वातव्याधिचिकित्सितम्

अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

वायुरायुर्बलं वायुर्वायुर्धाता शरीरिणाम्।vāyurāyurbalaṃ vāyurvāyurdhātā śarīriṇām|वायुर्विश्वमिदं सर्वं प्रभुर्वायुश्च कीर्तितः॥ ३ ॥vāyurviśvamidaṃ sarvaṃ prabhurvāyuśca kīrtitaḥ|| 3 ||

अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतौ स्थितः।avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakṛtau sthitaḥ|वायुः स्यात्सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम्॥ ४ ॥vāyuḥ syātso'dhikaṃ jīvedvītarogaḥ samāḥ śatam|| 4 ||

प्राणोदानसमानाख्यव्यानापानैः स पञ्चधा।prāṇodānasamānākhyavyānāpānaiḥ sa pañcadhā|देहं तन्त्रयते सम्यक् स्थानेष्वव्याहतश्चरन्॥ ५ ॥dehaṃ tantrayate samyak sthāneṣvavyāhataścaran|| 5 ||

स्थानं प्राणस्य मूर्धोरःकण्ठजिह्वास्यनासिकाः।sthānaṃ prāṇasya mūrdhoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ|ष्ठीवनक्षवथूद्गारश्वासाहारादि कर्म च॥ ६ ॥ṣṭhīvanakṣavathūdgāraśvāsāhārādi karma ca|| 6 ||

उदानस्य पुनः स्थानं नाभ्युरः कण्ठ एव च।udānasya punaḥ sthānaṃ nābhyuraḥ kaṇṭha eva ca|वाक्प्रवृत्तिः प्रयत्नौर्जोबलवर्णादि कर्म च॥ ७ ॥vākpravṛttiḥ prayatnaurjobalavarṇādi karma ca|| 7 ||

स्वेददोषाम्बुवाहीनि स्रोतांसि समधिष्ठितः।svedadoṣāmbuvāhīni srotāṃsi samadhiṣṭhitaḥ|अन्तरग्नेश्च पार्श्वथः समानोऽग्निबलप्रदः॥ ८ ॥antaragneśca pārśvathaḥ samāno'gnibalapradaḥ|| 8 ||

देहं व्याप्नोति सर्वं तु व्यानः शीघ्रगतिर्नृणाम्।dehaṃ vyāpnoti sarvaṃ tu vyānaḥ śīghragatirnṛṇām|गतिप्रसारणाक्षेपनिमेषादिक्रियः सदा॥ ९ ॥gatiprasāraṇākṣepanimeṣādikriyaḥ sadā|| 9 ||

वृषणौ बस्तिमेढ्रं च नाभ्यूरू वंक्षणौ गुदम्।vṛṣaṇau bastimeḍhraṃ ca nābhyūrū vaṃkṣaṇau gudam|अपानस्थानमन्त्रस्थः शुक्रमूत्रशकृन्ति च॥ १० ॥apānasthānamantrasthaḥ śukramūtraśakṛnti ca|| 10 ||

सृजत्यार्तवगर्भौ च युक्ताः स्थानस्थिताश्च ते।sṛjatyārtavagarbhau ca yuktāḥ sthānasthitāśca te|स्वकर्म कुर्वते देहो धार्यते तैरनामयः॥ ११ ॥svakarma kurvate deho dhāryate tairanāmayaḥ|| 11 ||

विमार्गस्था ह्ययुक्ता वा रोगैः स्वस्थानकर्मजैः।vimārgasthā hyayuktā vā rogaiḥ svasthānakarmajaiḥ|शरीरं पीडयन्त्येते प्राणानाशु हरन्ति च॥ १२ ॥śarīraṃ pīḍayantyete prāṇānāśu haranti ca|| 12 ||

सङ्ख्यामप्यतिवृत्तानां तज्जानां हि प्रधानतः।saṅkhyāmapyativṛttānāṃ tajjānāṃ hi pradhānataḥ|अशीतिर्नखभेदाद्या रोगाः सूत्रे निदर्शिताः॥ १३ ॥aśītirnakhabhedādyā rogāḥ sūtre nidarśitāḥ|| 13 ||

तानुव्यमानान् पर्यायैः सहेतूपक्रमाञ्छृणु।tānuvyamānān paryāyaiḥ sahetūpakramāñchṛṇu|केवलं वायुमुद्दिश्य स्थानभेदात्तथाऽऽवृतम्॥ १४ ॥kevalaṃ vāyumuddiśya sthānabhedāttathā''vṛtam|| 14 ||

रूक्षशीताल्पलघ्वन्नव्यवायातिप्रजागरैः।rūkṣaśītālpalaghvannavyavāyātiprajāgaraiḥ|विषमादुपचाराच्च दोषासृक्स्रवणादति॥ १५ ॥viṣamādupacārācca doṣāsṛksravaṇādati|| 15 ||

लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामातिविचेष्टितैः।laṅghanaplavanātyadhvavyāyāmātiviceṣṭitaiḥ|धातूनां संक्षयाच्चिन्ताशोकरोगातिकर्षणात्॥ १६ ॥dhātūnāṃ saṃkṣayāccintāśokarogātikarṣaṇāt|| 16 ||

दुःखशय्यासनात् क्रोधाद्दिवास्वप्नाद्भयादपि।duḥkhaśayyāsanāt krodhāddivāsvapnādbhayādapi|वेगसंधारणादामादभिघातादभोजनात्॥ १७ ॥vegasaṃdhāraṇādāmādabhighātādabhojanāt|| 17 ||

मर्माघाताद्गजोष्ट्राश्वशीघ्रयानापतंसनात्।marmāghātādgajoṣṭrāśvaśīghrayānāpataṃsanāt|देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली॥ १८ ॥dehe srotāṃsi riktāni pūrayitvā'nilo balī|| 18 ||

करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रितान्।karoti vividhān vyādhīn sarvāṅgaikāṅgasaṃśritān|अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम्॥ १९ ॥avyaktaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pūrvarūpamiti smṛtam|| 19 ||

आत्मरूपं तु तद्व्यक्तमपायो लघुता पुनः।ātmarūpaṃ tu tadvyaktamapāyo laghutā punaḥ|सङ्कोचः पर्वणां स्तम्भो भेदोऽस्थ्नां पर्वणामपि॥ २० ॥saṅkocaḥ parvaṇāṃ stambho bhedo'sthnāṃ parvaṇāmapi|| 20 ||

लोमहर्षः प्रलापश्च पाणिपृष्ठशिरोग्रहः।lomaharṣaḥ pralāpaśca pāṇipṛṣṭhaśirograhaḥ|खाञ्ज्यपाङ्गुल्यकुब्जत्वं शोषोऽङ्गानामनिद्रता॥ २१ ॥khāñjyapāṅgulyakubjatvaṃ śoṣo'ṅgānāmanidratā|| 21 ||

गर्भशुक्ररजोनाशः स्पन्दनं गात्रसुप्तता।garbhaśukrarajonāśaḥ spandanaṃ gātrasuptatā|शिरोनासाक्षिजत्रूणां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम्॥ २२ ॥śironāsākṣijatrūṇāṃ grīvāyāścāpi huṇḍanam|| 22 ||

भेदस्तोदार्तिराक्षेपो मोहश्चायास एव च।bhedastodārtirākṣepo mohaścāyāsa eva ca|एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः॥ २३ ॥evaṃvidhāni rūpāṇi karoti kupito'nilaḥ|| 23 ||

हेतुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत्।hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt|तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसो॥ २४ ॥tatra koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcaso|| 24 ||

ब्रध्नहृद्रोगगुल्मार्शःपार्श्वशूलं च मारुते।bradhnahṛdrogagulmārśaḥpārśvaśūlaṃ ca mārute|सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जने॥ २५ ॥sarvāṅgakupite vāte gātrasphuraṇabhañjane|| 25 ||

वेदनाभिः परीतश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः।vedanābhiḥ parītaśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ|ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः॥ २६ ॥graho viṇmūtravātānāṃ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ|| 26 ||

जङ्गोरुत्रिकपात्पृष्ठरोगशोषौ गुदस्थिते।jaṅgorutrikapātpṛṣṭharogaśoṣau gudasthite|हृन्नाभिपार्श्वोदररुक्तृष्णोद्गारविसूचिकाः॥ २७ ॥hṛnnābhipārśvodararuktṛṣṇodgāravisūcikāḥ|| 27 ||

कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयस्थिते।kāsaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaśca śvāsaścāmāśayasthite|पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च॥ २८ ॥pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca|| 28 ||

कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम्।kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām|श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्याद्दुष्टसमीरणः॥ २९ ॥śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryādduṣṭasamīraṇaḥ|| 29 ||

त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते।tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kṛśā kṛṣṇā ca tudyate|आतन्यते सरागा च पर्वरुक् त्वक्स्थितेऽनिले॥ ३० ॥ātanyate sarāgā ca parvaruk tvaksthite'nile|| 30 ||

रुजस्तीव्राः ससंतापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः।rujastīvrāḥ sasaṃtāpā vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ|गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले॥ ३१ ॥gātre cārūṃṣi bhuktasya stambhaścāsṛggate'nile|| 31 ||

गुर्वङ्गं तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं तथा।gurvaṅgaṃ tudyate'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ tathā|सरुक् श्रमितमत्यर्थं मांसमेदोगतेऽनिले॥ ३२ ॥saruk śramitamatyarthaṃ māṃsamedogate'nile|| 32 ||

भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः।bhedo'sthiparvaṇāṃ sandhiśūlaṃ māṃsabalakṣayaḥ|अस्वप्नः संतता रुक् च मज्जास्थिकुपितेऽनिले॥ ३३ ॥asvapnaḥ saṃtatā ruk ca majjāsthikupite'nile|| 33 ||

क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा।kṣipraṃ muñcati badhnāti śukraṃ garbhamathāpi vā|विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितेऽनिलः॥ ३४ ॥vikṛtiṃ janayeccāpi śukrasthaḥ kupite'nilaḥ|| 34 ||

बाह्याभ्यन्तरमायामं खल्लिं कुब्जत्वमेव च।bāhyābhyantaramāyāmaṃ khalliṃ kubjatvameva ca|सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः॥ ३५ ॥sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ|| 35 ||

शरीरं मन्दरुक्शोफं शुष्यति स्पन्दते तथा।śarīraṃ mandarukśophaṃ śuṣyati spandate tathā|सुप्तास्तन्व्यो महत्यो वा सिरा वाते सिरागते॥ ३६ ॥suptāstanvyo mahatyo vā sirā vāte sirāgate|| 36 ||

वातपूर्णदृतिस्पर्शः शोथः सन्धिगतेऽनिले।vātapūrṇadṛtisparśaḥ śothaḥ sandhigate'nile|प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिश्च सवेदना॥ ३७ ॥prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiśca savedanā|| 37 ||

(इत्युक्तं स्थानभेदेन वायोर्लक्षणमेव च।) अतिवृद्धः शरीरार्धमेकं वायुः प्रपद्यते।(ityuktaṃ sthānabhedena vāyorlakṣaṇameva ca|) ativṛddhaḥ śarīrārdhamekaṃ vāyuḥ prapadyate|यदा तदोपशोष्यासृग्बाहुं पादं च जानु च॥ ३८ ॥yadā tadopaśoṣyāsṛgbāhuṃ pādaṃ ca jānu ca|| 38 ||

तस्मिन् सङ्कोचयत्यर्धे मुखं जिह्मं करोति च।tasmin saṅkocayatyardhe mukhaṃ jihmaṃ karoti ca|वक्रीकरोति नासाभ्रूललाटाक्षिहनूस्तथा॥ ३९ ॥vakrīkaroti nāsābhrūlalāṭākṣihanūstathā|| 39 ||

ततो वक्रं व्रजत्यास्ये भोजनं वक्रनासिकम्।tato vakraṃ vrajatyāsye bhojanaṃ vakranāsikam|स्तब्धं नेत्रं कथयतः क्षवथुश्च निगृह्यते॥ ४० ॥stabdhaṃ netraṃ kathayataḥ kṣavathuśca nigṛhyate|| 40 ||

दिना जिह्मा समुत्क्षिप्ता कला सज्जति चास्य वाक्।dinā jihmā samutkṣiptā kalā sajjati cāsya vāk|दन्ताश्चलन्ति बाध्येते श्रवणौ भिद्यते स्वरः॥ ४१ ॥dantāścalanti bādhyete śravaṇau bhidyate svaraḥ|| 41 ||

पादहस्ताक्षिजङ्घोरुशङ्खश्रवणगण्डरुक्।pādahastākṣijaṅghoruśaṅkhaśravaṇagaṇḍaruk|अर्धे तस्मिन्मुखार्धे वा केवले स्यात्तदर्दितम्॥ ४२ ॥ardhe tasminmukhārdhe vā kevale syāttadarditam|| 42 ||

मन्ये संश्रित्य वातोऽन्तर्यदा नाडीः प्रपद्यते।manye saṃśritya vāto'ntaryadā nāḍīḥ prapadyate|मन्यास्तम्भं तदा कुर्यादन्तरायामसंज्ञितम्॥ ४३ ॥manyāstambhaṃ tadā kuryādantarāyāmasaṃjñitam|| 43 ||

अन्तरायम्यते ग्रीवा मन्या च स्तभ्यते भृशम्।antarāyamyate grīvā manyā ca stabhyate bhṛśam|दन्तानां दंशनं लाला पृष्ठायामः शिरोग्रहः॥ ४४ ॥dantānāṃ daṃśanaṃ lālā pṛṣṭhāyāmaḥ śirograhaḥ|| 44 ||

जृम्भा वदनसङ्गश्चाप्यन्तरायामलक्षणम्।jṛmbhā vadanasaṅgaścāpyantarāyāmalakṣaṇam|(इत्युक्तस्त्वन्तरायामो बहिरायाम उच्यते॥)(ityuktastvantarāyāmo bahirāyāma ucyate||)

पृष्ठमन्याश्रिता बाह्याः शोषयित्वा सिरा बली।pṛṣṭhamanyāśritā bāhyāḥ śoṣayitvā sirā balī|वायुः कुर्याद्धनुस्तम्भं बहिरायामसंज्ञकम्॥ ४६ ॥vāyuḥ kuryāddhanustambhaṃ bahirāyāmasaṃjñakam|| 46 ||

चापवन्नाम्यमानस्य पृष्ठतो नीयते शिरः।cāpavannāmyamānasya pṛṣṭhato nīyate śiraḥ|उर उत्क्षिप्यते मन्या स्तब्धा ग्रीवाऽवमृद्यते॥ ४७ ॥ura utkṣipyate manyā stabdhā grīvā'vamṛdyate|| 47 ||

दन्तानां दशनं जृम्भा लालास्रावश्च वाग्ग्रहः।dantānāṃ daśanaṃ jṛmbhā lālāsrāvaśca vāggrahaḥ|जातवेगो निहन्त्येष वैकल्यं वा प्रयच्छति॥ ४८ ॥jātavego nihantyeṣa vaikalyaṃ vā prayacchati|| 48 ||

हनुमूले स्थितो बन्धात् संस्रयत्यनिलो हनू।hanumūle sthito bandhāt saṃsrayatyanilo hanū|विवृतास्यत्वमथवा कुर्यात् स्तब्धमवेदनम्॥ ४९ ॥vivṛtāsyatvamathavā kuryāt stabdhamavedanam|| 49 ||

हनुग्रहं च संस्तभ्य हनुं(नू)संवृतवक्रताम्।hanugrahaṃ ca saṃstabhya hanuṃ(nū)saṃvṛtavakratām|मुहुराक्षिपति क्रुद्धो गात्राण्याक्षेपकोऽनिलः॥ ५० ॥muhurākṣipati kruddho gātrāṇyākṣepako'nilaḥ|| 50 ||

पाणिपादं च संशोष्य सिराः सस्नायुकण्डराः।pāṇipādaṃ ca saṃśoṣya sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ|पाणिपादशिरःपृष्ठश्रोणीः स्तभ्नाति मारुतः॥ ५१ ॥pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ|| 51 ||

दण्डवत्स्तब्धगात्रस्य दण्डकः सोऽनुपक्रमः।daṇḍavatstabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ|स्वस्थः स्यादर्दितादीनां मुहुर्वेगे गतेऽगते॥ ५२ ॥svasthaḥ syādarditādīnāṃ muhurvege gate'gate|| 52 ||

पीड्यते पीडनैस्तैस्तैर्भिषगेतान् विवर्जयेत्।pīḍyate pīḍanaistaistairbhiṣagetān vivarjayet|हत्वैकं मारुतः पक्षं दक्षिणं वाममेव वा॥ ५३ ॥hatvaikaṃ mārutaḥ pakṣaṃ dakṣiṇaṃ vāmameva vā|| 53 ||

कुर्याच्चेष्टानिवृत्तिं हि रुजं वाक्स्तम्भमेव च।kuryācceṣṭānivṛttiṃ hi rujaṃ vākstambhameva ca|गृहीत्वाऽर्धं शरीरस्य सिराः स्नायूर्विशोष्य च॥ ५४ ॥gṛhītvā'rdhaṃ śarīrasya sirāḥ snāyūrviśoṣya ca|| 54 ||

पादं संकोचयत्येकं हस्तं वा तोदशूलकृत्।pādaṃ saṃkocayatyekaṃ hastaṃ vā todaśūlakṛt|एकाङ्गरोगं तं विद्यात् सर्वाङ्गं सर्वदेहजम्॥ ५५ ॥ekāṅgarogaṃ taṃ vidyāt sarvāṅgaṃ sarvadehajam|| 55 ||

स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात्।sphikpūrvā kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt|गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः॥ ५६ ॥gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ|| 56 ||

वाताद्वातकफात्तन्द्रागौरवारोचकान्विता।vātādvātakaphāttandrāgauravārocakānvitā|खल्ली तु पादजङ्गोरुकरमूलावमोटनी॥ ५७ ॥khallī tu pādajaṅgorukaramūlāvamoṭanī|| 57 ||

स्थानानामनुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत्।sthānānāmanurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣān vinirdiśet|सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत्॥ ५८ ॥sarveṣveteṣu saṃsargaṃ pittādyairupalakṣayet|| 58 ||

वायोर्धातुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन च (वा)।vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca (vā)|वातपित्तकफा देहे सर्वस्रोतोऽनुसारिणः॥ ५९ ॥vātapittakaphā dehe sarvasroto'nusāriṇaḥ|| 59 ||

वायुरेव हि सूक्ष्मत्वाद्द्बयोस्तत्राप्युदीरणः।vāyureva hi sūkṣmatvāddbayostatrāpyudīraṇaḥ|कुपितस्तौ समुद्धूय तत्र तत्र क्षिपन् गदान्॥ ६० ॥kupitastau samuddhūya tatra tatra kṣipan gadān|| 60 ||

करोत्यावृतमार्गत्वाद्रसादींश्चोपशोषयेत्।karotyāvṛtamārgatvādrasādīṃścopaśoṣayet|लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः॥ ६१ ॥liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ|| 61 ||

कट्वम्ललवणोष्णैश्च विदाहः शीतकामिता।kaṭvamlalavaṇoṣṇaiśca vidāhaḥ śītakāmitā|शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्॥ ६२ ॥śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo'dhikam|| 62 ||

लङ्घनायासरूक्षोष्णकामिता च कफावृते।laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmitā ca kaphāvṛte|रक्तावृते सदाहार्तिस्त्वड्मांसान्तरजो भृशम्॥ ६३ ॥raktāvṛte sadāhārtistvaḍmāṃsāntarajo bhṛśam|| 63 ||

भवेत् सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च।bhavet sarāgaḥ śvayathurjāyante maṇḍalāni ca|कठिनाश्च विवर्णाश्च पिडकाः श्वयथुस्तथा॥ ६४ ॥kaṭhināśca vivarṇāśca piḍakāḥ śvayathustathā|| 64 ||

हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव मांसगे।harṣaḥ pipīlikānāṃ ca saṃcāra iva māṃsage|चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफोऽङ्गेष्वरुचिस्तथा॥ ६५ ॥calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho'ṅgeṣvarucistathā|| 65 ||

आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृतः।āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasā''vṛtaḥ|स्पर्शमस्थ्नाऽऽवृते तूष्णं पीडनं चाभिनन्दति॥ ६६ ॥sparśamasthnā''vṛte tūṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati|| 66 ||

संभज्यते सीदति च सूचीभिरिव तुद्यते।saṃbhajyate sīdati ca sūcībhiriva tudyate|मज्जावृते विनामः स्याज्जृम्भणं परिवेष्टनम्॥ ६७ ॥majjāvṛte vināmaḥ syājjṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam|| 67 ||

शूलं तु पीड्यमाने च पाणिभ्यां लभते सुखम्।śūlaṃ tu pīḍyamāne ca pāṇibhyāṃ labhate sukham|शुक्रावेगोऽतिवेगो वा निष्फलत्वं च शुक्रगे॥ ६८ ॥śukrāvego'tivego vā niṣphalatvaṃ ca śukrage|| 68 ||

भुक्ते कुक्षौ च रुग्जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले।bhukte kukṣau ca rugjīrṇe śāmyatyannāvṛte'nile|मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तौ मूत्रावृतेऽनिले॥ ६९ ॥mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastau mūtrāvṛte'nile|| 69 ||

वर्चसोऽतिविबन्धोऽधः स्वे स्थाने परिकृन्तति।varcaso'tivibandho'dhaḥ sve sthāne parikṛntati|व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः॥ ७० ॥vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ|| 70 ||

चिरात् पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं शकृत् सृजेत्।cirāt pīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ śakṛt sṛjet|श्रोणीवंक्षणपृष्ठेषु रुग्विलोमश्च मारुतः॥ ७१ ॥śroṇīvaṃkṣaṇapṛṣṭheṣu rugvilomaśca mārutaḥ|| 71 ||

अस्वस्थं हृदयं चैव वर्चसा त्वावृतेऽनिले।asvasthaṃ hṛdayaṃ caiva varcasā tvāvṛte'nile|सन्धिच्युतिर्हनुस्तम्भः कुञ्चनं कुब्जताऽर्दितः॥ ७२ ॥sandhicyutirhanustambhaḥ kuñcanaṃ kubjatā'rditaḥ|| 72 ||

एक्षाघातोऽङ्गसंशोषः पङ्गुत्वं खुडवातता।ekṣāghāto'ṅgasaṃśoṣaḥ paṅgutvaṃ khuḍavātatā|स्तम्भनं चाढ्यवातश्च रोगा मज्जास्थिगाश्च ये॥ ७३ ॥stambhanaṃ cāḍhyavātaśca rogā majjāsthigāśca ye|| 73 ||

एते स्थानस्य गाम्भीर्याद्यत्नात् सिध्यन्ति वा च वा।ete sthānasya gāmbhīryādyatnāt sidhyanti vā ca vā|नवान् बलवतस्त्वेतान् साधयेन्निरुपद्रवान्॥ ७४ ॥navān balavatastvetān sādhayennirupadravān|| 74 ||

क्रियामतः परं सिद्धां वातरोगापहां शृणु।kriyāmataḥ paraṃ siddhāṃ vātarogāpahāṃ śṛṇu|केवलं निरुपस्तम्भमादौ स्नेहैरुपाचरेत्॥ ७५ ॥kevalaṃ nirupastambhamādau snehairupācaret|| 75 ||

वायुं सर्पिर्वसातैलमज्जपानैर्नरं ततः।vāyuṃ sarpirvasātailamajjapānairnaraṃ tataḥ|स्नेहक्लान्तं समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत् पुनः॥ ७६ ॥snehaklāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ snehayet punaḥ|| 76 ||

यूषैर्ग्राम्याम्बुजानूपरसैर्वा स्नेहसंयुतैः।yūṣairgrāmyāmbujānūparasairvā snehasaṃyutaiḥ|पायसैः कृशरैः साम्ललवणैरनुवासनैः॥ ७७ ॥pāyasaiḥ kṛśaraiḥ sāmlalavaṇairanuvāsanaiḥ|| 77 ||

नावनैस्तर्पणैश्चान्नैः सुस्निग्धं स्वेदयेत्ततः।nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaṃ svedayettataḥ|स्वभ्यक्तं स्नेहसंयुक्तैर्नाडीप्रस्तरसङ्करैः॥ ७८ ॥svabhyaktaṃ snehasaṃyuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ|| 78 ||

तथाऽन्यैर्विविधैः स्वेदैर्यथायोगमुपाचरेत्।tathā'nyairvividhaiḥ svedairyathāyogamupācaret|स्नेहाक्तं स्विन्नमङ्गं तु वक्रं स्तब्धमथापि वा॥ ७९ ॥snehāktaṃ svinnamaṅgaṃ tu vakraṃ stabdhamathāpi vā|| 79 ||

शनैर्नामयितुं शक्यं यथेष्टं शुष्कदारुवत्।śanairnāmayituṃ śakyaṃ yatheṣṭaṃ śuṣkadāruvat|हर्षतोदरुगायामशोथस्तम्भग्रहादयः॥ ८० ॥harṣatodarugāyāmaśothastambhagrahādayaḥ|| 80 ||

स्विन्नस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते।svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate|स्नेहश्च धातून्संशुष्कान् पुष्णात्याशु प्रयोजितः॥ ८१ ॥snehaśca dhātūnsaṃśuṣkān puṣṇātyāśu prayojitaḥ|| 81 ||

बलमग्निबलं पुष्टिं प्राणांश्चाप्यभिवर्धयेत्।balamagnibalaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃścāpyabhivardhayet|असकृत्तं पुनः स्नेहैः स्वेदैश्चाप्युपपादयेत्॥ ८२ ॥asakṛttaṃ punaḥ snehaiḥ svedaiścāpyupapādayet|| 82 ||

तथा स्नेहमृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्त्यनिलामयाः।tathā snehamṛdau koṣṭhe na tiṣṭhantyanilāmayāḥ|यद्यनेन सदोषत्वात् कर्मणा न प्रशाम्यति॥ ८३ ॥yadyanena sadoṣatvāt karmaṇā na praśāmyati|| 83 ||

मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैरौषधैस्तं विशोधयेत्।mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairauṣadhaistaṃ viśodhayet|घृतं तिल्वकसिद्धं वा सातलासिद्धमेव वा॥ ८४ ॥ghṛtaṃ tilvakasiddhaṃ vā sātalāsiddhameva vā|| 84 ||

पयसैरण्डतैलं वा पिबेद्दोषहरं शिवम्।payasairaṇḍatailaṃ vā pibeddoṣaharaṃ śivam|स्निग्धाम्ललवणोष्णाद्यैराहारैर्हि मलश्चितः॥ ८५ ॥snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ|| 85 ||

स्रोतो बद्ध्वाऽनिलं रुन्ध्यात्तस्मात्तमनुलोमयेत्।sroto baddhvā'nilaṃ rundhyāttasmāttamanulomayet|दुर्बलो योऽविरेच्यः स्यात्तं निरूहैरुपाचरेत्॥ ८६ ॥durbalo yo'virecyaḥ syāttaṃ nirūhairupācaret|| 86 ||

पाचनैर्दीपनीयैर्वा भोजनैस्तद्युतैर्नरम्।pācanairdīpanīyairvā bhojanaistadyutairnaram|संशुद्धस्योत्थिते चाग्नौ स्नेहस्वेदौ पुनर्हितौ॥ ८७ ॥saṃśuddhasyotthite cāgnau snehasvedau punarhitau|| 87 ||

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धैराहारैः सततं पुनः।svādvamlalavaṇasnigdhairāhāraiḥ satataṃ punaḥ|नावनैर्धूमपानैश्च सर्वानेवोपपादयेत्॥ ८८ ॥nāvanairdhūmapānaiśca sarvānevopapādayet|| 88 ||

इति सामान्यतः प्रोक्तं वातरोगचिकित्सितम्।iti sāmānyataḥ proktaṃ vātarogacikitsitam|विशेषतस्तु कोष्ठस्थे वाते क्षारं पिबेन्नरः॥ ८९ ॥viśeṣatastu koṣṭhasthe vāte kṣāraṃ pibennaraḥ|| 89 ||

पाचनैर्दीपनैर्युक्तैरम्लैर्वा पाचयेन्मलान्।pācanairdīpanairyuktairamlairvā pācayenmalān|गुदपक्वाशयस्थे तु कर्मोदावर्तनुद्धितम्॥ ९० ॥gudapakvāśayasthe tu karmodāvartanuddhitam|| 90 ||

आमाशयस्थे शुद्धस्य यथादोषहरीः क्रियाः।āmāśayasthe śuddhasya yathādoṣaharīḥ kriyāḥ|सर्वाङ्गकुपितेऽभ्यङ्गो बस्तयः सानुवासनाः॥ ९१ ॥sarvāṅgakupite'bhyaṅgo bastayaḥ sānuvāsanāḥ|| 91 ||

स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च दृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते।svedābhyaṅgāvagāhāśca dṛdyaṃ cānnaṃ tvagāśrite|शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम्॥ ९२ ॥śītāḥ pradehā raktasthe vireko raktamokṣaṇam|| 92 ||

विरेको मांसमेदःस्थे निरूहाः शमनानि च।vireko māṃsamedaḥsthe nirūhāḥ śamanāni ca|बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैरस्थिमज्जगतं जयेत्॥ ९३ ॥bāhyābhyantarataḥ snehairasthimajjagataṃ jayet|| 93 ||

हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्।harṣo'nnapānaṃ śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam|विबद्धमार्गं दृष्ट्वा वा शुक्रं दद्याद्विरेचनम्॥ ९४ ॥vibaddhamārgaṃ dṛṣṭvā vā śukraṃ dadyādvirecanam|| 94 ||

विरिक्तप्रतिभुक्तस्य पूर्वोक्तां कारयेत् क्रियाम्।viriktapratibhuktasya pūrvoktāṃ kārayet kriyām|गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां चापि शुष्यताम्॥ ९५ ॥garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ cāpi śuṣyatām|| 95 ||

सिताकाश्मर्यमधुकैर्हितमुत्थापने पयः।sitākāśmaryamadhukairhitamutthāpane payaḥ|हृदि प्रकुपिते सिद्धमंशुमत्या पयो हितम्॥ ९६ ॥hṛdi prakupite siddhamaṃśumatyā payo hitam|| 96 ||

मत्स्यान्नाभिप्रदेशस्थे सिद्धान् बिल्वशलाटुभिः।matsyānnābhipradeśasthe siddhān bilvaśalāṭubhiḥ|वायुना वेष्ट्यमाने तु गात्रे स्यादुपनाहनम्॥ ९७ ॥vāyunā veṣṭyamāne tu gātre syādupanāhanam|| 97 ||

तैलं संकुचितेऽभ्यङ्गो माषसैन्धवसाधितम्।tailaṃ saṃkucite'bhyaṅgo māṣasaindhavasādhitam|बाहुशीर्षगते नस्यं पानं चैत्तरभक्तिकम्॥ ९८ ॥bāhuśīrṣagate nasyaṃ pānaṃ caittarabhaktikam|| 98 ||

बस्तिकर्म त्वधो नाभेः शस्यते चावपीडकः।bastikarma tvadho nābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ|अर्दिते नावनं मूर्ध्नि तैलं तर्पणमेव च॥ ९९ ॥ardite nāvanaṃ mūrdhni tailaṃ tarpaṇameva ca|| 99 ||

नाडीस्वेदोपनाहाश्चाप्यानूपपिशितैर्हिताः।nāḍīsvedopanāhāścāpyānūpapiśitairhitāḥ|स्वेदनं स्नेहसंयुक्तं पक्षाघाते विरेचनम्॥ १०० ॥svedanaṃ snehasaṃyuktaṃ pakṣāghāte virecanam|| 100 ||

अन्तराकण्डरागुल्फं सिरा बस्त्यग्निकर्म च।antarākaṇḍarāgulphaṃ sirā bastyagnikarma ca|गृध्रसीषु प्रयुञ्जीत खल्ल्यां तूष्णोपनाहनम्॥ १०१ ॥gṛdhrasīṣu prayuñjīta khallyāṃ tūṣṇopanāhanam|| 101 ||

पायसैः कृशरैर्मांसैः शस्तं तैलघृतान्वितैः।pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ śastaṃ tailaghṛtānvitaiḥ|व्यात्तानने हनुं स्विन्नामङ्गुष्ठाभ्यां प्रपीड्य च॥ १०२ ॥vyāttānane hanuṃ svinnāmaṅguṣṭhābhyāṃ prapīḍya ca|| 102 ||

प्रदेशिनीभ्यां चोन्नाम्य चिबुकोन्नामनं हितम्।pradeśinībhyāṃ connāmya cibukonnāmanaṃ hitam|स्रस्तं स्वं गमयेत्स्थानं स्तब्धं स्विन्नं विनामयेत्॥ १०३ ॥srastaṃ svaṃ gamayetsthānaṃ stabdhaṃ svinnaṃ vināmayet|| 103 ||

प्रत्येकं स्थानदूष्यादिक्रियावैशेष्यमाचरेत्।pratyekaṃ sthānadūṣyādikriyāvaiśeṣyamācaret|सर्पिस्तैलवसामज्जसेकाभ्यञ्जनबस्तयः॥ १०४ ॥sarpistailavasāmajjasekābhyañjanabastayaḥ|| 104 ||

स्निग्धाः स्वेदा निवातं च स्थानं प्रावरणानि च।snigdhāḥ svedā nivātaṃ ca sthānaṃ prāvaraṇāni ca|रसाः पयांसि भोज्यानि स्वाद्वम्ललवणानि च॥ १०५ ॥rasāḥ payāṃsi bhojyāni svādvamlalavaṇāni ca|| 105 ||

बृंहणं यच्च तत् सर्वं प्रशस्तं वातरोगिणाम्।bṛṃhaṇaṃ yacca tat sarvaṃ praśastaṃ vātarogiṇām|बलायाः पञ्चमूलस्य दशमूलस्य वा रसे॥ १०६ ॥balāyāḥ pañcamūlasya daśamūlasya vā rase|| 106 ||

अजशीर्षम्बुजानूपमांसादपिशितैः पृथक्।ajaśīrṣambujānūpamāṃsādapiśitaiḥ pṛthak|साधयित्वा रसान् स्निग्धान्दध्यम्लव्योषसंस्कृतान्॥ १०७ ॥sādhayitvā rasān snigdhāndadhyamlavyoṣasaṃskṛtān|| 107 ||

भोजयेद्वातरोगार्तं तैर्व्यक्तलवणैर्नरम्।bhojayedvātarogārtaṃ tairvyaktalavaṇairnaram|एतैरेवोपनाहांश्च पिशितैः संप्रकल्पयेत्॥ १०८ ॥etairevopanāhāṃśca piśitaiḥ saṃprakalpayet|| 108 ||

घृततैलयुतैः साम्लैः क्षुण्णस्विन्नैरनस्थिभिः।ghṛtatailayutaiḥ sāmlaiḥ kṣuṇṇasvinnairanasthibhiḥ|पत्रोत्क्वाथपयस्तैलद्रोण्यः स्युरवगाहने॥ १०९ ॥patrotkvāthapayastailadroṇyaḥ syuravagāhane|| 109 ||

स्वभ्यक्तानां प्रशस्यन्ते सेकाश्चानिलरोगिणाम्।svabhyaktānāṃ praśasyante sekāścānilarogiṇām|आनूपौदकमांसानि दशमूलं शतावरीम्॥ ११० ॥ānūpaudakamāṃsāni daśamūlaṃ śatāvarīm|| 110 ||

कुलत्थान् बदरान्माषांस्तिलाव्रास्नां यवान् बलाम्।kulatthān badarānmāṣāṃstilāvrāsnāṃ yavān balām|वसादध्यारनालाम्लैः सह कुम्भ्यां विपाचयेत्॥ १११ ॥vasādadhyāranālāmlaiḥ saha kumbhyāṃ vipācayet|| 111 ||

नाडीस्वेदं प्रयुञ्जीत पिष्टैश्चाप्युपनाहनम्।nāḍīsvedaṃ prayuñjīta piṣṭaiścāpyupanāhanam|तैश्च सिद्धं घृतं तैलमभ्यङ्गं पानामेव च॥ ११२ ॥taiśca siddhaṃ ghṛtaṃ tailamabhyaṅgaṃ pānāmeva ca|| 112 ||

मुस्तं किण्वं तिलाः कुष्ठं सुराह्वं लवणं नतम्।mustaṃ kiṇvaṃ tilāḥ kuṣṭhaṃ surāhvaṃ lavaṇaṃ natam|दधिक्षीरचतुःस्नेहैः सिद्धं स्यादुपनाहनम्॥ ११३ ॥dadhikṣīracatuḥsnehaiḥ siddhaṃ syādupanāhanam|| 113 ||

उत्कारिकावेसवारक्षीरमाषतिलौदनैः।utkārikāvesavārakṣīramāṣatilaudanaiḥ|एरण्डबीजगोधूमयवकोलस्थिरादिभिः॥ ११४ ॥eraṇḍabījagodhūmayavakolasthirādibhiḥ|| 114 ||

सस्नेहैः सरुजं गात्रमालिप्य बहलं भिषक्।sasnehaiḥ sarujaṃ gātramālipya bahalaṃ bhiṣak|एरण्डपत्रैर्बध्नीयाद्रात्रौ कल्यं विमोक्षयेत्॥ ११५ ॥eraṇḍapatrairbadhnīyādrātrau kalyaṃ vimokṣayet|| 115 ||

क्षीरास्बुना ततः सिक्तं पुनश्चैवोपनाहितम्।kṣīrāsbunā tataḥ siktaṃ punaścaivopanāhitam|मुञ्चेद्रात्रौ दिवाबद्धं चर्मभिश्च सलोमभिः॥ ११६ ॥muñcedrātrau divābaddhaṃ carmabhiśca salomabhiḥ|| 116 ||

फलानां तैलयोनीनामम्लपिष्टान् सुशीतलान्।phalānāṃ tailayonīnāmamlapiṣṭān suśītalān|प्रदेहानुपनाहांश्च गन्धैर्वातहरैरपि॥ ११७ ॥pradehānupanāhāṃśca gandhairvātaharairapi|| 117 ||

पायसैः कृशरैश्चैव कारयेत् स्नेहसंयुतैः।pāyasaiḥ kṛśaraiścaiva kārayet snehasaṃyutaiḥ|रूक्षशुद्धानिलार्तानामतः स्नेहान् प्रचक्ष्महे॥ ११८ ॥rūkṣaśuddhānilārtānāmataḥ snehān pracakṣmahe|| 118 ||

विविधान् विविधव्याधिप्रशमायामृतोपमान्।vividhān vividhavyādhipraśamāyāmṛtopamān|द्रोणेऽम्भसः पचेद्भागान् दशमूलाच्चतुष्पलान्॥ ११९ ॥droṇe'mbhasaḥ pacedbhāgān daśamūlāccatuṣpalān|| 119 ||

यवव्कोलकुलत्थानां भागैः प्रस्थोन्मितैः सह।yavavkolakulatthānāṃ bhāgaiḥ prasthonmitaiḥ saha|पादशेषे रसे पिष्टैर्जीवनीयैः सशर्करैः॥ १२० ॥pādaśeṣe rase piṣṭairjīvanīyaiḥ saśarkaraiḥ|| 120 ||

तथा स्वर्जूरकाश्मर्यद्राक्षाबदरफल्गुभिः।tathā svarjūrakāśmaryadrākṣābadaraphalgubhiḥ|सक्षीरैः सर्पिषः प्रस्थः सिद्धः केवलवातनुत्॥ १२१ ॥sakṣīraiḥ sarpiṣaḥ prasthaḥ siddhaḥ kevalavātanut|| 121 ||

निरत्ययः प्रयोक्तव्यः पानाभ्यञ्जनबस्तिषु।niratyayaḥ prayoktavyaḥ pānābhyañjanabastiṣu|चित्रकं नागरं रास्नां पौष्करं पिप्पलीं शटीम्॥ १२२ ॥citrakaṃ nāgaraṃ rāsnāṃ pauṣkaraṃ pippalīṃ śaṭīm|| 122 ||

पिष्ट्वा विपाचयेत् सर्पिर्वातरोगहरं परम्।piṣṭvā vipācayet sarpirvātarogaharaṃ param|बलाबिल्वशृते क्षीरे घृतमण्डं विपाचयेत्॥ १२३ ॥balābilvaśṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet|| 123 ||

तस्य शुक्तिः प्रकुञ्चो वा नस्यं मूर्धगतेऽनिले।tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ mūrdhagate'nile|ग्राम्यानूपौदकानां तु भित्त्वाऽस्थीनि पचेज्जले॥ १२४ ॥grāmyānūpaudakānāṃ tu bhittvā'sthīni pacejjale|| 124 ||

तं स्नेहं दशमूलस्य कषायेण पुनः पचेत्।taṃ snehaṃ daśamūlasya kaṣāyeṇa punaḥ pacet|जीवकर्षभकास्फोताविदारीकपिकच्छुभिः॥ १२५ ॥jīvakarṣabhakāsphotāvidārīkapikacchubhiḥ|| 125 ||

वातघ्नैर्जीवनीयैश्च कल्कैर्द्विक्षीरभागिकम्।vātaghnairjīvanīyaiśca kalkairdvikṣīrabhāgikam|तत्सिद्धं नावनाभ्यङ्गात्तथा पानानुवासनात्॥ १२६ ॥tatsiddhaṃ nāvanābhyaṅgāttathā pānānuvāsanāt|| 126 ||

सिरापर्वास्थिकोष्ठस्थं प्रणुदत्याशु मारुतम्।sirāparvāsthikoṣṭhasthaṃ praṇudatyāśu mārutam|य स्युः प्रक्षीणमज्जानः क्षीणशुक्रौजसश्च ये॥ १२७ ॥ya syuḥ prakṣīṇamajjānaḥ kṣīṇaśukraujasaśca ye|| 127 ||

बलपुष्टिकरं तेषामेतत् स्यादमृतोपमम्।balapuṣṭikaraṃ teṣāmetat syādamṛtopamam|तद्वत्सिद्धा वसा नक्रमत्स्यकूर्मचुलूकजा॥ १२८ ॥tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā|| 128 ||

प्रत्यग्रा विधिनाऽनेन नस्यपानेषु शस्यते।pratyagrā vidhinā'nena nasyapāneṣu śasyate|प्रस्थः स्यात्त्रिफलायास्तु कुलत्थकुडवद्वयम्॥ १२९ ॥prasthaḥ syāttriphalāyāstu kulatthakuḍavadvayam|| 129 ||

कृष्णगन्धात्वगाढक्योः पृथक् पञ्चपलं भवेत्।kṛṣṇagandhātvagāḍhakyoḥ pṛthak pañcapalaṃ bhavet|रास्नाचित्रकयोर्द्वे द्वे दशमूलं पलोन्मितम्॥ १३० ॥rāsnācitrakayordve dve daśamūlaṃ palonmitam|| 130 ||

जलद्रोणे पचेत् पादशेषे प्रस्थोन्मितं पृथक्।jaladroṇe pacet pādaśeṣe prasthonmitaṃ pṛthak|सुरारनालदध्यम्लसौबीरकतुषोदकम्॥ १३१ ॥surāranāladadhyamlasaubīrakatuṣodakam|| 131 ||

कोलदाडिमवृक्षाम्लरसं तैलं वसां घृतम्।koladāḍimavṛkṣāmlarasaṃ tailaṃ vasāṃ ghṛtam|मज्जानं च पयश्चैव जीवनीयपलानि षट्॥ १३२ ॥majjānaṃ ca payaścaiva jīvanīyapalāni ṣaṭ|| 132 ||

कल्कं दत्त्वा महास्नेहं सम्यगेनं विपाचयेत्।kalkaṃ dattvā mahāsnehaṃ samyagenaṃ vipācayet|सिरामज्जास्थिगे वाते सर्वाङ्गैकाङ्गरोगिषु॥ १३३ ॥sirāmajjāsthige vāte sarvāṅgaikāṅgarogiṣu|| 133 ||

वेपनाक्षेपशूलेषु तदभ्यङ्गे प्रयोजयेत्।vepanākṣepaśūleṣu tadabhyaṅge prayojayet|निर्गुण्ड्या मूलपत्राभ्यां गृहीत्वा स्वरसं ततः॥ १३४ ॥nirguṇḍyā mūlapatrābhyāṃ gṛhītvā svarasaṃ tataḥ|| 134 ||

तेन सिद्धं समं तैलं नाडीकुष्ठानिलार्तिषु।tena siddhaṃ samaṃ tailaṃ nāḍīkuṣṭhānilārtiṣu|हितं पामापचीनां च पानाभ्यञ्जनपूरणम्॥ १३५ ॥hitaṃ pāmāpacīnāṃ ca pānābhyañjanapūraṇam|| 135 ||

कार्पासास्थिकुलत्थानां रसे सिद्धं च वातनुत्।kārpāsāsthikulatthānāṃ rase siddhaṃ ca vātanut|मूलकस्वरसे क्षीरसमे स्थाप्यं त्र्यहं दधि॥ १३६ ॥mūlakasvarase kṣīrasame sthāpyaṃ tryahaṃ dadhi|| 136 ||

तस्याम्लस्य त्रिभिः प्रस्थैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्।tasyāmlasya tribhiḥ prasthaistailaprasthaṃ vipācayet|यष्ट्याह्वशर्करारास्नालवणार्द्रकनागरैः॥ १३७ ॥yaṣṭyāhvaśarkarārāsnālavaṇārdrakanāgaraiḥ|| 137 ||

सुपिष्टैः पलिकैः पानात्तदभ्यङ्गाच्च वातनुत्।supiṣṭaiḥ palikaiḥ pānāttadabhyaṅgācca vātanut|पञ्चमूलकषायेण पिण्याकं बहुवार्षिकम्॥ १३८ ॥pañcamūlakaṣāyeṇa piṇyākaṃ bahuvārṣikam|| 138 ||

पक्त्वा तस्य रसं पूत्वा तैलप्रस्थं विपाचयेत्।paktvā tasya rasaṃ pūtvā tailaprasthaṃ vipācayet|पयसाऽष्टगुनैतत् सर्ववातविकारनुत्॥ १३९ ॥payasā'ṣṭagunaitat sarvavātavikāranut|| 139 ||

संसृष्टे श्लेष्मणा चैतद्वाते शस्तं विशेषतः।saṃsṛṣṭe śleṣmaṇā caitadvāte śastaṃ viśeṣataḥ|यवकोलकुलत्थानां श्रेयस्याः शुष्कमूलकात्॥ १४० ॥yavakolakulatthānāṃ śreyasyāḥ śuṣkamūlakāt|| 140 ||

बिल्वाच्चाञ्जलिमेकैकं द्रवैरम्लैर्विपाचयेत्।bilvāccāñjalimekaikaṃ dravairamlairvipācayet|तेन तैलं कषायेण फलाम्लैः कटुभिस्तथा॥ १४१ ॥tena tailaṃ kaṣāyeṇa phalāmlaiḥ kaṭubhistathā|| 141 ||

पिष्टैः सिद्धं महावातैरार्तः शीते प्रयोजयेत्।piṣṭaiḥ siddhaṃ mahāvātairārtaḥ śīte prayojayet|सर्ववातविकाराणां तैलन्यन्यान्यतः शृणु॥ १४२ ॥sarvavātavikārāṇāṃ tailanyanyānyataḥ śṛṇu|| 142 ||

चतुष्प्रयोगाण्यायुष्यबलवर्णकराणि च।catuṣprayogāṇyāyuṣyabalavarṇakarāṇi ca|रजःशुक्रप्रदोषघ्नान्यपत्यजननानि च॥ १४३ ॥rajaḥśukrapradoṣaghnānyapatyajananāni ca|| 143 ||

निरत्ययानि सिद्धानि सर्वदोषहराणि च।niratyayāni siddhāni sarvadoṣaharāṇi ca|सहाचरतुलायाश्च रसे तैलाढकं पचेत्॥ १४४ ॥sahācaratulāyāśca rase tailāḍhakaṃ pacet|| 144 ||

मूलकल्काद्दशपलं पयो दत्त्वा चतुर्गुणम्।mūlakalkāddaśapalaṃ payo dattvā caturguṇam|सिद्धेऽस्मिञ्छर्कराचूर्णादष्टादशपलं भिषक्॥ १४५ ॥siddhe'smiñcharkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṃ bhiṣak|| 145 ||

विनीय दारुणेष्वेतद्वातव्याधिषु योजयेत्।vinīya dāruṇeṣvetadvātavyādhiṣu yojayet|श्वदंष्ट्रास्वरसप्रस्थौ द्वौ समौ पयसा सह॥ १४६ ॥śvadaṃṣṭrāsvarasaprasthau dvau samau payasā saha|| 146 ||

षट्पलं शृङ्गवेरस्य गुडस्याष्टपलं तथा।ṣaṭpalaṃ śṛṅgaverasya guḍasyāṣṭapalaṃ tathā|तैलप्रस्थं विपक्वं तैर्दद्यात् सर्वानिलार्तिषु॥ १४७ ॥tailaprasthaṃ vipakvaṃ tairdadyāt sarvānilārtiṣu|| 147 ||

जीर्णे तैले च दुग्धेन पेयाकल्पः प्रशस्यते।jīrṇe taile ca dugdhena peyākalpaḥ praśasyate|बलाशतं गुडूच्याश्च पादं रास्नाष्टभागिकम्॥ १४८ ॥balāśataṃ guḍūcyāśca pādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam|| 148 ||

जलाढकशते पक्त्वा दशभागस्थिते रसे।jalāḍhakaśate paktvā daśabhāgasthite rase|दधिमस्त्विक्षुनिर्यासशुक्तैस्तैलाढकं समैः॥ १४९ ॥dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṃ samaiḥ|| 149 ||

पचेत् साजपयोऽर्धांशैः कल्कैरेभिः पलोन्मितैः।pacet sājapayo'rdhāṃśaiḥ kalkairebhiḥ palonmitaiḥ|शटीसरलदार्वेलामञ्जिष्ठागुरुचन्दनैः॥ १५० ॥śaṭīsaraladārvelāmañjiṣṭhāgurucandanaiḥ|| 150 ||

पद्मकातिविषामुस्तसूर्पपर्णीहरेणुभिः।padmakātiviṣāmustasūrpaparṇīhareṇubhiḥ|यष्ट्याह्वसुरसव्याघ्रनखर्षभकजीवकैः॥ १५१ ॥yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ|| 151 ||

पलाशरसकस्तूरीनलिकाजातिकोषकैः।palāśarasakastūrīnalikājātikoṣakaiḥ|स्पृक्काकुङ्कुमशैलेयजातीकटुफलाम्बुभिः॥ १५२ ॥spṛkkākuṅkumaśaileyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ|| 152 ||

त्वचाकुन्दुरुकर्पूरतुतुष्कश्रीनिवासकैः।tvacākundurukarpūratutuṣkaśrīnivāsakaiḥ|लवङ्गनखकक्कोलकुष्ठमांसीप्रियङ्गुभिः॥ १५३ ॥lavaṅganakhakakkolakuṣṭhamāṃsīpriyaṅgubhiḥ|| 153 ||

स्थौणेयतगरध्यामवचामदनपल्लवैः।sthauṇeyatagaradhyāmavacāmadanapallavaiḥ|सनागकेशरैः सिद्धे क्षिपेच्चात्रावतारिते॥ १५४ ॥sanāgakeśaraiḥ siddhe kṣipeccātrāvatārite|| 154 ||

पत्रकल्कं ततः पूतं विधिना तत् प्रयोजयेत्।patrakalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tat prayojayet|श्वासं कासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं गुल्मान् क्षतं क्षयम्॥ १५५ ॥śvāsaṃ kāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ chardiṃ gulmān kṣataṃ kṣayam|| 155 ||

प्लीहशोषावपस्मारमलक्ष्मीं च प्रणाशयेत्।plīhaśoṣāvapasmāramalakṣmīṃ ca praṇāśayet|बलातैलमिदं श्रेष्ठं वातव्याधिविनाशनम्॥ १५६ ॥balātailamidaṃ śreṣṭhaṃ vātavyādhivināśanam|| 156 ||

(अग्निवेशाय गुरुणा कृष्णात्रेयेण भाषितम्।) इति बलातैलम्।(agniveśāya guruṇā kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam|) iti balātailam|अमृतायास्तुलाः पञ्च द्रोणेष्वष्टस्वपां पचेत्॥ १५७ ॥amṛtāyāstulāḥ pañca droṇeṣvaṣṭasvapāṃ pacet|| 157 ||

पादशेषे समक्षीरं तैलस्य द्व्याढकं पचेत्।pādaśeṣe samakṣīraṃ tailasya dvyāḍhakaṃ pacet|एलामांसीनतोशीरसारिवाकुष्ठचन्दनैः॥ १५८ ॥elāmāṃsīnatośīrasārivākuṣṭhacandanaiḥ|| 158 ||

बलातामलकीमेदाशतपुष्पर्धिजीवकैः।balātāmalakīmedāśatapuṣpardhijīvakaiḥ|काकोलीक्षीरकाकोलीश्रावण्यतिबलानखैः॥ १५९ ॥kākolīkṣīrakākolīśrāvaṇyatibalānakhaiḥ|| 159 ||

महाश्रावणिजीवन्तीविदारीकपिकच्छुभिः।mahāśrāvaṇijīvantīvidārīkapikacchubhiḥ|शतावरीमहामेदाकर्कटाख्याहरेणुभिः॥ १६० ॥śatāvarīmahāmedākarkaṭākhyāhareṇubhiḥ|| 160 ||

वचागोक्षुरकैरण्डरास्नाकालासहाचरैः।vacāgokṣurakairaṇḍarāsnākālāsahācaraiḥ|वीराशल्लकिमुस्तत्वक्पत्रर्षभकबालकैः॥ १६१ ॥vīrāśallakimustatvakpatrarṣabhakabālakaiḥ|| 161 ||

सहैलाकुङ्कुमस्पृक्कात्रिदशाह्वैश्च कार्षिकैः।sahailākuṅkumaspṛkkātridaśāhvaiśca kārṣikaiḥ|मञ्जिष्ठायास्त्रिकर्षेण मधुकाष्टपलेन च॥ १६२ ॥mañjiṣṭhāyāstrikarṣeṇa madhukāṣṭapalena ca|| 162 ||

कल्कैस्तत् क्षीणवीर्याग्निबलसंमूढचेतसः।kalkaistat kṣīṇavīryāgnibalasaṃmūḍhacetasaḥ|उन्मादारत्यपस्मारैरार्तांश्च प्रकृतिं नयेत्॥ १६३ ॥unmādāratyapasmārairārtāṃśca prakṛtiṃ nayet|| 163 ||

वातव्याधिहरं श्रेष्ठं तैलाग्र्यममृताह्वयम्।vātavyādhiharaṃ śreṣṭhaṃ tailāgryamamṛtāhvayam|(कृष्णात्रेयेण गुरुणा भाषितं वैद्यपूजितम्॥) इत्यमृताद्यं तैलम्।(kṛṣṇātreyeṇa guruṇā bhāṣitaṃ vaidyapūjitam||) ityamṛtādyaṃ tailam|

रास्नासहस्रनिर्यूहे तैलद्रोणं विपाचयेत्।rāsnāsahasraniryūhe tailadroṇaṃ vipācayet|गन्धैर्हैमवतैः पिष्टैरेलाद्यैश्चानिलार्तिनुत्॥ १६५ ॥gandhairhaimavataiḥ piṣṭairelādyaiścānilārtinut|| 165 ||

कल्पोऽयमश्वगन्धायां प्रसारण्यां बलाद्वये।kalpo'yamaśvagandhāyāṃ prasāraṇyāṃ balādvaye|क्वाथकल्कपयोभिर्वा बलादीनां पचेत् पृथक्॥kvāthakalkapayobhirvā balādīnāṃ pacet pṛthak||इति रास्नातैलम्।iti rāsnātailam|

मूलकस्वरसं क्षीरं तैलं दध्यम्लकाञ्जिकम्।mūlakasvarasaṃ kṣīraṃ tailaṃ dadhyamlakāñjikam|तुल्यं विपाचयेत् कल्कैर्बलाचित्रकसैन्धवैः॥ १६७ ॥tulyaṃ vipācayet kalkairbalācitrakasaindhavaiḥ|| 167 ||

पिप्पल्यतिविषारास्नाचविकागुरुशिग्रुकैः।pippalyativiṣārāsnācavikāguruśigrukaiḥ|भल्लातकवचाकुष्ठश्वदंष्ट्राविश्वभेषजैः॥ १६८ ॥bhallātakavacākuṣṭhaśvadaṃṣṭrāviśvabheṣajaiḥ|| 168 ||

पुष्कराह्वशटीबिल्वशताह्वानतदारुभिः।puṣkarāhvaśaṭībilvaśatāhvānatadārubhiḥ|तत्सिद्धं पीतमत्युग्रान् हन्ति वातात्मकान् गदान्॥tatsiddhaṃ pītamatyugrān hanti vātātmakān gadān||इति मूलकाद्यं तैलम्।iti mūlakādyaṃ tailam|

वृषमूलगुडूच्योश्च द्विशतस्य शतस्य च।vṛṣamūlaguḍūcyośca dviśatasya śatasya ca|चित्रकात् साश्वगन्धाच्च क्वाथे तैलाढकं पचेत्॥ १७० ॥citrakāt sāśvagandhācca kvāthe tailāḍhakaṃ pacet|| 170 ||

सक्षीरं वायुना भग्ने दद्याज्जर्जरिते तथा।sakṣīraṃ vāyunā bhagne dadyājjarjarite tathā|प्राक्तैलावापसिद्धं च भवेदेतद्गुणोत्तरम्॥prāktailāvāpasiddhaṃ ca bhavedetadguṇottaram||इति वृषमूलादितैलम्।iti vṛṣamūlāditailam|

रास्नाशिरीषयष्ट्याह्वशुण्ठीसहचरामृताः॥ १७२ ॥rāsnāśirīṣayaṣṭyāhvaśuṇṭhīsahacarāmṛtāḥ|| 172 ||

स्योनाकदारुशम्पाकहयगन्धात्रिकण्टकाः।syonākadāruśampākahayagandhātrikaṇṭakāḥ|एषां दशपलान् भागान् कषायमुपकल्पयेत्॥ १७३ ॥eṣāṃ daśapalān bhāgān kaṣāyamupakalpayet|| 173 ||

ततस्तेन कषायेण सर्वगन्धैश्च कार्षिकैः।tatastena kaṣāyeṇa sarvagandhaiśca kārṣikaiḥ|दध्यारनालमाषाम्बुमूलकेक्षुरसैः शुभैः॥ १७४ ॥dadhyāranālamāṣāmbumūlakekṣurasaiḥ śubhaiḥ|| 174 ||

पृथक् प्रस्थोन्मितैः सार्धं तैलप्रस्थं विपाचयेत्।pṛthak prasthonmitaiḥ sārdhaṃ tailaprasthaṃ vipācayet|प्लीहमूत्रग्रहश्वासकासमारुतरोगनुत्॥ १७५ ॥plīhamūtragrahaśvāsakāsamārutaroganut|| 175 ||

एतन्मूलकतैलाख्यं वर्णायुर्बलवर्धनम्।etanmūlakatailākhyaṃ varṇāyurbalavardhanam|इति मूलकतैलम्।iti mūlakatailam|यवकोलकुलत्थानां मत्स्यानां शिग्रुबिल्वयोः।yavakolakulatthānāṃ matsyānāṃ śigrubilvayoḥ|रसेन मूलकानां च तैलं दधिपयोन्वितम्॥ १७६ ॥rasena mūlakānāṃ ca tailaṃ dadhipayonvitam|| 176 ||

साधयित्वा भिषग्दद्यात् सर्ववातामयापहम्।sādhayitvā bhiṣagdadyāt sarvavātāmayāpaham|लशुनस्वरसे सिद्धं तैलमेभिश्च वातनुत्॥ १७७ ॥laśunasvarase siddhaṃ tailamebhiśca vātanut|| 177 ||

तैलान्येतान्यृतुस्नातामङ्गनां पाययेत च।tailānyetānyṛtusnātāmaṅganāṃ pāyayeta ca|पीत्वाऽन्यतममेषां हि वन्ध्याऽपि जनयेत् सुतम्॥ १७८ ॥pītvā'nyatamameṣāṃ hi vandhyā'pi janayet sutam|| 178 ||

यच्च शीतज्वरे तैलमगुर्वाद्यमुदाहृतम्।yacca śītajvare tailamagurvādyamudāhṛtam|अनेकशतशस्तच्च सिद्धं स्याद्वातरोगनुत्॥ १७९ ॥anekaśataśastacca siddhaṃ syādvātaroganut|| 179 ||

वक्ष्यन्ते यानि तैलानि वातशोणितकेऽपि च।vakṣyante yāni tailāni vātaśoṇitake'pi ca|तानि चानिलशान्त्यर्थं सिद्धिकामः प्रयोजयेत्॥ १८० ॥tāni cānilaśāntyarthaṃ siddhikāmaḥ prayojayet|| 180 ||

नास्ति तैलात् परं किंचिदौषधं मारुतापहम्।nāsti tailāt paraṃ kiṃcidauṣadhaṃ mārutāpaham|व्यवाय्युष्णगुरुस्नेहात् संस्काराद्बलवत्तरम्॥ १८१ ॥vyavāyyuṣṇagurusnehāt saṃskārādbalavattaram|| 181 ||

गणैर्वातहरैस्तस्माच्छतशोऽथ सहस्रशः।gaṇairvātaharaistasmācchataśo'tha sahasraśaḥ|सिद्धं क्षिप्रतरं हन्ति सूक्ष्ममार्गस्थितान् गदान्॥ १८२ ॥siddhaṃ kṣiprataraṃ hanti sūkṣmamārgasthitān gadān|| 182 ||

क्रिया साधारणी सर्वा संसृष्टे चापि शस्यते।kriyā sādhāraṇī sarvā saṃsṛṣṭe cāpi śasyate|वाते पित्तादिभिः स्रोतःस्वावृतेषु विशेषतः॥ १८३ ॥vāte pittādibhiḥ srotaḥsvāvṛteṣu viśeṣataḥ|| 183 ||

पित्तावृते विशेषेण शीतामुष्णां तथा क्रियाम्।pittāvṛte viśeṣeṇa śītāmuṣṇāṃ tathā kriyām|व्यत्यासात् कारयेत् सर्पिर्जीवनीयं च शस्यते॥ १८४ ॥vyatyāsāt kārayet sarpirjīvanīyaṃ ca śasyate|| 184 ||

धन्वमांसं यवाः शालिर्यापनाः क्षीरबस्तयः।dhanvamāṃsaṃ yavāḥ śāliryāpanāḥ kṣīrabastayaḥ|विरेकः क्षीरपानं च पञ्चमूलीबलाशृतम्॥ १८५ ॥virekaḥ kṣīrapānaṃ ca pañcamūlībalāśṛtam|| 185 ||

मधुयष्टिबलातैलघृतक्षीरैश्च सेचनम्।madhuyaṣṭibalātailaghṛtakṣīraiśca secanam|पञ्चमूलकषायेण कुर्याद्वा शीतबारिणा॥ १८६ ॥pañcamūlakaṣāyeṇa kuryādvā śītabāriṇā|| 186 ||

कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः।kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ|स्वेदास्तीक्ष्णा निरूहाश्च वमनं सविरेचनम्॥ १८७ ॥svedāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṃ savirecanam|| 187 ||

जीर्णं सर्पिस्तथा तैलं तिलसर्षपजं हितम्।jīrṇaṃ sarpistathā tailaṃ tilasarṣapajaṃ hitam|संसृष्टे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्॥ १८८ ॥saṃsṛṣṭe kaphapittābhyāṃ pittamādau vinirjayet|| 188 ||

आमाशयगतं मत्वा कफं वमनमाचरेत्॥ १८९ ॥āmāśayagataṃ matvā kaphaṃ vamanamācaret|| 189 ||

पक्वाशये विरेकं तु पित्ते सर्वत्रगे तथा।pakvāśaye virekaṃ tu pitte sarvatrage tathā|स्वेदैर्विष्यन्दितः श्लेष्मा यदा पक्वाशये स्थितः॥ १९० ॥svedairviṣyanditaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ|| 190 ||

पित्तं वा दर्शयेल्लिङ्गं बस्तिभिस्तौ विनिर्हरेत्।pittaṃ vā darśayelliṅgaṃ bastibhistau vinirharet|श्लेष्मणाऽनुगतं वातमुष्णैर्गोमूत्रसंयुतैः॥ १९१ ॥śleṣmaṇā'nugataṃ vātamuṣṇairgomūtrasaṃyutaiḥ|| 191 ||

निरूहैः पित्तसंसृष्टं निर्हरेत् क्षीरसंयुतैः।nirūhaiḥ pittasaṃsṛṣṭaṃ nirharet kṣīrasaṃyutaiḥ|मधुरौषधसिद्धैश्च तैलैस्तमनुवासयेत्॥ १९२ ॥madhurauṣadhasiddhaiśca tailaistamanuvāsayet|| 192 ||

शिरोगते तु सकफे धूमनस्यादि कारयेत्।śirogate tu sakaphe dhūmanasyādi kārayet|हृते पित्ते कफे यः स्यादुरःस्रोतोऽनुगोऽनिलः॥ १९३ ॥hṛte pitte kaphe yaḥ syāduraḥsroto'nugo'nilaḥ|| 193 ||

सशेषः स्यात् क्रिया तत्र कार्या केवलवातिकी।saśeṣaḥ syāt kriyā tatra kāryā kevalavātikī|शोणितेनावृते कुर्याद्वातशोणितकीं क्रियाम्॥ १९४ ॥śoṇitenāvṛte kuryādvātaśoṇitakīṃ kriyām|| 194 ||

प्रमेहवातमेदोघ्नीमामवाते प्रयोजयेत्।pramehavātamedoghnīmāmavāte prayojayet|स्वेदाभ्यङ्गरसक्षीरस्नेहा मांसावृते हिताः॥ १९५ ॥svedābhyaṅgarasakṣīrasnehā māṃsāvṛte hitāḥ|| 195 ||

महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्ववद्रेतसाऽऽवृते।mahāsneho'sthimajjasthe pūrvavadretasā''vṛte|अन्नावृते तदुल्लेखः पाचनं दीपनं लघु॥ १९६ ॥annāvṛte tadullekhaḥ pācanaṃ dīpanaṃ laghu|| 196 ||

मूत्रलानि तु मूत्रेण स्वेदाः सोत्तरबस्तयः।mūtralāni tu mūtreṇa svedāḥ sottarabastayaḥ|शकृता तैलमैरण्डं स्निग्धोदावर्तवत्क्रिया॥ १९७ ॥śakṛtā tailamairaṇḍaṃ snigdhodāvartavatkriyā|| 197 ||

स्वस्थानस्थो बली दोषः प्राक् तं स्वैरौषधैर्जयेत्।svasthānastho balī doṣaḥ prāk taṃ svairauṣadhairjayet|वमनैर्वा विरेकैर्वा बस्तिभिः शमनेन वा॥ १९८ ॥vamanairvā virekairvā bastibhiḥ śamanena vā|| 198 ||

(इत्युक्तमावृते वाते पित्तादिभिर्यथायथम्।) मारुतानां हि पञ्चानामन्योन्यावरणे शृणु॥ १९९ ॥(ityuktamāvṛte vāte pittādibhiryathāyatham|) mārutānāṃ hi pañcānāmanyonyāvaraṇe śṛṇu|| 199 ||

लिङ्गं व्याससमासाभ्यामुच्यमानं मयाऽनघ!।liṅgaṃ vyāsasamāsābhyāmucyamānaṃ mayā'nagha!|प्राणे वृणोत्युदानादीन् प्राणं वृण्वन्ति तेऽपि च॥ २०० ॥prāṇe vṛṇotyudānādīn prāṇaṃ vṛṇvanti te'pi ca|| 200 ||

उदानाद्यास्तथाऽन्योन्यं सर्व एव यथाक्रमम्।udānādyāstathā'nyonyaṃ sarva eva yathākramam|विंशतिर्वरणान्येतान्यूल्बणानां परस्परम्॥ २०१ ॥viṃśatirvaraṇānyetānyūlbaṇānāṃ parasparam|| 201 ||

मारुतानां हि पञ्चानां तानि सम्यक् प्रतर्कयेत्।mārutānāṃ hi pañcānāṃ tāni samyak pratarkayet|सर्वेन्द्रियाणां शून्यत्वं ज्ञात्वा स्मृतिबलक्षयम्॥ २०२ ॥sarvendriyāṇāṃ śūnyatvaṃ jñātvā smṛtibalakṣayam|| 202 ||

व्याने प्राणावृते लिङ्गं कर्म तत्रोर्ध्वजत्रुकम्।vyāne prāṇāvṛte liṅgaṃ karma tatrordhvajatrukam|स्वेदोऽत्यर्थं लोमहर्षस्त्वग्दोषः सुप्तगात्रता॥ २०३ ॥svedo'tyarthaṃ lomaharṣastvagdoṣaḥ suptagātratā|| 203 ||

प्राणे व्यानावृते तत्र स्नेहयुक्तं विरेचनम्।prāṇe vyānāvṛte tatra snehayuktaṃ virecanam|प्राणावृते समाने स्युर्जडगद्गदमूकताः॥ २०४ ॥prāṇāvṛte samāne syurjaḍagadgadamūkatāḥ|| 204 ||

चतुष्प्रयोगाः शस्यन्ते स्नेहास्तत्र सयापनाः।catuṣprayogāḥ śasyante snehāstatra sayāpanāḥ|समानेनावृतेऽपाने ग्रहणीपार्श्वहृद्गदाः॥ २०५ ॥samānenāvṛte'pāne grahaṇīpārśvahṛdgadāḥ|| 205 ||

शूलं चामाशये तत्र दीपनं सर्पिरिष्यते।śūlaṃ cāmāśaye tatra dīpanaṃ sarpiriṣyate|शिरोग्रहः प्रतिश्यायो निःश्वासोच्छ्वाससंग्रहः॥ २०६ ॥śirograhaḥ pratiśyāyo niḥśvāsocchvāsasaṃgrahaḥ|| 206 ||

हृद्रोगो मुखशोषश्चाप्युदाने प्राणसंवृते।hṛdrogo mukhaśoṣaścāpyudāne prāṇasaṃvṛte|तत्रोर्ध्वभागिकं कर्म कार्यमाश्वासनं तथा॥ २०७ ॥tatrordhvabhāgikaṃ karma kāryamāśvāsanaṃ tathā|| 207 ||

कर्मौजोबलवर्णानां नाशो मृत्युरथापि वा।karmaujobalavarṇānāṃ nāśo mṛtyurathāpi vā|उदानेनावृते प्राणे तं शनैः शीतवारिणा॥ २०८ ॥udānenāvṛte prāṇe taṃ śanaiḥ śītavāriṇā|| 208 ||

सिञ्चेदाश्वासयेच्चैनं सुखं चैवोपपादयेत्।siñcedāśvāsayeccainaṃ sukhaṃ caivopapādayet|ऊर्ध्वगेनावृतेऽपाने छर्दिश्वासादयो गदाः॥ २०९ ॥ūrdhvagenāvṛte'pāne chardiśvāsādayo gadāḥ|| 209 ||

स्युर्वाते तत्र बस्त्यादि भोज्यं चैवानुलोमनम्।syurvāte tatra bastyādi bhojyaṃ caivānulomanam|मोहोऽल्पोऽग्निरतीसार ऊर्ध्वगेऽपानसंवृते॥ २१० ॥moho'lpo'gniratīsāra ūrdhvage'pānasaṃvṛte|| 210 ||

वाते स्याद्वमनं तत्र दीपनं ग्राहि चाशनम्।vāte syādvamanaṃ tatra dīpanaṃ grāhi cāśanam|वम्याध्मानमुदावर्तगुल्मार्तिपरिकर्तिकाः॥ २११ ॥vamyādhmānamudāvartagulmārtiparikartikāḥ|| 211 ||

लिङ्गं व्यानावृतेऽपाने तं स्निग्धैरनुलोमयेत्।liṅgaṃ vyānāvṛte'pāne taṃ snigdhairanulomayet|अपानेनावृते व्याने भवेद्विण्मूत्ररेतसाम्॥ २१२ ॥apānenāvṛte vyāne bhavedviṇmūtraretasām|| 212 ||

अतिप्रवृत्तिस्तत्रापि सर्वं संग्रहणं मतम्।atipravṛttistatrāpi sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ matam|मूर्च्छा तन्द्रा प्रलापोऽङ्गसादोऽग्न्योजोबलक्षयः॥ २१३ ॥mūrcchā tandrā pralāpo'ṅgasādo'gnyojobalakṣayaḥ|| 213 ||

समानेनावृते व्याने व्यायामो लघुभोजनम्।samānenāvṛte vyāne vyāyāmo laghubhojanam|स्तब्धताऽल्पाग्निताऽस्वेदश्चेष्टाहानिर्निमीलनम्॥ २१४ ॥stabdhatā'lpāgnitā'svedaśceṣṭāhānirnimīlanam|| 214 ||

उदानेनावृते व्याने तत्र पथ्यं मितं लघु।udānenāvṛte vyāne tatra pathyaṃ mitaṃ laghu|पञ्चान्योन्यावृतानेवं वातान् बुध्येत लक्षणैः॥ २१५ ॥pañcānyonyāvṛtānevaṃ vātān budhyeta lakṣaṇaiḥ|| 215 ||

एषां स्वकर्मणां हानिर्वृद्धिर्वाऽऽवरणे मता।eṣāṃ svakarmaṇāṃ hānirvṛddhirvā''varaṇe matā|यथास्थूलं समुद्दिष्टमेतदावरणेऽष्टकम्॥ २१६ ॥yathāsthūlaṃ samuddiṣṭametadāvaraṇe'ṣṭakam|| 216 ||

सलिङ्गभेषजं सम्यग्बुधानां बुद्धिवृद्धये।saliṅgabheṣajaṃ samyagbudhānāṃ buddhivṛddhaye|स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणाम्॥ २१७ ॥sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇām|| 217 ||

द्वादशावरणान्यन्यान्यभिलक्ष्य भिषग्जितम्।dvādaśāvaraṇānyanyānyabhilakṣya bhiṣagjitam|कुर्यादभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि सर्वशः॥ २१८ ॥kuryādabhyañjanasnehapānabastyādi sarvaśaḥ|| 218 ||

क्रममुष्णमनुष्णं वा व्यत्यासादवचारयेत्।kramamuṣṇamanuṣṇaṃ vā vyatyāsādavacārayet|उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्॥ २१९ ॥udānaṃ yojayedūrdhvamapānaṃ cānulomayet|| 219 ||

समानं शमयेच्चैव त्रिधा व्यानं तु योजयेत्।samānaṃ śamayeccaiva tridhā vyānaṃ tu yojayet|प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि स्थाने ह्यस्य स्थितिर्ध्रुवा॥ २२० ॥prāṇo rakṣyaścaturbhyo'pi sthāne hyasya sthitirdhruvā|| 220 ||

स्वं स्थानं गमयेदेवं वृतानेतान् विमार्गगान्।svaṃ sthānaṃ gamayedevaṃ vṛtānetān vimārgagān|मूर्च्छा दाहो भ्रमः शूलं विदाहः शीतकामिता॥ २२१ ॥mūrcchā dāho bhramaḥ śūlaṃ vidāhaḥ śītakāmitā|| 221 ||

छर्दनं च विदग्धस्य प्राणे पित्तसमावृते।chardanaṃ ca vidagdhasya prāṇe pittasamāvṛte|ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससंग्रहः॥ २२२ ॥ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāraniḥśvāsocchvāsasaṃgrahaḥ|| 222 ||

प्राणे कफावृते रूपाण्यरुचिश्छर्दिरेव च।prāṇe kaphāvṛte rūpāṇyaruciśchardireva ca|मूर्च्छाद्यानि च रूपाणि दाहो नाभ्युरसः क्लमः॥ २२३ ॥mūrcchādyāni ca rūpāṇi dāho nābhyurasaḥ klamaḥ|| 223 ||

औजोभ्रंशश्च सादश्चाप्युदाने पित्तसंवृते।aujobhraṃśaśca sādaścāpyudāne pittasaṃvṛte|आवृते श्लेष्मणोदाने वैवर्ण्यं वाक्स्वरग्रहः॥ २२४ ॥āvṛte śleṣmaṇodāne vaivarṇyaṃ vāksvaragrahaḥ|| 224 ||

दौर्बल्यं गुरुगात्रत्वमरुचिश्चोपजायते।daurbalyaṃ gurugātratvamaruciścopajāyate|अतिस्वेदस्तृषा दाहो मूर्च्छा चारुचिरेव च॥ २२५ ॥atisvedastṛṣā dāho mūrcchā cārucireva ca|| 225 ||

पित्तावृते समाने स्यादुपघातस्तथोष्मणाः।pittāvṛte samāne syādupaghātastathoṣmaṇāḥ|अस्वेदो वह्निमान्द्यं च लोमहर्षस्तथैव च॥ २२६ ॥asvedo vahnimāndyaṃ ca lomaharṣastathaiva ca|| 226 ||

कफावृते समाने स्याद्गात्राणां चातिशीतता।kaphāvṛte samāne syādgātrāṇāṃ cātiśītatā|व्याने पित्तावृते तु स्याद्दाहः सर्वाङ्गगः क्लमः॥ २२७ ॥vyāne pittāvṛte tu syāddāhaḥ sarvāṅgagaḥ klamaḥ|| 227 ||

गात्रविक्षेपसङ्गश्च ससंतापः सवेदनः।gātravikṣepasaṅgaśca sasaṃtāpaḥ savedanaḥ|गुरुता सर्वगात्राणां सर्वसन्ध्यस्थिजा रुजः॥ २२८ ॥gurutā sarvagātrāṇāṃ sarvasandhyasthijā rujaḥ|| 228 ||

व्याने कफावृते लिङ्गं गतिसङ्गस्तथाऽधिकः।vyāne kaphāvṛte liṅgaṃ gatisaṅgastathā'dhikaḥ|हारिद्रमूत्रवर्चस्त्वं तापश्च गुदमेढ्रयोः॥ २२९ ॥hāridramūtravarcastvaṃ tāpaśca gudameḍhrayoḥ|| 229 ||

लिङ्गं पित्तावृतेऽपाने रजसश्चातिवर्तनम्।liṅgaṃ pittāvṛte'pāne rajasaścātivartanam|भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम्॥ २३० ॥bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam|| 230 ||

श्लेष्मणा संवृतेऽपाने कफमेहस्य चागमः।śleṣmaṇā saṃvṛte'pāne kaphamehasya cāgamaḥ|लक्षणानां तु मिश्रत्वं पित्तस्य च कफस्य च॥ २३१ ॥lakṣaṇānāṃ tu miśratvaṃ pittasya ca kaphasya ca|| 231 ||

उपलक्ष्य भिषग्विद्वान् मिश्रमावरणं वदेत्।upalakṣya bhiṣagvidvān miśramāvaraṇaṃ vadet|यद्यस्य वायोर्निर्दिष्टं स्थानं तत्रेतरौ स्थितौ॥ २३२ ॥yadyasya vāyornirdiṣṭaṃ sthānaṃ tatretarau sthitau|| 232 ||

दोषौ बहुविधान् व्याधीन् दर्शयेतां यथानिजान्।doṣau bahuvidhān vyādhīn darśayetāṃ yathānijān|आवृतं श्लेष्मपित्ताभ्यां प्राणं चोदानमेव च॥ २३३ ॥āvṛtaṃ śleṣmapittābhyāṃ prāṇaṃ codānameva ca|| 233 ||

गरीयस्त्वेन पश्यन्ति भिषजः शास्त्रवक्षुषः।garīyastvena paśyanti bhiṣajaḥ śāstravakṣuṣaḥ|विशेषाज्जीवितं प्राणे उदाने संश्रितं बलम्॥ २३४ ॥viśeṣājjīvitaṃ prāṇe udāne saṃśritaṃ balam|| 234 ||

स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च।syāttayoḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca|सर्वेऽप्येतेऽपरिज्ञाताः परिसंवत्सरास्तथा॥ २३५ ॥sarve'pyete'parijñātāḥ parisaṃvatsarāstathā|| 235 ||

उपेक्षणादसाध्याः स्युरथवा दुरुपक्रमाः।upekṣaṇādasādhyāḥ syurathavā durupakramāḥ|हृद्रोगो विद्रधिः प्लीहा गुल्मोऽतीसार एव च॥ २३६ ॥hṛdrogo vidradhiḥ plīhā gulmo'tīsāra eva ca|| 236 ||

भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्।bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣaṇāt|तस्मादावरणं वैद्यः पवनस्योपलक्षयेत्॥ २३७ ॥tasmādāvaraṇaṃ vaidyaḥ pavanasyopalakṣayet|| 237 ||

पञ्चात्मकस्य वातेन पित्तेन श्लेष्मणाऽपि वा।pañcātmakasya vātena pittena śleṣmaṇā'pi vā|भिषग्जितमतः सम्यगुपलक्ष्य समाचरेत्॥ २३८ ॥bhiṣagjitamataḥ samyagupalakṣya samācaret|| 238 ||

अनभिष्यन्दिभिः स्निग्धैः स्रोतसां शुद्धिकारकैः।anabhiṣyandibhiḥ snigdhaiḥ srotasāṃ śuddhikārakaiḥ|कफपित्ताविरुद्धं यद्यच्च वातानुलोमनम्॥ २३९ ॥kaphapittāviruddhaṃ yadyacca vātānulomanam|| 239 ||

सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत् कार्यं मारुते हितम्।sarvasthānāvṛte'pyāśu tat kāryaṃ mārute hitam|यापना बस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः॥ २४० ॥yāpanā bastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ|| 240 ||

प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु वा स्रंसनं हितम्।prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu vā sraṃsanaṃ hitam|रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते॥ २४१ ॥rasāyanānāṃ sarveṣāmupayogaḥ praśasyate|| 241 ||

शैलस्य जतुनोऽत्यर्थं पयसा गुग्गुलोस्तथा।śailasya jatuno'tyarthaṃ payasā guggulostathā|लेहं वा भार्गवप्रोक्तमभ्यसेत् क्षीरभुङ्नरः॥ २४२ ॥lehaṃ vā bhārgavaproktamabhyaset kṣīrabhuṅnaraḥ|| 242 ||

अभयामलकीयोक्तमेकादशसिताशतम्।abhayāmalakīyoktamekādaśasitāśatam|अपानेनावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्॥ २४३ ॥apānenāvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam|| 243 ||

वातानुलोमनं यच्च पक्वाशयविशोधनम्।vātānulomanaṃ yacca pakvāśayaviśodhanam|इति संक्षेपतः प्रोक्तमावृतानां चिकित्सितम्॥ २४४ ॥iti saṃkṣepataḥ proktamāvṛtānāṃ cikitsitam|| 244 ||

प्राणादीनां भिषक् कुर्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्।prāṇādīnāṃ bhiṣak kuryādvitarkya svayameva tat|पित्तावृते तु पित्तघ्नैर्मारुतस्याविरोधिभिः।pittāvṛte tu pittaghnairmārutasyāvirodhibhiḥ|कफावृते कफघ्नैस्तु मारुतस्यानुलोमनैः॥ २४५ ॥kaphāvṛte kaphaghnaistu mārutasyānulomanaiḥ|| 245 ||

लोके वाय्वर्कसोमानां दुर्विज्ञेया यथा गतिः।loke vāyvarkasomānāṃ durvijñeyā yathā gatiḥ|तथा शरीरे वातस्य पित्तस्य च कफस्य च॥ २४६ ॥tathā śarīre vātasya pittasya ca kaphasya ca|| 246 ||

क्षयं वृद्धिं समत्वं च तथैवावरणं भिषक्।kṣayaṃ vṛddhiṃ samatvaṃ ca tathaivāvaraṇaṃ bhiṣak|विज्ञाय पवनादीनां न प्रमद्यति कर्मसु॥ २४७ ॥vijñāya pavanādīnāṃ na pramadyati karmasu|| 247 ||

तत्र श्लोकौ-tatra ślokau-पञ्चात्मनः स्थानवशाच्छरीरे स्थानानि कर्माणि च देहधातोः।pañcātmanaḥ sthānavaśāccharīre sthānāni karmāṇi ca dehadhātoḥ|प्रकोपहेतुः कुपितश्च रोगान् स्थानेषु चान्येषु वृतोऽवृतश्च॥ २४८ ॥prakopahetuḥ kupitaśca rogān sthāneṣu cānyeṣu vṛto'vṛtaśca|| 248 ||

प्राणेश्वरः प्राणभृतां करोति क्रिया च तेषामखिला निरुक्ता।prāṇeśvaraḥ prāṇabhṛtāṃ karoti kriyā ca teṣāmakhilā niruktā|तां देशसात्म्यर्तुबलान्यवेक्ष्य प्रयोजयेच्छास्त्रमतानुसारी॥ २४९ ॥tāṃ deśasātmyartubalānyavekṣya prayojayecchāstramatānusārī|| 249 ||

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते चिकित्सास्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नामाष्टाविंशोऽध्यायः॥२८॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite cikitsāsthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||