदी बृहत्यौ द्वे तालमूली मनःशिला।tvagaiṅgudī bṛhatyau dve tālamūlī manaḥśilā|कार्पासास्थ्यश्वगन्धा च धूमः कासविनाशनः॥ ७५ ॥kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ|| 75 ||

ग्राम्यानूपौदकैः शालियवगोधूमषष्टिकान्।grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān|रसैर्माषात्मगुप्तानां यूषैर्वा भोजयेद्धितान्॥ ७६ ॥rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān|| 76 ||

यवानीपिप्पलीबिल्वमध्यनागरचित्रकैः।yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ|रास्नाजाजीपृथक्पर्णीपलाशशटिपौष्करैः॥ ७७ ॥rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśaṭipauṣkaraiḥ|| 77 ||

स्निग्धाम्ललवणां सिद्धां पेयामनिलजे पिबेत्।snigdhāmlalavaṇāṃ siddhāṃ peyāmanilaje pibet|कटीहृत्पार्श्वकोष्ठार्तिश्वासहिक्काप्रणाशिनीम्॥ ७८ ॥kaṭīhṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahikkāpraṇāśinīm|| 78 ||

दशमूलरसे तद्वत्पञ्चकोलगुडान्विताम्।daśamūlarase tadvatpañcakolaguḍānvitām|सिद्धां समतिलां दद्यात्क्षीरे वाऽपि ससैन्धवाम्॥ ७९ ॥siddhāṃ samatilāṃ dadyātkṣīre vā'pi sasaindhavām|| 79 ||

मात्स्यकौक्कुटवाराहैरामिषैर्वा घृतान्विताम्।mātsyakaukkuṭavārāhairāmiṣairvā ghṛtānvitām|सिद्धां ससैन्धवां पेयां वातकासी पिबेन्नरः॥ ८० ॥siddhāṃ sasaindhavāṃ peyāṃ vātakāsī pibennaraḥ|| 80 ||

वास्तुको वायसीशाकं मूलकं सुनिषण्णकम्।vāstuko vāyasīśākaṃ mūlakaṃ suniṣaṇṇakam|स्नेहास्तैलादयो भक्ष्याः क्षीरेक्षुरसगौडिकाः॥ ८१ ॥snehāstailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ|| 81 ||

दध्यारनालाम्लफलप्रसन्नापानमेव च।dadhyāranālāmlaphalaprasannāpānameva ca|शस्यते वातकासे तु स्वाद्वम्ललवणानि च॥śasyate vātakāse tu svādvamlalavaṇāni ca||इति वातकासचिकित्सा।iti vātakāsacikitsā|

पैत्तिके सकफे कासे वमनं सर्पिषा हितम्।paittike sakaphe kāse vamanaṃ sarpiṣā hitam|तथा मदनकाश्मर्यमधुकक्कथितैर्जलैः॥ ८३ ॥tathā madanakāśmaryamadhukakkathitairjalaiḥ|| 83 ||

यष्ट्याह्वफलकल्कैर्वा विदारीक्षुरसायुतैः।yaṣṭyāhvaphalakalkairvā vidārīkṣurasāyutaiḥ|हृतदोषस्ततः शीतं मधुरं च क्रमं भजेत्॥ ८४ ॥hṛtadoṣastataḥ śītaṃ madhuraṃ ca kramaṃ bhajet|| 84 ||

पैत्ते तनुकफे कासे त्रिवृतां मधुरैर्युताम्।paitte tanukaphe kāse trivṛtāṃ madhurairyutām|दद्याद्घनकफे तिक्तैर्विरेकार्थे युतां भिषक्॥ ८५ ॥dadyādghanakaphe tiktairvirekārthe yutāṃ bhiṣak|| 85 ||

स्निग्धशीतस्तनुकफे रूक्षशीतः कफे घने।snigdhaśītastanukaphe rūkṣaśītaḥ kaphe ghane|क्रमः कार्यः परं भोज्यैः स्नेहैर्लेहैश्च शस्यते॥ ८६ ॥kramaḥ kāryaḥ paraṃ bhojyaiḥ snehairlehaiśca śasyate|| 86 ||

शृङ्गाटकं पद्मबीजं नीलीसाराणि पिप्पली।śṛṅgāṭakaṃ padmabījaṃ nīlīsārāṇi pippalī|पिप्पलीमुस्तयष्ट्याह्वद्राक्षामूर्वामहौषधम्॥ ८७ ॥pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham|| 87 ||

लाजाऽमृतफला द्राक्षा त्वक्क्षीरी पिप्पली सिता।lājā'mṛtaphalā drākṣā tvakkṣīrī pippalī sitā|पिप्पलीपद्मकद्राक्षा बृहत्याश्च फलाद्रसः॥ ८८ ॥pippalīpadmakadrākṣā bṛhatyāśca phalādrasaḥ|| 88 ||

खर्जूरं पिप्पली वांशी श्वदंष्ट्रा चेति पञ्च ते।kharjūraṃ pippalī vāṃśī śvadaṃṣṭrā ceti pañca te|घृतक्षौद्रयुता लेहाः श्लोकार्धैः पित्तकासिनाम्॥ ८९ ॥ghṛtakṣaudrayutā lehāḥ ślokārdhaiḥ pittakāsinām|| 89 ||

शर्कराचन्दनद्राक्षामधुधात्रीफलोत्पलैः।śarkarācandanadrākṣāmadhudhātrīphalotpalaiḥ|पैत्ते, समुस्तमरिचः सकफे, सघृतोऽनिले॥ ९० ॥paitte, samustamaricaḥ sakaphe, saghṛto'nile|| 90 ||

मृद्वीकार्धशतं त्रिंशत्पिप्पलीः शर्करापलम्।mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśatpippalīḥ śarkarāpalam|लेहयेन्मधुना गोर्वा क्षीरपं च शकृद्रसम्॥ ९१ ॥lehayenmadhunā gorvā kṣīrapaṃ ca śakṛdrasam|| 91 ||

त्वगेलाव्योषमृद्वीकापिप्पलीमूलपौष्करैः।tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ|लाजामुस्तशटीरास्नाधात्रीफलबिभीतकैः॥ ९२ ॥lājāmustaśaṭīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ|| 92 ||

शर्कराक्षौद्रसर्पिर्भिर्लेहः कासविनाशनः।śarkarākṣaudrasarpirbhirlehaḥ kāsavināśanaḥ|श्वासं हिक्कां क्षयं चैव हृद्रोगं च प्रणाशयेत्॥ ९३ ॥śvāsaṃ hikkāṃ kṣayaṃ caiva hṛdrogaṃ ca praṇāśayet|| 93 ||

पिप्पल्यामलकं द्राक्षां लाक्षां लाजां सितोपलाम्।pippalyāmalakaṃ drākṣāṃ lākṣāṃ lājāṃ sitopalām|क्षीरे पक्त्वा घनं शीतं लिह्यात् क्षौद्राष्टभागिकम्॥ ९४ ॥kṣīre paktvā ghanaṃ śītaṃ lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikam|| 94 ||

विदारीक्षुमृणालानां रसान् क्षीरं सितोपलाम्।vidārīkṣumṛṇālānāṃ rasān kṣīraṃ sitopalām|पिबेद्वा मधुसंयुक्तं पित्तकासहरं परम्॥ ९५ ॥pibedvā madhusaṃyuktaṃ pittakāsaharaṃ param|| 95 ||

मधुरैर्जाङ्गलरसैः श्यामाकयवकोद्रवाः।madhurairjāṅgalarasaiḥ śyāmākayavakodravāḥ|मुद्गादियूषैः शाकैश्च तिक्तकैर्मात्रया हिताः॥ ९६ ॥mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ|| 96 ||

घनश्लेष्मणि लेहास्तु तिक्तका मधुसंयुताः।ghanaśleṣmaṇi lehāstu tiktakā madhusaṃyutāḥ|शालयः स्युस्तनुकफे षष्टिकाश्च रसादिभिः॥ ९७ ॥śālayaḥ syustanukaphe ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ|| 97 ||

शर्कराम्भोऽनुपानार्थं द्राक्षेक्षूणां रसाः पयः।śarkarāmbho'nupānārthaṃ drākṣekṣūṇāṃ rasāḥ payaḥ|सर्वं च मधुरं शीतमविदाहि प्रशस्यते॥ ९८ ॥sarvaṃ ca madhuraṃ śītamavidāhi praśasyate|| 98 ||

काकोलीबृहतीमेदायुग्मैः सवृषनागरैः।kākolībṛhatīmedāyugmaiḥ savṛṣanāgaraiḥ|पित्तकासे रसान् क्षीरं यूषांश्चाप्युपकल्पयेत्॥ ९९ ॥pittakāse rasān kṣīraṃ yūṣāṃścāpyupakalpayet|| 99 ||

शरादिपञ्चमूलस्य पिप्पलीद्राक्षयोस्तथा।śarādipañcamūlasya pippalīdrākṣayostathā|कषायेण शृतं क्षीरं पिबेत् समधुशर्करम्॥ १०० ॥kaṣāyeṇa śṛtaṃ kṣīraṃ pibet samadhuśarkaram|| 100 ||

स्थिरासितापृश्निपर्णीश्रावणीबृहतीयुगैः।sthirāsitāpṛśniparṇīśrāvaṇībṛhatīyugaiḥ|जीवकर्षभकाकोलीतामलक्यृद्धिजीवकैः॥ १०१ ॥jīvakarṣabhakākolītāmalakyṛddhijīvakaiḥ|| 101 ||

शृतं पयः पिबेत् कासी ज्वरी दाही क्षतक्षयी।śṛtaṃ payaḥ pibet kāsī jvarī dāhī kṣatakṣayī|तज्जं वा साधयेत् सर्पिः सक्षीरेक्षुरसं भिषक्॥ १०२ ॥tajjaṃ vā sādhayet sarpiḥ sakṣīrekṣurasaṃ bhiṣak|| 102 ||

जीवकाद्यैर्मधुरकैः फलैश्चाभिषुकादिभिः।jīvakādyairmadhurakaiḥ phalaiścābhiṣukādibhiḥ|कल्कैस्त्रिकार्षिकैः सिद्धे पूतशीते प्रदापयेत्॥ १०३ ॥kalkaistrikārṣikaiḥ siddhe pūtaśīte pradāpayet|| 103 ||

शर्करापिप्पलीचूर्णं त्वक्क्षीर्या मरिचस्य च।śarkarāpippalīcūrṇaṃ tvakkṣīryā maricasya ca|शृङ्गाटकस्य चावाप्य क्षौद्रगर्भान्पलोन्मितान्॥ १०४ ॥śṛṅgāṭakasya cāvāpya kṣaudragarbhānpalonmitān|| 104 ||

गुडान् गोधूमचूर्णेन कृत्वा खादेद्धिताशनः।guḍān godhūmacūrṇena kṛtvā khādeddhitāśanaḥ|शुक्रासृग्दोषशोषेषु कासे क्षीणक्षतेषु च॥ १०५ ॥śukrāsṛgdoṣaśoṣeṣu kāse kṣīṇakṣateṣu ca|| 105 ||

शर्करानागरोदीच्यं कण्टकारीं शटीं समम्।śarkarānāgarodīcyaṃ kaṇṭakārīṃ śaṭīṃ samam|पिष्ट्वा रसं पिबेत्पूतं वस्त्रेण घृतमूर्च्छितम्॥ १०६ ॥piṣṭvā rasaṃ pibetpūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrcchitam|| 106 ||

महिष्यजाविगोक्षीरधात्रीफलरसैः समैः।mahiṣyajāvigokṣīradhātrīphalarasaiḥ samaiḥ|सर्पिः सिद्धं पिबेद्युक्त्या पित्तकासनिबर्हणम्॥sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā pittakāsanibarhaṇam||इति पित्तकासचिकित्सा।iti pittakāsacikitsā|

बलिनं वमनैरादौ शोधितं कफकासिनम्।balinaṃ vamanairādau śodhitaṃ kaphakāsinam|यवान्नैः कटुरूक्षोष्णैः कफघ्नैश्चाप्युपाचरेत्॥ १०८ ॥yavānnaiḥ kaṭurūkṣoṣṇaiḥ kaphaghnaiścāpyupācaret|| 108 ||

पिप्पलीक्षारिकैर्यूषैः कौलत्थैर्मूलकस्य च।pippalīkṣārikairyūṣaiḥ kaulatthairmūlakasya ca|लघून्यन्नानि भुञ्जीत रसैर्वा कटुकान्वितैः॥ १०९ ॥laghūnyannāni bhuñjīta rasairvā kaṭukānvitaiḥ|| 109 ||

धान्वबैलरसैः स्नेहैस्तिलसर्षपबिल्वजैः।dhānvabailarasaiḥ snehaistilasarṣapabilvajaiḥ|मध्वम्लोष्णाम्बुतक्रं वा मद्यं वा निगदं पिबेत्॥ ११० ॥madhvamloṣṇāmbutakraṃ vā madyaṃ vā nigadaṃ pibet|| 110 ||

पौष्करारग्वधं मूलं पटोलं तैर्निशास्थितम्।pauṣkarāragvadhaṃ mūlaṃ paṭolaṃ tairniśāsthitam|जलं मधुयुतं पेयं कालेष्वन्नस्य वा त्रिषु॥ १११ ॥jalaṃ madhuyutaṃ peyaṃ kāleṣvannasya vā triṣu|| 111 ||

कट्फलं कत्तृणं भार्गीं मुस्तं धान्यं वचाभये।kaṭphalaṃ kattṛṇaṃ bhārgīṃ mustaṃ dhānyaṃ vacābhaye|शुण्ठीं पर्पटकं शृङ्गीं सुराह्वं च शृतं जले॥ ११२ ॥śuṇṭhīṃ parpaṭakaṃ śṛṅgīṃ surāhvaṃ ca śṛtaṃ jale|| 112 ||

मधुहिङ्गुयुतं पेयं कासे वातकफात्मके।madhuhiṅguyutaṃ peyaṃ kāse vātakaphātmake|कण्ठरोगे मुखे शूने श्वासहिक्काज्वरेषु च॥ ११३ ॥kaṇṭharoge mukhe śūne śvāsahikkājvareṣu ca|| 113 ||

पाठां शुण्ठीं मूर्वां गवाक्षीं मुस्तपिप्पलीम्।pāṭhāṃ śuṇṭhīṃ mūrvāṃ gavākṣīṃ mustapippalīm|पिष्ट्वा घर्माम्बुना हिङ्गुसैन्धवाभ्यां युतां पिबेत्॥ ११४ ॥piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṃ yutāṃ pibet|| 114 ||

नागरातिविषे मुस्तं शृङ्गीं कर्कटकस्य च।nāgarātiviṣe mustaṃ śṛṅgīṃ karkaṭakasya ca|हरीतकीं शटीं चैव तेनैव विधिना पिबेत्॥ ११५ ॥harītakīṃ śaṭīṃ caiva tenaiva vidhinā pibet|| 115 ||

तैलभृष्टं च पिप्पल्याः कल्काक्षं ससितोपलम्।tailabhṛṣṭaṃ ca pippalyāḥ kalkākṣaṃ sasitopalam|पिबेद्वा श्लेष्मकासघ्नं कुलत्थरससंयुतम्॥ ११६ ॥pibedvā śleṣmakāsaghnaṃ kulattharasasaṃyutam|| 116 ||

कासमर्दाश्वविट्भृङ्गराजवार्ताकजो रसः।kāsamardāśvaviṭbhṛṅgarājavārtākajo rasaḥ|सक्षौद्रः कफकासघ्नः सुरसस्यासितस्य च॥ ११७ ॥sakṣaudraḥ kaphakāsaghnaḥ surasasyāsitasya ca|| 117 ||

देवदारु शटी रास्ना कर्कटाख्या दुरालभा।devadāru śaṭī rāsnā karkaṭākhyā durālabhā|पिप्पली नागरं मुस्तं पथ्याधात्रीसितोपलाः॥ ११८ ॥pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyādhātrīsitopalāḥ|| 118 ||

मधुतैलयुतावेतौ लेहौ वातानुगे कफे।madhutailayutāvetau lehau vātānuge kaphe|पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली॥ ११९ ॥pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī|| 119 ||

पथ्या तामलकी धात्री भद्रमुस्ता च पिप्पली।pathyā tāmalakī dhātrī bhadramustā ca pippalī|देवदार्वभया मुस्तं पिप्पली विश्वभेषजम्॥ १२० ॥devadārvabhayā mustaṃ pippalī viśvabheṣajam|| 120 ||

विशाला पिप्पली मुस्तं त्रिवृता चेति लेहयेत्।viśālā pippalī mustaṃ trivṛtā ceti lehayet|चतुरो मधुना लेहान् कफकासहरान् भिषक्॥ १२१ ॥caturo madhunā lehān kaphakāsaharān bhiṣak|| 121 ||

सौवर्चलाभयाधात्रीपिप्पलीक्षारनागरम्।sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram|चूर्णितं सर्पिषा वातकफकासहरं पिबेत्॥ १२२ ॥cūrṇitaṃ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṃ pibet|| 122 ||

दशमूलाढके प्रस्थं घृतस्याक्षसमैः पचेत्।daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet|पुष्कराह्वशटीबिल्वसुरसव्योषहिङ्गुभिः॥ १२३ ॥puṣkarāhvaśaṭībilvasurasavyoṣahiṅgubhiḥ|| 123 ||

पेयानुपानं तत् पेयं कासे वातकफात्मके।peyānupānaṃ tat peyaṃ kāse vātakaphātmake|श्वासरोगेषु सर्वेषु कफवातात्मकेषु च॥śvāsarogeṣu sarveṣu kaphavātātmakeṣu ca||इति दशमूलादिघृतम्।iti daśamūlādighṛtam|

समूलफलपत्रायाः कण्टकार्या रसाढके।samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake|घृतप्रस्थं बलाव्योषविडङ्गशटिचित्रकैः॥ १२५ ॥ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭicitrakaiḥ|| 125 ||

सौवर्चलयवक्षारपिप्पलीमूलपौष्करैः।sauvarcalayavakṣārapippalīmūlapauṣkaraiḥ|वृश्चीरबृहतीपथ्यायवानीदाडिमर्धिभिः॥ १२६ ॥vṛścīrabṛhatīpathyāyavānīdāḍimardhibhiḥ|| 126 ||

द्राक्षापुनर्नवाचव्यदुरालम्भाम्लवेतसैः।drākṣāpunarnavācavyadurālambhāmlavetasaiḥ|शृङ्गीतामलकीभार्गीरास्नागोक्षुरकैः पचेत्॥ १२७ ॥śṛṅgītāmalakībhārgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet|| 127 ||

कल्कैस्तत् सर्वकासेषु हिक्काश्वासेषु शस्यते।kalkaistat sarvakāseṣu hikkāśvāseṣu śasyate|कण्टकारीघृतं ह्येतत् कफव्याधिनिसूदनम्॥kaṇṭakārīghṛtaṃ hyetat kaphavyādhinisūdanam||इति कण्टकारीघृतम्।iti kaṇṭakārīghṛtam|

कुलत्थरसयुक्तं वा पञ्चकोलशृतं घृतम्।kulattharasayuktaṃ vā pañcakolaśṛtaṃ ghṛtam|पाययेत् कफजे कासे हिक्काश्वासे च शस्यते॥pāyayet kaphaje kāse hikkāśvāse ca śasyate||इति कुलत्थादिघृतम्।iti kulatthādighṛtam|

धूमांस्तानेव दद्याच्च ये प्रोक्ता वातकासिनाम्।dhūmāṃstāneva dadyācca ye proktā vātakāsinām|कोशातकीफलान्मध्यं पिबेद्वा समनःशिलम्॥ १३० ॥kośātakīphalānmadhyaṃ pibedvā samanaḥśilam|| 130 ||

तमकः कफकासे तु स्याच्चेत् पित्तानुबन्धजः।tamakaḥ kaphakāse tu syāccet pittānubandhajaḥ|पित्तकासक्रियां तत्र यथावस्थं प्रयोजयेत्॥ १३१ ॥pittakāsakriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayet|| 131 ||

वाते कफानुबन्धे तु कुर्यात् कफहरीं क्रियाम्।vāte kaphānubandhe tu kuryāt kaphaharīṃ kriyām|पित्तानुबन्धयोर्वातकफयोः पित्तनाशिनीम्॥ १३२ ॥pittānubandhayorvātakaphayoḥ pittanāśinīm|| 132 ||

आर्द्रे विरूक्षणं, शुष्के स्निग्धं, वातकफात्मके।ārdre virūkṣaṇaṃ, śuṣke snigdhaṃ, vātakaphātmake|कासेऽन्नपानं कफजे सपित्ते तिक्तसंयुतम्॥kāse'nnapānaṃ kaphaje sapitte tiktasaṃyutam||इति कफजकासचिकित्सा।iti kaphajakāsacikitsā|

कासमात्ययिकं मत्वा क्षतजं त्वरया जयेत्।kāsamātyayikaṃ matvā kṣatajaṃ tvarayā jayet|मधुरैर्जीवनीयैश्च बलमांसविवर्धनैः॥ १३४ ॥madhurairjīvanīyaiśca balamāṃsavivardhanaiḥ|| 134 ||

पिप्पली मधुकं पिष्टं कार्षिकं ससितोपलम्।pippalī madhukaṃ piṣṭaṃ kārṣikaṃ sasitopalam|प्रास्थिकं गव्यमाजं च क्षीरमिक्षुरसस्तथा॥ १३५ ॥prāsthikaṃ gavyamājaṃ ca kṣīramikṣurasastathā|| 135 ||

यवगोधूममृद्वीकाचूर्णमामलकाद्रसः।yavagodhūmamṛdvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ|तैलं च प्रसृतांशानि तत् सर्वं मृदुनाऽग्निना॥ १३६ ॥tailaṃ ca prasṛtāṃśāni tat sarvaṃ mṛdunā'gninā|| 136 ||

पचेल्लेहं घृतक्षौद्रयुक्तः स क्षतकासहा।pacellehaṃ ghṛtakṣaudrayuktaḥ sa kṣatakāsahā|श्वासहृद्रोगकार्श्येषु हितो वृद्धेऽल्परेतसि॥ १३७ ॥śvāsahṛdrogakārśyeṣu hito vṛddhe'lparetasi|| 137 ||

क्षतकासाभिभूतानां वृत्तिः स्यात् पित्तकासिकी।kṣatakāsābhibhūtānāṃ vṛttiḥ syāt pittakāsikī|क्षीरसर्पिर्मधुप्राया संसर्गे तु विशेषणम्॥ १३८ ॥kṣīrasarpirmadhuprāyā saṃsarge tu viśeṣaṇam|| 138 ||

वातपित्तार्दितेऽभ्यङ्गो गात्रभेदे घृतैर्हितः।vātapittārdite'bhyaṅgo gātrabhede ghṛtairhitaḥ|तैलैर्मारुतरोगघ्नैः पीड्यमाने च वायुना॥ १३९ ॥tailairmārutarogaghnaiḥ pīḍyamāne ca vāyunā|| 139 ||

हृत्पार्श्वार्तिषु पानं स्याज्जीवनीयस्य सर्पिषः।hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ|सदाहं कासिनो रक्तं ष्ठीवतः सबलेऽनले॥ १४० ॥sadāhaṃ kāsino raktaṃ ṣṭhīvataḥ sabale'nale|| 140 ||

मांसोचितेभ्यः क्षामेभ्यो लावादीनां रसा हिताः।māṃsocitebhyaḥ kṣāmebhyo lāvādīnāṃ rasā hitāḥ|तृष्णार्तानां पयश्छागं शरमूलादिभिः शृतम्॥ १४१ ॥tṛṣṇārtānāṃ payaśchāgaṃ śaramūlādibhiḥ śṛtam|| 141 ||

रक्ते स्रोतोभ्य आस्याद्वाऽप्यागते क्षीरजं घृतम्।rakte srotobhya āsyādvā'pyāgate kṣīrajaṃ ghṛtam|नस्यं पानं यवागूर्वा श्रान्ते क्षामे हतानले॥ १४२ ॥nasyaṃ pānaṃ yavāgūrvā śrānte kṣāme hatānale|| 142 ||

स्तम्भायामेषु महतीं मात्रां वा सर्पिषः पिबेत्।stambhāyāmeṣu mahatīṃ mātrāṃ vā sarpiṣaḥ pibet|कुर्याद्वा वातरोगघ्नं पित्तरक्ताविरोधि यत्॥ १४३ ॥kuryādvā vātarogaghnaṃ pittaraktāvirodhi yat|| 143 ||

निवृत्ते क्षतदोषे तु कफे वृद्ध उरः क्षते।nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddha uraḥ kṣate|दाल्यते कासिनो यस्य स धूमान्ना पिबेदिमान्॥ १४४ ॥dālyate kāsino yasya sa dhūmānnā pibedimān|| 144 ||

द्वे मेदे मधुक्रं द्वे च बले तैः क्षौमलक्तकैः।dve mede madhukraṃ dve ca bale taiḥ kṣaumalaktakaiḥ|वर्तितैर्धूममापीय जीवनीयघृतं पिबेत्॥ १४५ ॥vartitairdhūmamāpīya jīvanīyaghṛtaṃ pibet|| 145 ||

मनःशिलापलाशाजगन्धात्वक्क्षीरिनागरैः।manaḥśilāpalāśājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ|भावयित्वा पिबेत् क्षौममनु चेक्षुगुडोदकम्॥ १४६ ॥bhāvayitvā pibet kṣaumamanu cekṣuguḍodakam|| 146 ||

पिष्ट्वा मनःशिलां तुल्यामार्द्रया वटशुङ्गया।piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā|ससर्पिष्कं पिबेद्धूमं तित्तिरिप्रतिभोजनम्॥ १४७ ॥sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ tittiripratibhojanam|| 147 ||

भावितं जीवनीयैर्वा कुलिङ्गाण्डरसायुतैः।bhāvitaṃ jīvanīyairvā kuliṅgāṇḍarasāyutaiḥ|क्षौमं धूमं पिबेत् क्षीरं शृतं चायोगुडैरनु॥kṣaumaṃ dhūmaṃ pibet kṣīraṃ śṛtaṃ cāyoguḍairanu||इति क्षतजकासचिकित्सा।iti kṣatajakāsacikitsā|

संपूर्णरूपं क्षयजं दुर्बलस्य विवर्जयेत्।saṃpūrṇarūpaṃ kṣayajaṃ durbalasya vivarjayet|नवोत्थितं बलवतः प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्॥ १४९ ॥navotthitaṃ balavataḥ pratyākhyāyācaret kriyām|| 149 ||

तस्मै बृंहणमेवादौ कुर्यादग्नेश्च दीपनम्।tasmai bṛṃhaṇamevādau kuryādagneśca dīpanam|बहुदोषाय सस्नेहं मृदु दद्याद्विरेचनम्॥ १५० ॥bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam|| 150 ||

शम्पाकेन त्रिवृतया मृद्वीकारसयुक्तया।śampākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā|तिल्वकस्य कषायेण विदारीस्वरसेन च॥ १५१ ॥tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca|| 151 ||

सर्पिः सिद्धं पिबेद्युक्त्या क्षीणदेहो विशोधनम्।sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśodhanam|(हितं तद्देहबलयोरस्य संरक्षणं मतम्॥)(hitaṃ taddehabalayorasya saṃrakṣaṇaṃ matam||)

पित्ते कफे च संक्षीणे परिक्षीणेषु धातुषु।pitte kaphe ca saṃkṣīṇe parikṣīṇeṣu dhātuṣu|घृतं कर्कटकीक्षीरद्विबलासाधितं पिबेत्॥ १५३ ॥ghṛtaṃ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet|| 153 ||

विदारीभिः कदम्बैर्वा तालसस्यैस्तथा शृतम्।vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaistathā śṛtam|घृतं पयश्च मूत्रस्य वैवर्ण्ये कृच्छ्रनिर्गमे॥ १५४ ॥ghṛtaṃ payaśca mūtrasya vaivarṇye kṛcchranirgame|| 154 ||

शूने सवेदने मेढ्रे पायौ सश्रोणिवंक्षणे।śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṃkṣaṇe|घृतमण्डेन मधुनाऽनुवास्यो मिश्रकेण वा॥ १५५ ॥ghṛtamaṇḍena madhunā'nuvāsyo miśrakeṇa vā|| 155 ||

जाङ्गलैः प्रतिभुक्तस्य वर्तकाद्या बिलेशयाः।jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ|क्रमशः प्रसहाश्चैव प्रयोज्याः पिशिताशिनः॥ १५६ ॥kramaśaḥ prasahāścaiva prayojyāḥ piśitāśinaḥ|| 156 ||

औष्ण्यात् प्रमाथिभावाच्च स्रोतोभ्यश्च्यावयन्ति ते।auṣṇyāt pramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te|कफं, शुद्धैश्च तैः पुष्टिं कुर्यात्सम्यग्वहन्रसः॥ १५७ ॥kaphaṃ, śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ kuryātsamyagvahanrasaḥ|| 157 ||

द्विपञ्चमूलीत्रिफलाचविकाभार्गिचित्रकैः।dvipañcamūlītriphalācavikābhārgicitrakaiḥ|कुलत्थपिप्पलीमूलपाठकोलयवैर्जले॥ १५८ ॥kulatthapippalīmūlapāṭhakolayavairjale|| 158 ||

शृतैर्नागरदुःस्पर्शापिप्पलीशटिपौष्करैः।śṛtairnāgaraduḥsparśāpippalīśaṭipauṣkaraiḥ|कलैः कर्कटशृङ्ग्या च समैः सर्पिर्विपाचयेत्॥ १५९ ॥kalaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet|| 159 ||

सिद्धेऽस्मिंश्चूर्णितौ क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च।siddhe'smiṃścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca|दत्त्वा युक्त्या पिबेन्मात्रां क्षयकासनिपीडितः॥dattvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ||इति द्विपञ्चमूलादिघृतम्।iti dvipañcamūlādighṛtam|

गुडूचीं पिप्पलीं मूर्वां हरिद्रां श्रेयसीं वचाम्।guḍūcīṃ pippalīṃ mūrvāṃ haridrāṃ śreyasīṃ vacām|निदिग्धिकां कासमर्दं पाठां चित्रकनागरम्॥ १६१ ॥nidigdhikāṃ kāsamardaṃ pāṭhāṃ citrakanāgaram|| 161 ||

जले चतुर्गुणे पक्त्वा पादशेषेण तत्समम्।jale caturguṇe paktvā pādaśeṣeṇa tatsamam|सिद्धं सर्पिः पिबेद्गुल्मश्वासार्तिक्षयकासनुत्॥siddhaṃ sarpiḥ pibedgulmaśvāsārtikṣayakāsanut||इति गुडूच्यादिघृतम्।iti guḍūcyādighṛtam|

कासमर्दाभयामुस्तपाठाकट्फलनागरैः।kāsamardābhayāmustapāṭhākaṭphalanāgaraiḥ|पिप्पलीकटुकाद्राक्षाकाश्मर्यसुरसैस्तथा॥ १६३ ॥pippalīkaṭukādrākṣākāśmaryasurasaistathā|| 163 ||

अक्षमात्रैर्घृतप्रस्थं क्षीरद्राक्षारसाढके।akṣamātrairghṛtaprasthaṃ kṣīradrākṣārasāḍhake|पचेच्छोषज्वरप्लीहसर्वकासहरं शिवम्॥ १६४ ॥pacecchoṣajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam|| 164 ||

धात्रीफलैः क्षीरसिद्धैः सर्पिर्वाऽप्यवचूर्णितम्।dhātrīphalaiḥ kṣīrasiddhaiḥ sarpirvā'pyavacūrṇitam|द्विगुणे दाडिमरसे विपक्वं व्योषसंयुतम्॥ १६५ ॥dviguṇe dāḍimarase vipakvaṃ vyoṣasaṃyutam|| 165 ||

पिबेदुपरि भक्तस्य यवक्षारघृतं नरः।pibedupari bhaktasya yavakṣāraghṛtaṃ naraḥ|पिप्पलीगुडसिद्धं वा च्छागक्षीरयुतं घृतम्॥ १६६ ॥pippalīguḍasiddhaṃ vā cchāgakṣīrayutaṃ ghṛtam|| 166 ||

एतान्यग्निविवृद्ध्यर्थं सर्पींषि क्षयकासिनाम्।etānyagnivivṛddhyarthaṃ sarpīṃṣi kṣayakāsinām|स्युर्दोषबद्धकोष्ठोरःस्रोतसां च विशुद्धये॥ १६७ ॥syurdoṣabaddhakoṣṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye|| 167 ||

हरीतकीर्यवक्वाथद्व्याढके विंशतिं पचेत्।harītakīryavakvāthadvyāḍhake viṃśatiṃ pacet|स्विन्ना मृदित्वा तास्तस्मिन् पुराणं गुडषट्पलम्॥ १६८ ॥svinnā mṛditvā tāstasmin purāṇaṃ guḍaṣaṭpalam|| 168 ||

दद्यान्मनःशिलाकर्षं कर्षांर्धं च रसाञ्जनात्।dadyānmanaḥśilākarṣaṃ karṣāṃrdhaṃ ca rasāñjanāt|कुडवार्धं च पिप्प्ल्याः स लेहः श्वासकासनुत्॥kuḍavārdhaṃ ca pipplyāḥ sa lehaḥ śvāsakāsanut||इति हरीतकीलेहः।iti harītakīlehaḥ|

श्वाविधः सूचयो दग्धाः सघृतक्षौद्रशर्कराः।śvāvidhaḥ sūcayo dagdhāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ|श्वासकासहरा बर्हिपादौ वा क्षौद्रसर्पिषा॥ १७० ॥śvāsakāsaharā barhipādau vā kṣaudrasarpiṣā|| 170 ||

एरण्डपत्रक्षारं वा व्योषतैलगुडान्वितम्।eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍānvitam|लिह्यादेतेन विधिना सुरसैरण्डपत्रजम्॥ १७१ ॥lihyādetena vidhinā surasairaṇḍapatrajam|| 171 ||

द्राक्षापद्मकवार्ताकपिप्पलीः क्षौद्रसर्पिषा।drākṣāpadmakavārtākapippalīḥ kṣaudrasarpiṣā|लिह्यात्त्र्यूषणचूर्णं वा पुराणगुडसर्पिषा॥ १७२ ॥lihyāttryūṣaṇacūrṇaṃ vā purāṇaguḍasarpiṣā|| 172 ||

चित्रकं त्रिफलाजाजी कर्कटाख्या कटुत्रिकम्।citrakaṃ triphalājājī karkaṭākhyā kaṭutrikam|द्राक्षां च क्षौद्रसर्पिर्भ्यां लिह्यादद्याद्गुडेन वा॥ १७३ ॥drākṣāṃ ca kṣaudrasarpirbhyāṃ lihyādadyādguḍena vā|| 173 ||

पद्मकं त्रिफलां व्योषं विडङ्गं सुरदारु च।padmakaṃ triphalāṃ vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ suradāru ca|बलां रास्नां च तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्॥ १७४ ॥balāṃ rāsnāṃ ca tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet|| 174 ||

सर्वैरेभिः समं चूर्णैः पृथक् क्षौद्रं घृतं सिताम्।sarvairebhiḥ samaṃ cūrṇaiḥ pṛthak kṣaudraṃ ghṛtaṃ sitām|विमथ्य लेहयेल्लेहं सर्वकासहरं शिवम्॥ १७५ ॥vimathya lehayellehaṃ sarvakāsaharaṃ śivam|| 175 ||

जीवन्तीं मधुकं पाठां त्वक्क्षीरीं त्रिफलां शटीम्।jīvantīṃ madhukaṃ pāṭhāṃ tvakkṣīrīṃ triphalāṃ śaṭīm|मुस्तैले पद्मकं द्राक्षां द्वे बृहत्यौ वितुन्नकम्॥ १७६ ॥mustaile padmakaṃ drākṣāṃ dve bṛhatyau vitunnakam|| 176 ||

सारिवां पौष्करं मूलं कर्कटाख्यां रसाञ्जनम्।sārivāṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ karkaṭākhyāṃ rasāñjanam|पुनर्नवां लोहरजस्त्रायमाणां यवानिकाम्॥ १७७ ॥punarnavāṃ loharajastrāyamāṇāṃ yavānikām|| 177 ||

भार्गीं तामलकीमृद्धिं विडङ्गं धन्वयासकम्।bhārgīṃ tāmalakīmṛddhiṃ viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam|क्षारचित्रकचव्याम्लवेतसव्योषदारु च॥ १७८ ॥kṣāracitrakacavyāmlavetasavyoṣadāru ca|| 178 ||

चूर्णीकृत्य समांशानि लेहयेत् क्षौद्रसर्पिषा।cūrṇīkṛtya samāṃśāni lehayet kṣaudrasarpiṣā|चूर्णात्पाणितलं पञ्च कासानेतद् व्यपोहति॥cūrṇātpāṇitalaṃ pañca kāsānetad vyapohati||इति पद्मकादिलेहः।iti padmakādilehaḥ|

लिह्यान्मरिचचूर्णं वा सघृतक्षौद्रशर्करम्।lihyānmaricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram|बदरीपत्रकल्कं वा घृतभृष्टं ससैन्धवम्॥ १८० ॥badarīpatrakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam|| 180 ||

स्वरभेदे च कासे च लेहमेतं प्रयोजयेत्।svarabhede ca kāse ca lehametaṃ prayojayet|पत्रकल्कं घृतैर्भृष्टं तिल्वकस्य सशर्करम्॥ १८१ ॥patrakalkaṃ ghṛtairbhṛṣṭaṃ tilvakasya saśarkaram|| 181 ||

पेया चोत्कारिका च्छर्दितृट्कासामातिसारनुत्।peyā cotkārikā ccharditṛṭkāsāmātisāranut|गौरसर्षपगण्डीरविडङ्गव्योषचित्रकान्।gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyoṣacitrakān|साभयान् साधयेत्तोये यवागूं तेन चाम्भसा॥ १८२ ॥sābhayān sādhayettoye yavāgūṃ tena cāmbhasā|| 182 ||

ससर्पिर्लवणां कासे हिक्काश्वासे सपीनसे।sasarpirlavaṇāṃ kāse hikkāśvāse sapīnase|पाण्ड्वामये क्षये शोथे कर्णशूले च दापयेत्॥ १८३ ॥pāṇḍvāmaye kṣaye śothe karṇaśūle ca dāpayet|| 183 ||

कण्टकारीरसे सिद्धो मुद्गयूषः सुसंस्कृतः।kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ|सगौरामलकः साम्लः सर्वकासभिषग्जितम्॥ १८४ ॥sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam|| 184 ||

वातघ्नौषधनिष्क्वाथं क्षीरं यूषान् रसानपि।vātaghnauṣadhaniṣkvāthaṃ kṣīraṃ yūṣān rasānapi|वैष्किरप्रतुदान् बैलान् दापयेत् क्षयकासिने॥ १८५ ॥vaiṣkirapratudān bailān dāpayet kṣayakāsine|| 185 ||

क्षतकासे च ये धूमाः सानुपाना निदर्शिताः।kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ|क्षयकासेऽपि तानेव यथावस्थं प्रयोजयेत्॥ १८६ ॥kṣayakāse'pi tāneva yathāvasthaṃ prayojayet|| 186 ||

दीपनं बृंहणं चैव स्रोतसां च विशोधनम्।dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ caiva srotasāṃ ca viśodhanam|व्यत्यासात्क्षयकासिभ्यो बल्यं सर्वं हितं भवेत्॥ १८७ ॥vyatyāsātkṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ hitaṃ bhavet|| 187 ||

सन्निपातभवोऽप्येष क्षयकासः सुदारुणः।sannipātabhavo'pyeṣa kṣayakāsaḥ sudāruṇaḥ|सन्निपातहितं तस्मात् सदा कार्यं भिषग्जितम्॥ १८८ ॥sannipātahitaṃ tasmāt sadā kāryaṃ bhiṣagjitam|| 188 ||

दोषानुबलयोगाच्च हरेद्रोगबलाबलम्।doṣānubalayogācca haredrogabalābalam|कासेष्वेषु गरीयांसं जानीयादुत्तरोत्तरम्॥ १८९ ॥kāseṣveṣu garīyāṃsaṃ jānīyāduttarottaram|| 189 ||

भोज्यं पानानि सर्पींषि लेहाश्च सह पानकैः।bhojyaṃ pānāni sarpīṃṣi lehāśca saha pānakaiḥ|क्षीरं सर्पिर्गुडा धूमाः कासभैषज्यसंग्रहः॥ १९० ॥kṣīraṃ sarpirguḍā dhūmāḥ kāsabhaiṣajyasaṃgrahaḥ|| 190 ||

तत्र श्लोकः-tatra ślokaḥ-संख्या निमित्तं रूपाणि साध्यासाध्यत्वमेव च।saṃkhyā nimittaṃ rūpāṇi sādhyāsādhyatvameva ca|कासानां भेडजं प्रोक्तं गरीयस्त्वं च कासिनः॥ १९१ ॥kāsānāṃ bheḍajaṃ proktaṃ garīyastvaṃ ca kāsinaḥ|| 191 ||

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते चिकित्सास्थाने कासचिकित्सितं नामाष्टादशोऽध्यायः॥१८॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite cikitsāsthāne kāsacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||