॥ १ ॥athāto'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 19
अतिसारचिकित्सितम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verse 123)
तत्र श्लोकः-प्रागुत्पत्तिनिमित्तानि लक्षणं साध्यता न च।क्रिया चावस्थिकी सिद्धा निर्दिष्टा ह्यतिसारिणाम्॥
verse 123 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
- ! ॥ ३ ॥bhagavantaṃ khalvātreyaṃ kṛtāhnikaṃ hutāgnihotramāsīnamṛṣigaṇaparivṛtamuttare himavataḥ pārśve vinayādupetyābhivādya cāgniveśa uvāca - bhagavan! atīsārasya prāgutpattinimittalakṣaṇopaśamanāni prajānugrahārthamākhyātumarhasīti|| 3 ||
- ! ।atha bhagavān punarvasurātreyastadagniveśavacanamanuniśamyovāca - śrūyatāmagniveśa! sarvametadakhilena vākhyāyamānam| ।ādikāle khalu yajñeṣu paśavaḥ samālabhanīyā babhūvurnālambhāya prakriyante sma| ।tato dakṣayajñaṃ pratyavarakālaṃ manoḥ putrāṇāṃ nariṣyannābhāgekṣvākunṛgaśaryātyādīnāṃ kratuṣu paśūnāmevābhyanujñānāt paśavaḥ prokṣaṇamavāpuḥ| ।ataśca pratyavarakālaṃ pṛṣadhreṇa dīrghasatreṇa yajatā paśūnāmalābhādgavāmālambhaḥ pravartitaḥ| , ॥ ४ ॥taṃ dṛṣṭvā pravyathitā bhūtagaṇāḥ, teṣāṃ copayogādupākṛtānāṃ gavāṃ gauravādauṣṇyādasātmyatvādaśastopayogāccopahatāgnīnāmupahatamanasāṃ cātīsāraḥ pūrvamutpannaḥ pṛṣadhrayajñe|| 4 ||
; , ; , , ।athāvarakālaṃ vātalasya vātātapavyāyāmātimātriniṣeviṇo rūkṣālpapramitāśinastīkṣṇamadyavyavāyanityasyodāvartayataśca vegān vāyuḥ; prakopamāpadyate, paktā copahanyate; sa vāyuḥ kupito'gnāvupahate mūtrasvedau purīṣāśayamupahṛtya, tābhyāṃ purīṣaṃ dravīkṛtya, atīsārāya prakalpate| , ।tasya rūpāṇi-vijjalamāmaṃ viplutamavasādi rūkṣaṃ dravaṃ saśūlamāmagandhamīṣacchabdamaśabdaṃ vā vibaddhamūtravātamatisāryate purīṣaṃ, vāyuścāntaḥkoṣṭhe saśabdaśūlastiryak carati vibaddha ityāmātisāro vātāt| ; , ॥ ५ ॥pakvaṃ vā vibaddhamalpālpaṃ saśabdaṃ saśūlaphenapicchāparikartikaṃ hṛṣṭaromā viniḥśvasañ śuṣkamukhaḥ kaṭyūrutrikajānupṛṣṭhapārśvaśūlī bhraṣṭagudo muhurmuhurvigrathitamupaveśyate purīṣaṃ vātāt; tamāhuranugrathitamityeke, vātānugrathitavarcastvāt|| 5 ||
।pittalasya punaramlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇātimātraniṣeviṇaḥ pratatāgnisūryasaṃtāpoṣṇamārutopahatagātrasya krodherṣyābahulasya pittaṃ prakopamāpadyate| ।tat prakupitaṃ dravatvādūṣmāṇamupahatya purīṣāśayavisṛtamauṣṇyād dravatvāt saratvācca bhittvā purīṣamatisārāya prakalpate| , ॥ ६ ॥tasya rūpāṇi-hāridraṃ haritaṃ nīlaṃ kṛṣṇaṃ raktapittopahitamatidurgandhamatisāryate purīṣaṃ, tṛṣṇādāhasvedamūrcchāśūlabradhnasaṃtāpapākaparīta iti pittātisāraḥ|| 6 ||
।śleṣmalasya tu gurumadhuraśītasnigdhopasevinaḥ saṃpūrakasyācintayato divāsvapnaparasyālasasya śleṣmāprakopamāpadyate| ।sa svabhāvād gurumadhuraśītasnigdhaḥ srasto'gnimupahatya saumyasvabhāvāt purīṣāśayamupahatyopapledya purīṣamatisārāya kalpate| , ॥ ७ ॥tasya rūpāṇi-snigdhaṃ śvetaṃ picchilaṃ tantumadāmaṃ guru durgandhaṃ śleṣmopahitamanubaddhaśūlamalpālpamabhīkṣṇamatisāryate sapravāhikaṃ, gurūdaragudabastivaṃkṣaṇadeśaḥ kṛte'pyakṛtasaṃjñaḥ salomaharṣaḥ sotkleśo nidrālasyaparītaḥ sadano'nnadveṣī ceti śleṣmātisāraḥ|| 7 ||
॥ ८ ॥atiśītasnigdharūkṣoṣṇagurukharakaṭhinaviṣamaviruddhāsātmyabhojanādabhojanāt kālātītabhojanād yatkiṃcidabhyavaharaṇāt praduṣṭamadyapānīyapānādatimadyapānādasaṃśodhanāt pratikarmaṇāṃ viṣamagamanādanupacārājjvalanādityapavanasalilātisevanādasvapnādatisvapnādvegavidhārāṇādṛtuviparyayādayathābalamārambhādbhayaśokacittodvegātiyogāt kṛmiśoṣajvarārśovikārātikarṣaṇādvā vyāpannāgnestrayo doṣāḥ prakupitā bhūya evāgnimupahatya pakvāśayamanupraviśyātīsāraṃ sarvadoṣaliṅgaṃ janayanti|| 8 ||
।api ca śoṇitādīn dhātūnatiprakṛṣṭaṃ dūṣayanto dhātudoṣasvabhāvakṛtānatīsāravarṇānupadarśayanti| , ; ।tatra śoṇitādiṣu dhātuṣvatipraduṣṭeṣu hāridraharitanīlamāñjiṣṭhamāṃsadhāvanasannikāśaṃ raktaṃ kṛṣṇaṃ śvetaṃ varāhabhedaḥsadṛśamanubaddhavedanamavedanaṃ vā samāsavyatyāsādupaveśyate śakṛd grathitamāmaṃ sakṛt, sakṛdapi pakvamanatikṣīṇamāṃsaśoṇitabalo mandāgnirvihatamukharasaśca; tādṛśamāturaṃ kṛcchrasādhyaṃ vidyāt| ; ; ॥ ९ ॥ebhirvarṇairatisāryamāṇaṃ sopadravamāturamasādhyo'yamiti pratyācakṣīta; tadyathā-pakvaṃśoṇitābhaṃ yakṛtkhaṇḍopamaṃ medomāṃsodakasannikāśaṃ dadhighṛtamajjatailavasākṣīravesavārābhamatinīlamatiraktamatikṛṣṇamudakamivācchaṃ punarmecakābhamatisnigdhaṃ haritanīlakaṣāyavarṇaṃ karburamāvilaṃ picchilaṃ tantumadāmaṃ candrakopagatamatikuṇapapūtipūyagandhyāmāmamatsyagandhi makṣikākāntaṃ kuthitabahudhātusrāvamalpapurīṣamapurīṣaṃ vā'tisāryamāṇaṃ tṛṣṇādāhajvarabhramatamakahikkāśvāsānubandhamativedanamavedanaṃ vava srastapakvagudaṃ paritagudavaliṃ muktanālamatikṣīṇabalamāṃsaśoṇitaṃ sarvaparvāsthiśūlinamarocakāratipralāpasaṃmohaparītaṃ sahasoparatavikāramatisāriṇamacikitsyaṃ vidyāt; iti sannipātātisāraḥ|| 9 ||
॥ १० ॥tamasādhyatāmasaṃprāptaṃ cikitsed yathāpradhānopakrameṇa hetūpaśayadoṣaviśeṣaparīkṣayā ceti|| 10 ||
।āgantū dvāvatīsārau mānasau bhayaśokajau| ॥ ११ ॥tattayorlakṣaṇaṃ vāyoryadatīsāralakṣaṇam|| 11 ||
।māruto bhayaśokābhyāṃ śīghraṃ hi parikupyati| ॥ १२ ॥tayoḥ kriyā vātaharī harṣaṇāśvāsanāni ca|| 12 ||
, ।ityuktāḥ ṣaḍatīsārāḥ, sādhyānāṃ sādhanaṃ tvataḥ| ॥ १३ ॥pravakṣyāmyanupūrveṇa yathāvattannibodhata|| 13 ||
।doṣāḥ sannicitā yasya vidagdhāhāramūrcchitāḥ| ॥ १४ ॥atīsārāya kalpante bhūyastān saṃpravartayet|| 14 ||
।na tu saṃgrahaṇaṃ deyaṃ pūrvamāmātisāriṇe| ॥ १५ ॥vibadhyamānāḥ prāgdoṣā janayantyāmayān bahūn|| 15 ||
।daṇḍakālasakādhmānagrahaṇyarśogadāṃstathā|॥ १६ ॥śothapāṇḍvāmayaplīhakuṣṭhagulmodarajvarān|| 16 ||
।tasmādupekṣetotkliṣṭān vartamānān svayaṃ malān| ॥ १७ ॥kṛchraṃ vā vahatāṃ dadyādabhayāṃ saṃpravartinīm|| 17 ||
।tayā pravāhite doṣe praśāmyatyudarāmayaḥ| ॥ १८ ॥jāyate dehalaghutā jaṭharāgniśca vardhate|| 18 ||
।pramathyāṃ madhyadoṣāṇāṃ dadyāddīpanapācanīm| ॥ १९ ॥laṅghanaṃ cālpadoṣāṇāṃ praśastamatisāriṇām|| 19 ||
।pippalī nāgaraṃ dhānyaṃ bhūtīkamabhayā vacā| ॥ २० ॥hrīveraṃ bhadramustāni bilvaṃ nāgaradhānyakam|| 20 ||
।pṛśniparṇī śvadaṃṣṭrā ca samaṅgā kaṇṭakārikā| ॥ २१ ॥tisraḥ pramathyā vihitāḥ ślokārdhairatisāriṇām|| 21 ||
।vacāprativiṣābhyāṃ vā mustaparpaṭakena vā| ॥ २२ ॥hrīveraśṛṅgaverābhyaṃ pakvaṃ vā pāyayejjalam|| 22 ||
।yukte'nnakāle kṣutkṣāmaṃ laghūnyannāni bhojayet| ॥ २३ ॥tathā sa śīghramāpnoti rucimagnibalaṃ balam|| 23 ||
।takreṇāvantisomena yavāgvā tarpaṇena vā| ॥ २४ ॥surayā madhunā cādau yathāsātmyamupācaret|| 24 ||
।yavāgūbhirvilepībhiḥ khaḍairyūṣai rasaudanaiḥ| ॥ २५ ॥dīpanagrāhisaṃyuktaiḥ kramaśca syādataḥ param|| 25 ||
।śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām| ॥ २६ ॥balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bilvāni pāṭhāṃ nāgaradhānyakam|| 26 ||
।śaṭīṃ palāśaṃ hapuṣāṃ vacāṃ jīrakapippalīm| ॥ २७ ॥yavānīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm|| 27 ||
।vṛkṣāmlaṃ dāḍimāmlaṃ ca sahiṅgu biḍasaindhavam| ॥ २८ ॥prayojayedannapāne vidhinā sūpakalpitam|| 28 ||
।vātaśleṣmaharo hyeṣa gaṇo dīpanapācanaḥ| ॥ २९ ॥grāhī balyo rocanaśca tasmācchasto'tisāriṇām|| 29 ||
।āme pariṇate yastu vibaddhamatisāryate| ॥ ३० ॥saśūlapicchamalpālpaṃ bahuśaḥ sapravāhikam|| 30 ||
।yūṣeṇa mūlakānāṃ taṃ badarāṇāmathāpi vā| ॥ ३१ ॥upodikāyāḥ kṣīriṇyā yavānyā vāstukasya vā|| 31 ||
।suvarcalāyāścañcorvā śākenāvalgujasya vā| ॥ ३२ ॥śaṭyāḥ karkārukāṇāṃ vā jīvantyāścirbhaṭasya vā|| 32 ||
।loṇikāyāḥ sapāṭhāyāḥ śuṣkaśākena vā punaḥ| ॥ ३३ ॥dadhidāḍimasiddhena bahusnehena bhojayet|| 33 ||
।kalkaḥ syādbālabilvānāṃ tilakalkaśca tatsamaḥ| ॥ ३४ ॥dadhnaḥ saro'mlasnehādyaḥ khaḍo hanyāt pravāhikām|| 34 ||
।yavānāṃ mudgamāṣāṇāṃ śālīnāṃ ca tilasya ca| ॥ ३५ ॥kolānāṃ bālabilvānāṃ dhānyayūṣaṃ prakalpayet|| 35 ||
।aikadhyaṃ yamake bhṛṣṭaṃ dadhidāḍimasārikam| ॥ ३६ ॥varcaḥkṣaye śuṣkamukhaṃ śālyannaṃ tena bhojayet|| 36 ||
।dadhnaḥ saraṃ vā yamake bhṛṣṭaṃ saguḍanāgaram| ॥ ३७ ॥surāṃ vā yamake bhṛṣṭāṃ vyañjanārthe pradāpayet|| 37 ||
।phalāmlaṃ yamake bhṛṣṭaṃ yūṣaṃ gṛñjanakasya vā| ॥ ३८ ॥lopākarasamamlaṃ vā snigdhāmlaṃ kacchapasya vā|| 38 ||
।barhitittiridakṣāṇāṃ vartakānāṃ tathā rasāḥ| ॥ ३९ ॥snigdhāmlāḥ śālayaścāgryā varcaḥkṣayarujāpahāḥ|| 39 ||
।antarādhirasaṃ pūtvā raktaṃ meṣasya cobhayam| ॥ ४० ॥paceddāḍimasārāmlaṃ sadhānyasnehanāgaram|| 40 ||
।audanaṃ raktaśālīnāṃ tenādyāt prapibecca tat| ॥ ४१ ॥tathā varcaḥkṣayakṛtairvyādhibhirvipramucyate|| 41 ||
।gudaniḥsaraṇe śūle pānamamlasya sarpiṣaḥ| ॥ ४२ ॥praśasyate nirāmāṇāmathavā'pyanuvāsanam|| 42 ||
।cāṅgerīkoladadhyamlanāgarakṣārasaṃyutam| ॥ghṛtamutkvathitaṃ peyaṃ gudabhraṃśarujāpaham|| ।iti cāṅgerīghṛtam|
।sacavyapippalīmūlaṃ savyoṣaviḍadāḍimam| ॥peyamamlaṃ ghṛtaṃ yuktyā sadhānyājājicitrakam|| ।iti gudabhraṃśe cavyādighṛtam|
।daśamūlopasiddhaṃ vā sabilvamanuvāsanam| ॥śaṭīśatāhvābilvairvā vacayā citrakeṇa vā|| ।iti gudabhraṃśe'nuvāsanam|
।stabdhabhraṣṭagude pūrvaṃ snehasvedau prayojayet| ॥ ४६ ॥susvinnaṃ taṃ bhṛdūbhūtaṃ picunā saṃpraveśayet|| 46 ||
।vibaddhavātavarcāstu bahuśūlapravāhikaḥ| ॥ ४७ ॥saraktapicchastṛṣṇārtaḥ kṣīrasauhityamarhati|| 47 ||
।yamakasyopari kṣīraṃ dhāroṣṇaṃ vā pibennaraḥ| ॥ ४८ ॥śṛtameraṇḍamūlena bālabilvena vā payaḥ|| 48 ||
।evaṃ kṣīraprayogeṇa raktaṃ picchā ca śāmyati| ॥ ४९ ॥śūlaṃ pravāhikā caiva vibandhaścopaśāmyati|| 49 ||
।pittātisāraṃ punarnidānopaśayākṛtibhirāmānvayamupalabhya yathābalaṃ laṅghanapācanābhyāmupācaret| ।tṛṣyatastu mustaparpaṭakośīrasārivācandanakirātatiktakodīcyavāribhirupacāraḥ| ।laṅghitasya cāhārakāle balātibalāsūrpaparṇīśālaparṇīpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikāśatāvarīśvadaṃṣṭrāniryūhasaṃyuktena yathāsātmyaṃ yavāgūmaṇḍādinā tarpaṇādinā vā krameṇopacāraḥ| ।mudgamasūrahareṇumakuṣṭhakāḍhakīyūṣairvā lavakapiñjalaśaśahariṇaiṇakālapucchakarasairīṣadamlairanamlairvā kramaśo'gniṃ sandhukṣayet| ॥ ५० ॥anubandhe tvasya dīpanīyapācanīyopaśamanīyasaṃgrahaṇīyān yogān saṃprayojayediti|| 50 ||
।sakṣaudrātiviṣaṃ piṣṭvā vatsakasya phalatvacam| ॥ ५१ ॥pibet pittātisāraghnaṃ taṇḍulodakasaṃyutam|| 51 ||
।kirātatiktako mustaṃ vatsakaḥ sarasāñjanaḥ| ॥ ५२ ॥bilvaṃ dāruharidrā tvak hrīberaṃ sadurālabham|| 52 ||
।candanaṃ ca bhṛṇālaṃ ca nāgaraṃ lodhramutpalam| ॥ ५३ ॥tilā mocaraso lodhraṃ samaṅgā kamalotpalam|| 53 ||
।utpalaṃ dhātakīpuṣpaṃ dāḍimatvaṅgahauṣadham| ॥ ५४ ॥kaṭphalaṃ nāgaraṃ pāṭhā jambvāmrāsthidurālabhāḥ|| 54 ||
।yogāḥ ṣaḍete sakṣaudrāstaṇḍulodakasaṃyutāḥ| ॥ ५५ ॥peyāḥ pittātisāraghnāḥ ślokārdhena nidarśitāḥ|| 55 ||
।jeṇoṣadhānāṃ śasyante yathāyogaṃ prakalpitaiḥ| ॥ ५६ ॥rasaiḥ sāṃgrāhikairyuktāḥ purāṇā raktaśālayaḥ|| 56 ||
।pittātisāro dīpāgneḥ kṣipraṃ samupaśāmyati| ॥ ५७ ॥ajākṣīraprayogeṇa balaṃ varṇaśca vardhate|| 57 ||
।bahudoṣasya dīptāgneḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| ॥ ५८ ॥aittiko yadyatīsāraḥ payasā taṃ virecayet|| 58 ||
।palāśaphalaniryūhaṃ payasā saha pāyayet| ॥ ५९ ॥tato'nupāyayet koṣṇaṃ kṣīrameva yathābalam|| 59 ||
।pravāhite tena male praśāmyatyudarāmayaḥ| ॥ ६० ॥palāśavat prayojyā vā trāyamāṇā viśodhinī|| 60 ||
।sāṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ śūlaṃ yadyanuvartate| ॥ ६१ ॥srutadoṣasya taṃ śīghraṃ yathāvadanuvāsayet|| 61 ||
।śatapuṣpāvarībhyāṃ ca payasā madhukena ca| ॥ ६२ ॥tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ sabilvamanuvāsanam|| 62 ||
।kṛtānuvāsanasyāsya kṛtasaṃsarjanasya ca| ॥ ६३ ॥vartate yadyatīsāraḥ picchābastirataḥ param|| 63 ||
।pariveṣṭya kuśairārdrairārdravṛntāni śālmaleḥ| ॥ ६४ ॥kṛṣṇamṛttikayā''lipya svedayedgomayāgninā|| 64 ||
।suśuṣkāṃ mṛttikāṃ jñātvā tāni vṛntāni śālmaleḥ| ॥ ६५ ॥śṛte payasi mṛdgīyādāpothyolūkhale tataḥ|| 65 ||
।piṇḍaṃ muṣṭisamaṃ prasthe tat pūtaṃ tailasarpiṣoḥ| ॥ ६६ ॥snehitaṃ mātrayā yuktaṃ kalkena madhukasya ca|| 66 ||
।bastimabhyaktagātrāya dadyāt pratyāgate tataḥ| ॥ ६७ ॥snātvā bhuñjīta payasā jāṅgalānāṃ rasena vā|| 67 ||
।pittāpisārajvaraśothagulmajīrṇātisāragrahaṇīpradoṣān| ॥ ६८ ॥jayatyayaṃ śīghramatipravṛddhān virecanāsthāpanayośca bastiḥ|| 68 ||
।pittātisārī yastvetāṃ kriyāṃ muktvā niṣevate| ॥ ६९ ॥pittalānyannapānāni tasya pittaṃ mahābalam|| 69 ||
।kuryādraktātisāraṃ tu raktamāśu pradūṣayet| ॥ ७० ॥tṛṣṇāṃ śūlaṃ vidāhaṃ ca gudapākaṃ ca dāruṇam|| 70 ||
।tatra cchāgaṃ payaḥ śastaṃ śītaṃ samadhuśarkaram| ॥ ७१ ॥pānārthaṃ bhojanārthaṃ ca gudaprakṣālane tathā|| 71 ||
।audanaṃ raktaśālīnāṃ payasā tena bhojayet| ॥ ७२ ॥rasaiḥ pārāvatādīnāṃ ghṛtabhṛṣṭaiḥ saśarkaraiḥ|| 72 ||
।śaśapakṣimṛgāṇāṃ ca śītānāṃ dhanvacāriṇām| ॥ ७३ ॥rasairanamlaiḥ saghṛtairbhojayettaṃ saśarkaraiḥ|| 73 ||
।rudhiraṃ mārgamājaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ praśasyate| ॥ ७४ ॥kāśmaryaphalayūṣo vā kiṃcidamlaḥ saśarkaraḥ|| 74 ||
।nīlotpalaṃ mocarasaṃ samaṅgā padmakeśaram| ॥ ७५ ॥ajākṣīrayutaṃ dadyājjīrṇe ca payasaudanam|| 75 ||
।durbalaṃ pāyayitvā vā tasyaivopari bhojayet| ॥ ७६ ॥prāgbhaktaṃ navanītaṃ vā dadyāt samadhuśarkaram|| 76 ||
।prāśya kṣīrotthitaṃ sarpiḥ kapiñjalarasāśanaḥ| ॥ ७७ ॥tryahādārogyamāpnoti payasā kṣīrabhuk tathā|| 77 ||
।pītvā śatāvarīkalkaṃ payasā kṣīrabhugjayet| ॥ ७८ ॥raktātisāraṃ pītvā vā tayā siddhaṃ ghṛtaṃ naraḥ|| 78 ||
।ghṛtaṃ yavāgūmaṇḍena kuṭajasya phalaiḥ śṛtam| ॥ ७९ ॥peyaṃ tasyānu pātavyā peyā raktopaśāntaye|| 79 ||
।tvak ca dāruharidrāyāḥ kuṭajasya phalāni ca| ॥ ८० ॥pippalī śṛṅgaveraṃ ca drākṣā kaṭukarohiṇī|| 80 ||
।ṣaḍbhiretairghṛtaṃ siddhaṃ peyāmaṇḍāvacāritam| ॥ ८१ ॥atīsāraṃ jayecchīghraṃ tridoṣamapi dāruṇam|| 81 ||
।kṛṣṇamṛnmadhukaṃ śaṅkhaṃ rudhiraṃ taṇḍulodakam| ॥ ८२ ॥pītamekatra sakṣaudraṃ raktasaṃgrahaṇaṃ param|| 82 ||
।pītaḥ priyaṅgukākalkaḥ sakṣaudrastaṇḍulāmbhasā| ॥ ८३ ॥raktasrāvaṃ jayecchīghraṃ dhanvamāṃsarasāśinaḥ|| 83 ||
।kalkastilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarāpañcabhāgikaḥ| ॥ ८४ ॥ājena payasā pītaḥ sadyo raktaṃ niyacchati|| 84 ||
।palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet| ॥ ८५ ॥yo rasāśī jayecchīghraṃ sa paittaṃ jaṭharāmayam|| 85 ||
।pītvā saśarkarākṣaudraṃ candanaṃ taṇḍulāmbhasā| ॥ ८६ ॥dāhatṛṣṇāpramehebhyo raktasrāvācca mucyate|| 86 ||
।godo bahubhirutthānairyasya pittena pacyate| ॥ ८७ ॥secayettaṃ suśītena paṭolamadhukāmbunā|| 87 ||
।pañcavalkamadhūkānāṃ rasairikṣurasairghṛtaiḥ| ॥ ८८ ॥chāgairgavyaiḥ payobhirvā śarkarākṣaudrasaṃyutaiḥ|| 88 ||
।prakṣālanānāṃ kalkairvā sasarpiṣkaiḥ pralepayet| ॥ ८९ ॥eṣāṃ vā sukṛtaiścūrṇaistaṃ gudaṃ pratisārayet|| 89 ||
।dhātakīlodhracūrṇairvā samāṃśaiḥ pratisārayet| ॥ ९० ॥tathā sravati no raktaṃ gudaṃ taiḥ pratisāritam|| 90 ||
।pakvatā praśamaṃ yāti vedanā copaśāmyati| ॥ ९१ ॥yathoktaiḥ secanaiḥ śītaiḥ śoṇite'tisravatyapi|| 91 ||
।gudavaṅkṣaṇakaṭyūru secayedghṛtabhāvitam| ॥ ९२ ॥candanādyena tailena śatadhautena sarpiṣā|| 92 ||
।kārpāsasaṃgṛhītena secayedgudavaṅkṣaṇam| ॥ ९३ ॥alpālpaṃ bahuśo raktaṃ saśūlamupaveśyate|| 93 ||
।yadā vāyurvibaddhaśca kṛcchraṃ carati vā na vā| ॥ ९४ ॥picchābastiṃ tadā tasya yathoktamupakalpayet|| 94 ||
।prapaiṇḍarīkasiddhena sarpiṣā cānuvāsayet| ॥ ९५ ॥prāyaśo durbalagudāścirakālātisāriṇaḥ|| 95 ||
।tasmādabhīkṣṇaśasteṣāṃ gude snehaṃ prayojayet| ॥ ९६ ॥pavano'tipravṛtto hi sve sthāne labhate'dhikam|| 96 ||
।balaṃ tasya sapittasya jayārthe bastiruttamaḥ| ॥ ९७ ॥raktaṃ viṭasahitaṃ pūrvaṃ paścādvā yo'tisāryate|| 97 ||
।śatāvarīghṛtaṃ tasya lehārthamupakalpayet| ॥ ९८ ॥śarkarārdhāṃśikaṃ līḍhaṃ navanītaṃ navoddhṛtam|| 98 ||
।kṣaudrapādaṃ jayecchīgraṃ taṃ vikāraṃ hitāśinaḥ| ॥ ९९ ॥nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānāpothya vāsayet|| 99 ||
।ahorātraṃ jale tapte ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet| ॥ १०० ॥tadardhaśarkarāyuktaṃ lihyāt sakṣaudrapādikam|| 100 ||
।adho vā yadi vā'pyūrdhvaṃ yasya raktaṃ pravartate| ॥ १०१ ॥yastvevaṃ durbalo mohāt pittalānyeva sevate|| 101 ||
।dāruṇaṃ sa valīpākaṃ prāpya śīghraṃ vipadyate| ॥ १०२ ॥śleṣmātisāre prathamaṃ hitaṃ laṅghanapācanam|| 102 ||
।yojyaścāmātisāraghno yathokto dīpano gaṇaḥ| ॥ १०३ ॥laṅghitasyānupūrvyāṃ ca kṛtāyāṃ na nivartate|| 103 ||
।kaphajo yadyatīsāraḥ kaphaghnaistamupācaret| ॥ १०४ ॥bilvaṃ karkaṭikā mustamabhayā viśvabheṣajam|| 104 ||
।vacā viḍaṅgaṃ bhūtīkaṃ dhānyakaṃ devadāru ca| ॥ १०५ ॥kuṣṭhaṃ sātiviṣā pāṭhā cavyaṃ kaṭukarohiṇī|| 105 ||
।pippalī pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalī| ॥ १०६ ॥yogāñchlokārdhavihitāṃścaturastān prayojayet|| 106 ||
।śṛtāñchleṣmātisāreṣu kāyāgnibalavardhanān| ॥ १०७ ॥ajājīmasitāṃ pāṭhāṃ nāgaraṃ maricāni ca|| 107 ||
।dhātakīdviguṇaṃ dadyānmātuluṅgarasāplutam| ॥ १०८ ॥rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ kuṭajasya phalāni ca|| 108 ||
।dhātakīdviguṇaṃ dadyāt pātuṃ sakṣaudranāgaram| ॥ १०९ ॥dhātakī nāgaraṃ bilvaṃ lodhraṃ padmasya keśaram|| 109 ||
।jambūtvaṅnāgaraṃ dhānyaṃ pāṭhā mocaraso balā| ॥ ११० ॥samaṅgā dhātakī bilvamadhyaṃ jambvāmrayostvacaḥ|| 110 ||
।kapitthāni viḍaṅgāni nāgaraṃ maricāni ca| ॥ १११ ॥cāṅgerīkolatakrāmlāṃścaturastān kaphottare|| 111 ||
।ślokārdhavihitān dadyāt sasnehalavaṇāt khaḍān| ॥ ११२ ॥kapitthamadhyaṃ līḍhvā tu savyoṣakṣaudraśarkaram|| 112 ||
।kaṭphalaṃ madhuyuktaṃ vā mucyate jaṭharāmayāt| ॥ ११३ ॥kaṇāṃ madhuyutāṃ pītvā takraṃ pītvā sacitrakam|| 113 ||
।jagdhvā vā bālabilvāni mucyate jaṭharāmayāt| ।bālabilvaṃ guḍaṃ tailaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam| ॥ ११४ ॥lihyādvāte pratihate saśūlaḥ sapravāhikaḥ|| 114 ||
।bhojyaṃ mūlakaṣāyeṇa vātaghnaiścopasevanaiḥ| ॥ ११५ ॥vātātisāravihitairyūṣairmāṃsarasaiḥ khaḍaiḥ|| 115 ||
।pūrvoktamamlasarpirvā ṣaṭpalaṃ vā yathābalam| ॥ ११६ ॥purāṇaṃ vā ghṛtaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam|| 116 ||
।vātaśleṣmavibandhe vā kaphe vā'tisravatyapi| ॥ ११७ ॥śūle pravāhikāyāṃ vā picchābastiṃ prayojayet|| 117 ||
।pippalībilvakuṣṭhānāṃ śatāgvāvacayorapi| ॥ ११८ ॥kalkaiḥ salavaṇairyuktaṃ pūrvoktaṃ sannidhāpayet|| 118 ||
।pratyāgate sukhaṃ snātaṃ kṛtāhāraṃ dinātyaye| ॥ ११९ ॥bilvatailena matimānsukhoṣṇenānuvāsayet|| 119 ||
।vacāntairathavā kalkaistailaṃ paktvā'nuvāsayet| ॥ १२० ॥bahuśaḥ kaphavātārtastathā sa labhate sukham|| 120 ||
।sve sthāne māruto'vaśyaṃ vardhate kaphasaṃkṣaye| ॥ १२१ ॥sa vṛddhaḥ sahasā hanyāttasmāttaṃ tvarayā jayet|| 121 ||
, ।vātasyānu jayet pittaṃ, pittasyānu jayet kapham| ॥ १२२ ॥trayāṇāṃ vā jayet pūrvaṃ yo bhavedbalavattamaḥ|| 122 ||
-tatra ślokaḥ- ।prāgutpattinimittāni lakṣaṇaṃ sādhyatā na ca| ॥ १२३ ॥kriyā cāvasthikī siddhā nirdiṣṭā hyatisāriṇām|| 123 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne'tisāracikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||