॥ १ ॥athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 3
ज्वरचिकित्सितम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verse 346)
तत्र श्लोकः-यथाक्रमं यथाप्रश्नमुक्तं ज्वरचिकित्सितम्।आत्रेयेणाग्निवेशाय भूतानां हितकाम्यया॥
verse 346 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।vijvaraṃ jvarasaṃdehaṃ paryapṛcchat punarvasum| ॥ ३ ॥vivikte śāntamāsīnamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ|| 3 ||
।dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī| ॥ ४ ॥jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā purā|| 4 ||
।tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayodaye| ॥ ५ ॥prakṛtiṃ ca pravṛttiṃ ca prabhāvaṃ kāraṇāni ca|| 5 ||
।pūrvarūpamadhiṣṭhānaṃ balakālātmalakṣaṇam| ॥ ६ ॥vyāsato vidhibhedācca pṛthagbhinnasya cākṛtim|| 6 ||
।liṅgamāmasya jīrṇasya sauṣadhaṃ ca kriyākramam| ॥ ७ ॥vimuñcataḥ praśāntasya cihnaṃ yacca pṛthak pṛthak|| 7 ||
।jvarāvasṛṣṭo rakṣyaśca yāvatkālaṃ yato yataḥ| ॥ ८ ॥praśāntaḥ kāraṇairyaiśca punarāvartate jvaraḥ|| 8 ||
।yāścāpi punarāvṛttaṃ kriyāḥ praśamayanti tam| ! ॥ ९ ॥jagaddhitārthaṃ tat sarvaṃ bhagavan! vaktumarhasi|| 9 ||
।tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| ! ॥ १० ॥jvarādhikāre yadvācyaṃ tat saumya! nikhilaṃ śṛṇu|| 10 ||
।jvaro vikāro rogaśca vyādhirātaṅka eva ca| ॥ ११ ॥eko'rtho nāmaparyāyairvividhairabhidhīyate|| 11 ||
।tasya prakṛtiruddiṣṭā doṣāḥ śārīramānasāḥ| ॥ १२ ॥dehinaṃ na hi nirdoṣaṃ jvaraḥ samupasevate|| 12 ||
।kṣayastamo jvaraḥ pāpmā mṛtyuścoktā yamātmakāḥ| ॥ १३ ॥pañcatvapratyayānnṝṇāṃ kliśyatāṃ svena karmaṇā|| 13 ||
।ityasya prakṛtiḥ proktā,pravṛttistu parigrahāt| ॥ १४ ॥nidāne pūrvamuddiṣṭā rudrakopācca dāruṇāt|| 14 ||
।dvitīye hi yuge śarvamakrodhavratamāsthitam| ॥ १५ ॥divyaṃ sahasraṃ varṣāṇāmasurā abhidudruvuḥ|| 15 ||
।tapovighnāśanāḥ kartuṃ tapovighnaṃ mahātmanaḥ| ॥ १६ ॥paśyan samarthaścopekṣāṃ cakre dakṣaḥ prajāpatiḥ|| 16 ||
।punarmāheśvaraṃ bhāgaṃ dhruvaṃ dakṣaḥ prajāpatiḥ| ॥ १७ ॥yajñe na kalpayāmāsa procyamānaḥ surairapi|| 17 ||
।ṛcaḥ paśupateryāśca śaivya āhutayaśca yāḥ| ॥ १८ ॥yajñasiddhipradāstābhirhīnaṃ caiva sa iṣṭavān|| 18 ||
।athottīrṇavrato devo buddhvā dakṣavyatikramam| ॥ १९ ॥rudro raudraṃ puraskṛtya bhāvamātmavidātmanaḥ|| 19 ||
।sṛṣṭvā lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ| ॥ २० ॥bālaṃ krodhāgnisantaptamasṛjat satranāśanam|| 20 ||
।tato yajñaḥ sa vidhvasto vyathitāśca divaukasaḥ| ॥ २१ ॥dāhavyathāparītāśca bhrāntā bhūtagaṇā diśaḥ|| 21 ||
।atheśvaraṃ devagaṇaḥ saha saptarṣibhirvibhum| ॥ २२ ॥tamṛgbhirastuvan yāvacchaive bhāve śivaḥ sthitaḥ|| 22 ||
।śivaṃ śivāya bhūtānāṃ sthitaṃ jñātvā kṛtāñjaliḥ| ॥ २३ ॥bhiyā bhasmapraharaṇastriśirā navalocanaḥ|| 23 ||
।jvālāmālākulo raudro hrasvajaṅghodaraḥ kramāt| ॥ २४ ॥krodhāgniruktavān devamahaṃ kiṃ karavāṇi te|| 24 ||
।tamuvāceśvaraḥ krodhaṃ jvaro loke bhaviṣyasi| ॥ २५ ॥janmādau nidhane ca tvamapacārāntareṣu ca|| 25 ||
।saṃtāpaḥ sārucistṛṣṇā sāṅgamardo hṛdi vyathā|, ॥ २६ ॥jvaraprabhāvo, janmādau nidhane ca mahattamaḥ|| 26 ||
।prakṛtiśca pravṛttiśca prabhāvaśca pradarśitaḥ| ॥ २७ ॥nidāne kāraṇānyaṣṭau pūrvoktāni vibhāgaśaḥ|| 27 ||
।ālasyaṃ nayane sāsre jṛmbhaṇaṃ gauravaṃ kramaḥ|॥ २८ ॥jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau|| 28 ||
।avipākāsyavairasye hāniśca balavarṇayoḥ| ॥ २९ ॥śīlavaikṛtamalpaṃ ca jvaralakṣaṇamagrajam|| 29 ||
।kevalaṃ samanaskaṃ ca jvarādhiṣṭhānamucyate|, ॥ ३० ॥śarīraṃ, balakālastu nidāne saṃpradarśitaḥ|| 30 ||
।jvarapratyātmikaṃ liṅgaṃ saṃtāpo dehamānasaḥ| ॥ ३१ ॥jvareṇāviśatā bhūtaṃ na hi kiñcinna tapyate|| 31 ||
।dvividho vidhibhedena jvaraḥ śārīramānasaḥ| ॥ ३२ ॥punaśca dvividho dṛṣṭaḥ saumyaścāgneya eva vā|| 32 ||
।antarvego bahirvego dvividhaḥ punarucyate| ॥ ३३ ॥prākṛto vaikṛtaścaiva sādhyaścāsādhya eva ca|| 33 ||
।punaḥ pañcavidho dṛṣṭo doṣakālabalābalāt| ॥ ३४ ॥saṃtataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau|| 34 ||
।punarāśrayabhedena dhātūnāṃ saptadhā mataḥ| ॥ ३५ ॥bhinnaḥ kāraṇabhedena punaraṣṭavidho jvaraḥ|| 35 ||
, ।śārīro jāyate pūrvaṃ dehe, manasi mānasaḥ|॥ ३६ ॥vaicittyamaratirglānirmanasastāpalakṣaṇam|| 36 ||
।indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ jñeyaṃ saṃtāpalakṣaṇam| ॥ ३७ ॥vātapittātmakaḥ śītamuṣṇaṃ vātakaphātmakaḥ|| 37 ||
।icchatyubhayametattu jvaro vyāmiśralakṣaṇaḥ| ॥ ३८ ॥yogavāhaḥ paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt|| 38 ||
, ।dāhakṛttejasā yuktaḥ, śītakṛt somasaṃśrayāt| ॥ ३९ ॥antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ|| 39 ||
।sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ| ॥ ४० ॥antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet|| 40 ||
।saṃtāpo'bhyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam| ॥ ४१ ॥bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca|| 41 ||
।prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ| ॥ ४२ ॥uṣṇamuṣṇena saṃvṛddhaṃ pittaṃ śaradi kupyati|| 42 ||
।citaḥ śīte kaphaścaivaṃ vasante samudīryate|॥ ४३ ॥varṣāsvamlavipākābhiradbhiroṣadhibhistathā|| 43 ||
।saṃcitaṃ pittamudriktaṃ śaradyādityatejasā| ॥ ४४ ॥jvaraṃ saṃjanayatyāśu tasya cānubalaḥ kaphaḥ|| 44 ||
।prakṛtyaiva visargasya tatra nānaśanādbhayam| ॥ ४५ ॥adbhiroṣadhibhiścaiva madhurābhiścitaḥ kaphaḥ|| 45 ||
, ।hemante, sūryasaṃtaptaḥ sa vasante prakupyati| ॥ ४६ ॥vasante śleṣmaṇā tasmājjvaraḥ samupajāyate|| 46 ||
।ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu| ॥ ४७ ॥ādāvante ca madhye ca buddhvā doṣabalābalam|| 47 ||
।śaradvasantayorvidvāñjvarasya pratikārayet| ॥ ४८ ॥kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvaraḥ|| 48 ||
।prāyeṇānilajo duḥkhaḥ kāleṣvanyeṣu vaikṛtaḥ| ॥ ४९ ॥hetavo vividhāstasya nidāne saṃpradarśitāḥ|| 49 ||
।balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ| ॥ ५० ॥hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ|| 50 ||
।jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ| ॥ ५१ ॥saptāhādvā daśāhādvā dvādaśāhāttathaiva ca|| 51 ||
।sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇo hanyājjvaro naram| ॥ ५२ ॥jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ|| 52 ||
।asādhyo balavān yaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ| ॥ ५३ ॥srotobhirvisṛtā doṣā guravo rasavāhibhiḥ|| 53 ||
।sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam| ॥ ५४ ॥daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā saptāhaṃ vā suduḥsahaḥ|| 54 ||
।sa śīghraṃ śīghrakāritvāt praśamaṃ yāti hanti vā| ॥ ५५ ॥kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam|| 55 ||
।niṣpratyanīkaḥ kurute tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ| ॥ ५६ ॥yathā dhātūṃstathā mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ|| 56 ||
।yugapaccānupadyante niyamāt santate jvare| ॥ ५७ ॥sa śuddhyā vā'pyaśuddhyā vā rasādīnāmaśeṣataḥ|| 57 ||
।saptāhādiṣu kāleṣu praśamaṃ yāti hanti vā| ॥ ५८ ॥yadā tu nātiśudhyanti na vā śudhyanti sarvaśaḥ|| 58 ||
।dvādaśaite samuddiṣṭāḥ santatasyāśrayāstadā| ॥ ५९ ॥visargaṃ dvādaśe kṛtvā divase'vyaktalakṣaṇam|| 59 ||
।durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate| ॥ ६० ॥iti buddhvā jvaraṃ vaidya upakrāmettu santatam|| 60 ||
।kriyākramavidhau yuktaḥ prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ| ॥ ६१ ॥raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ jvaram|| 61 ||
।sapratyanīkaḥ kurute kālavṛddhikṣayātmakam| ॥ ६२ ॥ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate|| 62 ||
।kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ prāpyaivānyatamādbalam| ॥ ६३ ॥anyedyuṣkaṃ jvaraṃ doṣo ruddhvā medovahāḥ sirāḥ|| 63 ||
।sapratyanīko janayatyekakālamaharniśi| ॥ ६४ ॥doṣo'sthimajjagaḥ kuryāttṛtīyakacaturthakau|| 64 ||
।gatirdvyekāntarā'nyedyurdoṣasyoktā'nyathā paraiḥ| ॥anyedyuṣkaṃ jvaraṃ kuryādapi saṃśritya śoṇitam||‘ । , ‘anyedyuḥ anyedyuṣke jvare| etadupalakṣaṇaṃ, tṛtīyacaturthakayorapi' iti yogīndranāthasenaḥ
।māṃsasrotāṃsyanugato janayettu tṛtīyakam| ॥saṃśrito medaso mārgaṃ doṣaścāpi caturthakam||‘ ‘ ।‘gatirdvyekāntarā' ityādikaṃ ‘doṣaścāpi caturthakam' ityantaṃ pāṭhaṃ gaṅgādharo na paṭhati|
।anyedyuṣkaḥ pratidinaṃ dinaṃ hitvā tṛtīyakaḥ| ॥ ६७ ॥dinadvayaṃ yo viśramya pratyeti sa caturthakaḥ|| 67 ||
।adhiśete yathā bhūmiṃ bījaṃ kāle ca rohati| ॥ ६८ ॥adhiśete tathā dhātuṃ doṣaḥ kāle ca kupyati|| 68 ||
।sa vṛddhiṃ balakālaṃ ca prāpya doṣastṛtīyakam| ॥ ६९ ॥caturthakaṃ ca kurute pratyanīkabalakṣayāt|| 69 ||
।kṛtvā vegaṃ gatabalāḥ sve sve sthāne vyavasthitāḥ| ॥ ७० ॥punarvivṛddhāḥ sve kāle jvarayanti naraṃ malāḥ|| 70 ||
।kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ| ॥ ७१ ॥vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ|| 71 ||
।caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ| ॥ ७२ ॥jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasaṃbhavaḥ|| 72 ||
।viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ| ॥ ७३ ॥trividho dhāturekaiko dvidhātusthaḥ karoti yam|| 73 ||
।prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho jvaraḥ| ॥ ७४ ॥sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ|| 74 ||
।ṛtvahorātradoṣāṇāṃ manasaśca balābalāt| ॥ ७५ ॥kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate|| 75 ||
।gurutvaṃ dainyamudvegaḥ sadanaṃ chardyarocakau| ॥ ७६ ॥rasasthite bahistāpaḥ sāṅgamardo vijṛmbhaṇam|| 76 ||
।raktoṣṇāḥ piḍakāstṛṣṇā saraktaṃ ṣṭhīvanaṃ muhuḥ| ॥ ७७ ॥dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃsthite|| 77 ||
।antardāhaḥ satṛṇmohaḥ saglāniḥ sṛṣṭaviṭkatā| ॥ ७८ ॥daurgandhyaṃ gātravikṣepo jvare māṃsasthite bhavet|| 78 ||
।svedastīvrā pipāsā ca pralāpo vamyabhīkṣṇaśaḥ| ॥ ७९ ॥svagandhasyāsahatvaṃ ca medaḥsthe glānyarocakau|| 79 ||
।virekavamane cobhe sāsthibhedaṃ prakūjanam| ॥ ८० ॥vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāṃ śvāsaścāsthigate jvare|| 80 ||
।hikkā śvāsastathā kāsastamasaścātidarśanam| ॥ ८१ ॥marmacchedo bahiḥ śaityaṃ dāho'ntaścaiva majjage|| 81 ||
।śukrasthānagataḥ śukramokṣaṃ kṛtvā vināśya ca| ॥ ८२ ॥prāṇaṃ vāyvagnisomaiśca sārdhaṃ gacchatyasau vibhuḥ|| 82 ||
।rasaraktāśritaḥ sādhyo medomāṃsagataśca yaḥ| ॥ ८३ ॥asthimajjagataḥ kṛcchraḥ śukrastho naiva siddhyati|| 83 ||
।hetubhirlakṣaṇaiścoktaḥ pūrvamaṣṭavidho jvaraḥ| ॥ ८४ ॥samāsenopadiṣṭasya vyāsataḥ śṛṇu lakṣaṇam|| 84 ||
।śiroruk parvaṇāṃ bhedo dāho romṇāṃ praharṣaṇam| ॥ ८५ ॥kaṇṭhāsyaśoṣo vamathustṛṣṇā mūrcchā bhramo'ruciḥ|| 85 ||
।svapnanāśo'tivāgjṛmbhā vātapittajvarākṛtiḥ| ॥ ८६ ॥śītako gauravaṃ tandrā staimityaṃ parvaṇāṃ ca ruk|| 86 ||
।śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam| ॥ ८७ ॥santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ|| 87 ||
।muhurdāho muhuḥ śītaṃ svedastambho muhurmuhuḥ| ॥ ८८ ॥mohaḥ kāso'rucistṛṣṇā śleṣmapittapravartanam|| 88 ||
।liptatiktāsyatā tandrā śleṣmapittajvarākṛtiḥ| ॥ ८९ ॥ityete dvandvajāḥ proktāḥ sannipātaja ucyate|| 89 ||
।sannipātajvarasyordhvaṃ trayodaśavidhasya hi| ॥ ९० ॥prāksūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṃ vai pṛthak pṛthak|| 90 ||
।bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| ॥ ९१ ॥vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare|| 91 ||
।śaityaṃ kāso'rucistandrāpipāsādāharugvyathāḥ| ॥ ९२ ॥vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ|| 92 ||
।chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā| ॥ ९३ ॥mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe|| 93 ||
।sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| ॥ ९४ ॥vātolbaṇe syād dvyanuge tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| 94 ||
।raktaviṇmūtratā dāhaḥ svedastṛḍ balasaṃkṣayaḥ| ॥ ९५ ॥mūrcchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte garīyasi|| 95 ||
।ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ| ॥ ९६ ॥kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrākāsena cādiśet|| 96 ||
।pratiśyā chardirālasyaṃ tandrā'rucyagnimārdavam| ॥ ९७ ॥hīnavāte pittamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam|| 97 ||
।hāridramūtranetratvaṃ dāhastṛṣṇā bhramo'ruciḥ| ॥ ९८ ॥hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam|| 98 ||
।śirorugvepathuḥ śvāsaḥ pralāpaśchardyarocakau| ॥ ९९ ॥hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ syānmārutādhike|| 99 ||
।śītako gauravaṃ tandrā pralāpo'sthiśiro'tiruk| ॥ १०० ॥hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ|| 100 ||
।śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk| ॥ १०१ ॥kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ vātādhike matam|| 101 ||
।varcobhedo'gnidaurbalyaṃ tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ| ॥ १०२ ॥kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike viduḥ|| 102 ||
।sannipātajvarasyordhvamato vakṣyāmi lakṣaṇam| ॥ १०३ ॥kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā|| 103 ||
।sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi darśane| ॥ १०४ ॥sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ|| 104 ||
।tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ| ॥ १०५ ॥paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param|| 105 ||
।ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca| ॥ १०६ ॥śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā|| 106 ||
।svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ| ॥ १०७ ॥kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam|| 107 ||
।koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam| ॥ १०८ ॥mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca|| 108 ||
।cirāt pākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ| ॥ १०९ ॥doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasaṃpūrṇalakṣaṇaḥ|| 109 ||
।sannipātajvaro'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastvato'nyathā| ॥ ११० ॥nidāne trividhā proktā yā pṛthagjajvarākṛtiḥ|| 110 ||
।saṃsargasannipātānāṃ tayā coktaṃ svalakṣaṇam| ॥ १११ ॥āganturaṣṭamo yastu sa nirdiṣṭaścaturvidhaḥ|| 111 ||
।abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpataḥ|॥ ११२ ॥śastraloṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭyaratnitaladvijaiḥ|| 112 ||
।tadvidhaiśca hate gātre jvaraḥ syādabhighātajaḥ| ॥ ११३ ॥tatrābhighātaje vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan|| 113 ||
।savyathāśophavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram| ॥ ११४ ॥kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ|| 114 ||
।so'bhiṣaṅgājjvaro jñeyo yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ|, , ॥ ११५ ॥kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ|| 115 ||
।bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ| ॥ ११६ ॥bhūtādhikāre vyākhyātaṃ tadaṣṭavidhalakṣaṇam|| 116 ||
।viṣavṛkṣānilasparśāttathā'nyairviṣasaṃbhavaiḥ| ॥ ११७ ॥abhiṣaktasya cāpyāhurjvarameke'bhiṣaṅgajam|| 117 ||
।cikitsayā viṣaghnyaiva sa śamaṃ labhate naraḥ| ॥ ११८ ॥abhicārābhiśāpābhyāṃ siddhānāṃ yaḥ pravartate|| 118 ||
।sannipātajvaro ghoraḥ sa vijñeyaḥ suduḥsahaḥ| ॥ ११९ ॥sannipātajvarasyoktaṃ liṅgaṃ yattasya tat smṛtam|| 119 ||
।cittendriyaśarīrāṇāmartayo'nyāśca naikaśaḥ| ॥ १२० ॥prayogaṃ tvabhicārasya dṛṣṭvā śāpasya caiva hi|| 120 ||
।svayaṃ śrutvā'numānena lakṣyate praśamena vā| ॥ १२१ ॥vaividhyādabhicārasya śāpasya ca tadātmake|| 121 ||
।yathākarmaprayogeṇa lakṣaṇaṃ syāt pṛthagvidham| ॥ १२२ ॥dhyānaniḥśvāsabahulaṃ liṅgaṃ kāmajvare smṛtam|| 122 ||
।śokaje bāṣpabahulaṃ trāsaprāyaṃ bhayajvare| ॥ १२३ ॥krodhaje bahusaṃrambhaṃ bhūtāveśe tvamānuṣam|| 123 ||
।mūrcchāmohamadaglānibhūyiṣṭhaṃ viṣasaṃbhave| ॥ १२४ ॥keṣāñcideṣāṃ liṅgānāṃ saṃtāpo jāyate puraḥ|| 124 ||
।paścāttulyaṃ tu keṣāñcideṣu kāmajvarādiṣu| ॥ १२५ ॥kāmādijānāmuddiṣṭaṃ jvarāṇāṃ yadviśeṣaṇam|| 125 ||
।kāmādijānāṃ rogāṇāmanyeṣāmapi tat smṛtam| ॥ १२६ ॥manasyabhihate pūrvaṃ kāmādyairna tathā balam|| 126 ||
।jvaraḥ prāpnoti vātādyairdeho yāvanna dūṣyati| ॥ १२७ ॥dehe cābhiha(dru)te pūrvaṃ vātādyairna tathā balam|| 127 ||
।jvaraḥ prāpnoti kāmādyairmano yāvanna dūṣyati| ॥ १२८ ॥te pūrvaṃ kevalāḥ paścānnijairvyāmiśralakṣaṇāḥ|| 128 ||
।hetvauṣadhaviśiṣṭāśca bhavantyāgantavo jvarāḥ| ॥ १२९ ॥saṃsṛṣṭāḥ sannipatitāḥ pṛthagvā kupitā malāḥ|| 129 ||
।rasākhyaṃ dhātumanvetya paktiṃ sthānānnirasya ca| ॥ १३० ॥svena tenoṣmaṇā caiva kṛtvā dehoṣmaṇo balam|| 130 ||
।srotāṃsi ruddhvā saṃprāptāḥ kevalaṃ dehamulbaṇāḥ| ॥ १३१ ॥saṃtāpamadhikaṃ dehe janayanti narastadā|| 131 ||
।bhavatyatyuṣṇasarvāṅgo jvaritastena cocyate| ॥ १३२ ॥srotasāṃ saṃniruddhatvāt svedaṃ nā nādhigacchati|| 132 ||
।svasthānāt pracyute cāgnau prāyaśastaruṇe jvare| ॥ १३३ ॥aruciścāvipākaśca gurutvamudarasya ca|| 133 ||
।hṛdayasyāviśuddhiśca tandrā cālasyameva ca| ॥ १३४ ॥jvaro'visargī balavān doṣāṇāmapravartanam|| 134 ||
।lālāpraseko hṛllāsaḥ kṣunnāśo virasaṃ mukham| ॥ १३५ ॥stabdhasuptagurutvaṃ ca gātrāṇāṃ bahumūtratā|| 135 ||
।na viḍ jīrṇā na ca glānirjvarasyāmasya lakṣaṇam| ॥ १३६ ॥jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ|| 136 ||
।malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam| ॥ १३७ ॥kṣut kṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam|| 137 ||
।doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam| ॥ १३८ ॥navajvare divāsvapnasnānābhyaṅgānnamaithunam|| 138 ||
।krodhapravātavyāyāmān kaṣāyāṃśca vivarjayet| ॥ १३९ ॥jvare laṅghanamevādāvupadiṣṭamṛte jvarāt|| 139 ||
।kṣayānilabhayakrodhakāmaśokaśramodbhavāt| ॥laṅghanena kṣayaṃ nīte doṣe saṃdhukṣite'nale||‘ऽ‘'
।vijvaratvaṃ laghutvaṃ ca kṣuccaivāsyopajāyate| ॥ १४१ ॥prāṇāvirodhinā cainaṃ laṅghanenopapādayet|| 141 ||
।balādhiṣṭhānamārogyaṃ yadartho'yaṃ kriyākramaḥ| ॥ १४२ ॥laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ|| 142 ||
।pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇe jvare| ॥ १४३ ॥tṛṣyate salilaṃ coṣṇaṃ dadyādvātakaphajvare|| 143 ||
।madyotthe paittike cātha śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam| ॥ १४४ ॥dīpanaṃ pācanaṃ caiva jvaraghnamubhayaṃ hi tat|| 144 ||
।srotasāṃ śodhanaṃ balyaṃ rucisvedakaraṃ śivam|॥ १४५ ॥mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ|| 145 ||
।śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyāt pipāsājvaraśāntaye| ॥ १४६ ॥kaphapradhānānutkliṣṭān doṣānāmāśayasthitān|| 146 ||
।buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṃ vamanairharet| ॥ १४७ ॥anupasthitadoṣāṇāṃ vamanaṃ taruṇe jvare|| 147 ||
।hṛdrogaṃ śvāsamānāhaṃ mohaṃ ca janayedbhṛśam| ॥ १४८ ॥sarvadehānugāḥ sāmā dhātusthā asunirharāḥ|| 148 ||
।doṣāḥ phalānāmāmānāṃ svarasā iva sātyayāḥ| ॥ १४९ ॥vamitaṃ laṅghitaṃ kāle yavāgūbhirupācaret|| 149 ||
।yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| ॥ १५० ॥yāvajjvaramṛdūbhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ|| 150 ||
।tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ| ॥ १५१ ॥tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ|| 151 ||
।vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ cānulomanāḥ| ॥ १५२ ॥svedanāya dravoṣṇatvāddravatvāttṛṭpraśāntaye|| 152 ||
।āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca| ॥ १५३ ॥jvaraghnyo jvarasātmyatvāttasmāt peyābhirāditaḥ|| 153 ||
।jvarānupacareddhīmānṛte madyasamutthitāt| ॥ १५४ ॥madātyaye madyanitye grīṣme pittakaphādhike|| 154 ||
।ūrdhvage raktapitte ca yavāgūrna hitā jvare| ॥ १५५ ॥tatra tarpaṇamevāgre prayojyaṃ lājasaktubhiḥ|| 155 ||
।jvarāpahaiḥ phalarasairyuktaṃ samadhuśarkaram| ॥ १५६ ॥tataḥ sātmyabalāpekṣī bhojayejjīrṇatarpaṇam|| 156 ||
।tanunā mudgayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā| ॥ १५७ ॥annakāleṣu cāpyasmai vidheyaṃ dantadhāvanam|| 157 ||
।yo'sya vaktrarasastasmādviparītaṃ priyaṃ ca yat| ॥ १५८ ॥tadasya mukhavaiśadyaṃ prakāṅkṣāṃ cānnapānayoḥ|| 158 ||
।dhatte rasaviśeṣāṇāmabhijñatvaṃ karoti yat| ॥ १५९ ॥viśodhya drumaśākhāgrairāsyaṃ prakṣālya cāsakṛt|| 159 ||
।mastvikṣurasamadyādyairyathāhāramavāpnuyāt| ॥ १६० ॥pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayedbhiṣak|| 160 ||
।jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte laghvannapratibhojitam| ॥ १६१ ॥stabhyante na vipacyante kurvanti viṣamajvaram|| 161 ||
।doṣā baddhāḥ kaṣāyeṇa stambhitvāttaruṇe jvare| ॥ १६२ ॥na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyate|| 162 ||
।yaḥ kaṣāyakaṣāyaḥ syāt sa varjyastaruṇajvare| ॥ १६३ ॥yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalairvā rasairhitaiḥ|| 163 ||
।daśāhaṃ yāvadaśnīyāllaghvannaṃ jvaraśāntaye| ॥ १६४ ॥ata ūrdhvaṃ kaphe mande vātapittottare jvare|| 164 ||
।paripakveṣu doṣeṣu sarpiṣpānaṃ yathā'mṛtam| ॥ १६५ ॥nirdaśāhamapi jñātvā kaphottaramalaṅghitam|| 165 ||
।na sarpiḥ pāyayedvaidyaḥ kaṣāyaistamupācaret| ॥ १६६ ॥yāvallaghutvādaśanaṃ dadyānmāṃsarasena ca|| 166 ||
, ।balaṃ hyalaṃ nigrahāya doṣāṇāṃ, balakṛcca tat| ॥ १६७ ॥dāhatṛṣṇāparītasya vātapittottaraṃ jvaram|| 167 ||
।baddhapracyutadoṣaṃ vā nirāmaṃ payasā jayet| ॥ १६८ ॥kriyābhirābhiḥ praśamaṃ na prayāti yadā jvaraḥ|| 168 ||
।akṣīṇabalamāṃsāgneḥ śamayettaṃ virecanaiḥ| ॥ १६९ ॥jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam|| 169 ||
।kāmaṃ tu payasā tasya nirūhairvā harenmalān| ॥ १७० ॥nirūho balamagniṃ ca vijvaratvaṃ mudaṃ rucim|| 170 ||
।paripakveṣu doṣeṣu prayuktaḥ śīghramāvahet| ॥ १७१ ॥pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret|| 171 ||
, ।sraṃsanaṃ, trīnmalān bastirharet pakvāśayasthitān| ॥ १७२ ॥jvare purāṇe saṃkṣīṇe kaphapitte dṛḍhāgnaye|| 172 ||
।rukṣabaddhapurīṣāya pradadyādanuvāsanam| ॥ १७३ ॥gaurave śirasaḥ śūle vibaddheṣvindriyeṣu ca|| 173 ||
।jīrṇajvare rucikaraṃ kuryānmūrdhavirecanam| ॥ १७४ ॥abhyaṅgāṃśca pradehāṃśca pariṣekāvagāhane|| 174 ||
।vibhajya śītoṣṇakṛtaṃ kuryājjīrṇe jvare bhiṣak| ॥ १७५ ॥tairāśu praśamaṃ yāti bahirmārgagato jvaraḥ|| 175 ||
।labhante sukhamaṅgāni balaṃ varṇaśca vardhate| ॥ १७६ ॥dhūpanāñjanayogaiśca yānti jīrṇajvarāḥ śamam|| 176 ||
।tvaṅmātraśeṣā yeṣāṃ ca bhavatyāganturanvayaḥ| ॥ १७७ ॥iti kriyākramaḥ siddho jvaraghnaḥ saṃprakāśitaḥ|| 177 ||
।yeṣāṃ tveṣa kramastāni dravyāṇyūrdhvamataḥ śṛṇu| ॥ १७८ ॥raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha|| 178 ||
।yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ| ॥ १७९ ॥lājapeyāṃ sukhajarāṃ pippalīnāgaraiḥ śṛtām|| 179 ||
।pibejjvarī jvaraharāṃ kṣudvānalpāgnirāditaḥ| ॥ १८० ॥amlābhilāṣī tāmeva dāḍimāmlāṃ sanāgarām|| 180 ||
।sṛṣṭaviṭ paittiko vā'tha śītāṃ madhuyutāṃ pibet| ॥ १८१ ॥peyāṃ vā raktaśālīnāṃ pārśvabastiśiroruji|| 181 ||
।śvadaṃṣṭrākaṇṭakārībhyāṃ siddhāṃ jvaraharāṃ pibet| ॥ १८२ ॥jvarātisārī peyāṃ vā pibet sāmlāṃ śṛtāṃ naraḥ|| 182 ||
।pṛśniparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ| ॥ १८३ ॥śṛtāṃ vidārīgandhādyairdīpanīṃ svedanīṃ naraḥ|| 183 ||
।kāsī śvāsī ca hikkī ca yavāgūṃ jvaritaḥ pibet| ॥ १८४ ॥vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ śṛtām|| 184 ||
।sarpiṣmatīṃ pibet peyāṃ jvarī doṣānulomanīm| ॥ १८५ ॥koṣṭhe vibaddhe saruji pibet peyāṃ śṛtāṃ jvarī|| 185 ||
।mṛdvīkāpippalīmūlacavyāmalakanāgaraiḥ| ॥ १८६ ॥pibet sabilvāṃ peyāṃ vā jvare saparikartike|| 186 ||
।balāvṛkṣāmlakolāmlakalaśīdhāvanīśṛtām| ॥ १८७ ॥asvedanidrastṛṣṇārtaḥ pibet peyāṃ saśarkarām|| 187 ||
।nāgarāmalakaiḥ siddhāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ jvarāpahām| ॥ १८८ ॥mudgānmasūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭakān|| 188 ||
।yūṣārthe yūṣasātmyānāṃ jvaritānāṃ pradāpayet| ॥ १८९ ॥paṭolapatraṃ saphalaṃ kulakaṃ pāpacelikam|| 189 ||
।karkoṭakaṃ kaṭhillaṃ ca vidyācchākaṃ jvare hitam| ॥ १९० ॥lāvān kapiñjalāneṇāṃścakorānupacakrakān|| 190 ||
।kuraṅgān kālapucchāṃśca hariṇān pṛṣatāñchaśān| ॥ १९१ ॥pradadyānmāṃsasātmyāya jvaritāya jvarāpahān|| 191 ||
।īṣadamlānanamalān vā rasān kāle vicakṣaṇaḥ| ॥ १९२ ॥kukkuṭāṃśca mayūrāṃśca tittirikrauñcavartakān|| 192 ||
।gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ| ॥ १९३ ॥laṅghanenānilabalaṃ jvare yadyadhikaṃ bhavet|| 193 ||
।bhiṣaḍmātrāvikalpajño dadyāttānapi kālavit| ॥ १९४ ॥gharmāmbu cānupānārthaṃ tṛṣitāya pradāpayet|| 194 ||
।madyaṃ vā madyasātmyāya yathādoṣaṃ yathābalam| ॥ १९५ ॥gurūṣṇasnigdhamadhurān kaṣāyāṃśca navajvare|| 195 ||
।āhārān doṣapaktyarthaṃ prāyaśaḥ parivarjayet| ॥ १९६ ॥annapānakramaḥ siddho jvaraghnaḥ saṃprakāśitaḥ|| 196 ||
।ata ūrdhvaṃ pravakṣyante kaṣāyā jvaranāśanāḥ| ॥ १९७ ॥pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā mustaparpaṭakaṃ pibet|| 197 ||
।sanāgaraṃ parpaṭakaṃ pibedvā sadurālabham| ॥ १९८ ॥kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcīṃ viśvabheṣajam|| 198 ||
।pāṭhāmuśīraṃ sodīcyaṃ pibedvā jvaraśāntaye| ॥ १९९ ॥jvaraghnā dīpanāścaite kaṣāyā doṣapācanāḥ|| 199 ||
।tṛṣṇārucipraśamanā mukhavairasyanāśanāḥ| ॥ २०० ॥kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī|| 200 ||
।paṭolaḥ sārivā mustaṃ pāṭhā kaṭukarohiṇī| ॥ २०१ ॥nimbaḥ paṭolastriphalā mṛdvīkā mustavatsakau|| 201 ||
।kirātatiktamamṛtā candanaṃ viśvabheṣajam| ॥ २०२ ॥guḍūcyāmalakaṃ mustamardhaślokasamāpanāḥ|| 202 ||
।kaṣāyāḥ śamayantyāśu pañca pañcavidhāñjvarān| ॥ २०३ ॥saṃtataṃ satatānyedyustṛtīyakacaturthakān|| 203 ||
।vatsakāragvadhau pāṭhāṃ ṣaḍgranthāṃ kaṭurohiṇīm| ॥ २०४ ॥mūrvāṃ sātiviṣāṃ nimbaṃ paṭolaṃ dhanvayāsakam|| 204 ||
।vacāṃ mustamuśīraṃ ca madhukaṃ triphalāṃ balām| ॥ २०५ ॥pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pibejjvaraharaṃ naraḥ|| 205 ||
।madhūkamustamṛdvīkākāśmaryāṇi parūṣakam| ॥ २०६ ॥trāyamāṇāmuśīraṃ ca triphalāṃ kaṭurohiṇīm|| 206 ||
।pītvā niśisthitaṃ janturjvarācchīghraṃ vimucyate| ॥ २०७ ॥jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam|| 207 ||
।vibaddhadoṣo jvaritaḥ kaṣāyaṃ saguḍaṃ pibet| ॥ २०८ ॥triphalāṃ trāyamāṇāṃ ca mṛdvīkāṃ kaṭurohiṇīm|| 208 ||
।pittaśleṣmaharastveṣa kaṣāyo hyānulomikaḥ| ॥ २०९ ॥trivṛtāśarkarāyuktaḥ pittaśleṣmajvarāpahaḥ|| 209 ||
।bṛhatyau vatsakaṃ mustaṃ devadāru mahauṣadham| ॥ २१० ॥kolavallī ca yogo'yaṃ saṃnipātajvarāpahaḥ|| 210 ||
।śaṭī puṣkaramūlaṃ ca vyāghrī śṛṅgī durālabhā| ॥ २११ ॥guḍūcī nāgaraṃ pāṭhā kirātaṃ kaṭurohiṇī|| 211 ||
।eṣa śaṭyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ| ॥ २१२ ॥kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāsatandrāsu śasyate|| 212 ||
।bṛhatyau pauṣkaraṃ bhārgī śaṭī śṛṅgī durālabhā| ॥ २१३ ॥vatsakasya ca bījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī|| 213 ||
।bṛhatyādirgaṇaḥ proktaḥ sannipātajvarāpahaḥ| ॥ २१४ ॥kāsādiṣu ca sarveṣu dadyāt sopadraveṣu ca|| 214 ||
।kaṣāyāśca yavāgvaśca pipāsājvaranāśanāḥ| ॥ २१५ ॥nirdiṣṭā bheṣajādhyāye bhiṣaktānapi yojayet|| 215 ||
।jvarāḥ kaṣāyairvamanairlaṅghanairlaghubhojanaiḥ| ॥ २१६ ॥rūkṣasya ye na śāmyanti sarpisteṣāṃ bhiṣagjitam|| 216 ||
।rūkṣaṃ tejo jvarakaraṃ tejasā rūkṣitasya ca| ॥ २१७ ॥yaḥ syādanubalo dhātuḥ snehavadhyaḥ sa cānilaḥ|| 217 ||
।kaṣāyāḥ sarva evaite sarpiṣā saha yojitāḥ| ॥ २१८ ॥prayojyā jvaraśāntyarthamagnisaṃdhukṣaṇāḥ śivāḥ|| 218 ||
।pippalyaścandanaṃ mustamuśīraṃ kaṭurohiṇī| ॥ २१९ ॥kaliṅgakāstāmalakī sārivā'tiviṣā sthirā|| 219 ||
।drākṣāmalakabilvāni trāyamāṇā nidigdhikā| ॥ २२० ॥siddhametairghṛtaṃ sadyo jīrṇajvaramapohati|| 220 ||
।kṣayaṃ kāsaṃ śiraḥśūlaṃ pārśvaśūlaṃ halīmakam| ॥ २२१ ॥aṃsābhitāpamagniṃ ca viṣamaṃ saṃniyacchati|| 221 ||
।vasāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ trāyamāṇāṃ yavāsakam| ॥ २२२ ॥paktvā tena kaṣāyeṇa payasā dviguṇena ca|| 222 ||
।pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgaraiḥ| ॥ २२३ ॥kalkīkṛtaiśca vipacedghṛtaṃ jīrṇajvarāpaham|| 223 ||
।balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bṛhatīṃ kalasīṃ dhāvanīṃ sthirām| ॥ २२४ ॥nimbaṃ parpaṭakaṃ mustaṃ trāyamāṇāṃ durālabhām|| 224 ||
।kṛtvā kaṣāyaṃ peṣyārthe dadyāttāmalakīṃ śaṭīm| ॥ २२५ ॥drākṣāṃ puṣkaramūlaṃ ca medāmāmalakāni ca|| 225 ||
।ghṛtaṃ payaśca tat siddhaṃ sarpirjvaraharaṃ param|॥ २२६ ॥kṣayakāsaśiraḥśūlapārśvaśūlāṃsatāpanut|| 226 ||
।jvaribhyo bahudoṣebhya ūrdhvaṃ cādhaśca buddhimān| ॥ २२७ ॥dadyāt saṃśodhanaṃ kāle kalpe yadupadekṣyate|| 227 ||
।madanaṃ pippalībhirvā kaliṅgairmadhukena vā| ॥ २२८ ॥yuktamuṣṇāmbunā peyaṃ vamanaṃ jvaraśāntaye|| 228 ||
।kṣaudrāmbunā rasenekṣorathavā lavaṇāmbunā| ॥ २२९ ॥jvare pracchardanaṃ śastaṃ madyairvā tarpaṇena vā|| 229 ||
।mṛdvīkāmalakānāṃ vā rasaṃ praskandanaṃ pibet| ॥ २३० ॥rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ jvarāpaham|| 230 ||
।lihyādvā traivṛtaṃ cūrṇaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā| ॥ २३१ ॥pibedvā kṣaudramāvāpya saghṛtaṃ triphalārasam|| 231 ||
।āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā| ॥ २३२ ॥trivṛtāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥ pibet|| 232 ||
।jvarādvimucyate pītvā mṛdvīkābhiḥ sahābhayām| ॥ २३३ ॥payo'nupānamuṣṇaṃ vā pītvā drākṣārasaṃ naraḥ|| 233 ||
।kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlaccirajvarāt| ॥ २३४ ॥mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ|| 234 ||
।eraṇḍamūlotkvathitaṃ jvarāt saparikartikāt| ॥ २३५ ॥payo vimucyate pītvā tadvadbilvaśalāṭubhiḥ|| 235 ||
।trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam| ॥ २३६ ॥varcomūtravibandhaghnaṃ śophajvaraharaṃ payaḥ|| 236 ||
।sanāgaraṃ samṛdvīkaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram| ॥ २३७ ॥śṛtaṃ payaḥ sakharjūraṃ pipāsājvaranāśanam|| 237 ||
।caturguṇenāmbhasā vā śṛtaṃ jvaraharaṃ payaḥ| ॥ २३८ ॥dhāroṣṇaṃ vā payaḥ sadyo vātapittajvaraṃ jayet|| 238 ||
।jīrṇajvarāṇāṃ sarveṣāṃ payaḥ praśamanaṃ param| ॥ २३९ ॥peyaṃ taduṣṇaṃ śītaṃ vā yathāsvaṃ bheṣajaiḥ śṛtam|| 239 ||
।prayojayejjvaraharānnirūhān sānuvāsanān| ॥ २४० ॥pakvāśayagate doṣe vakṣyante ye ca siddhiṣu|| 240 ||
।paṭolāriṣṭapatrāṇi sośīraścaturaṅgulaḥ| ॥ २४१ ॥hrīberaṃ rohiṇī tiktā śvadaṃṣṭrā madanāni ca|| 241 ||
।sthirā balā ca tat sarvaṃ payasyardhodake śṛtam| ॥ २४२ ॥kṣīrāvaśeṣaṃ niryūhaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā|| 242 ||
।kalkairmadanamustānāṃ pippalyā madhukasya ca| ॥ २४३ ॥vatsakasya ca saṃyuktaṃ bastiṃ dadyājjvarāpaham|| 243 ||
।śuddhe mārge hṛte doṣe viprasanneṣu dhātuṣu| ॥ २४४ ॥gatāṅgaśūlo laghvaṅgaḥ sadyo bhavati vijvaraḥ|| 244 ||
।āragvadhamuśīraṃ ca madanasya phalaṃ tathā| ॥ २४५ ॥catasraḥ parṇinīścaiva niryūhamupakalpayet|| 245 ||
।priyaṅgurmadanaṃ mustaṃ śatāhvā madhuyaṣṭikā| ॥ २४६ ॥kalkaḥ sarpirguḍaḥ kṣaudraṃ jvaraghno bastiruttamaḥ|| 246 ||
।guḍūcīṃ trāyamāṇāṃ ca candanaṃ madhukaṃ vṛṣam| ॥ २४७ ॥sthirāṃ balāṃ pṛśniparṇīṃ madanaṃ ceti sādhayet|| 247 ||
।rasaṃ jāṅgalamāṃsasya rasena sahitaṃ bhiṣak| ॥ २४८ ॥pippalīphalamustānāṃ kalkena madhukasya ca|| 248 ||
।īṣatsalavaṇaṃ yuktyā nirūhaṃ madhusarpiṣā| ॥ २४९ ॥jvarapraśamanaṃ dadyādbalasvedarucipradam|| 249 ||
।jīvantīṃ madhukaṃ medāṃ pippalīṃ madanaṃ vacām| ॥ २५० ॥ṛddhiṃ rāsnāṃ balāṃ viśvaṃ śatapuṣpāṃ śatāvarīm|| 250 ||
।piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpistailaṃ ca vipacedbhiṣak| ॥ २५१ ॥ānuvāsanikaṃ snehametaṃ vidyājjvarāpaham|| 251 ||
।paṭolapicumardābhyāṃ guḍūcyā madhukena ca| ॥ २५२ ॥madanaiśca śṛtaḥ sneho jvaraghnamanuvāsanam|| 252 ||
।candanāgurukāśmaryapaṭolamadhukotpalaiḥ| ॥ २५३ ॥siddhaḥ sneho jvaraharaḥ snehabastiḥ praśasyate|| 253 ||
।yaduktaṃ bheṣajādhyāye vimāne rogabheṣaje| ॥ २५४ ॥śirovirecanaṃ kuryādyuktijñastajjvarāpaham|| 254 ||
।yacca nāvanikaṃ tailaṃ yāśca prāgdhūmavartayaḥ| ॥ २५५ ॥mātrāśitīye nirdiṣṭāḥ prayojyāstā jvareṣvapi|| 255 ||
।abhyaṅgāṃśca pradehāṃśca pariṣekāṃśca kārayet| ॥ २५६ ॥yathābhilāṣaṃ śītoṣṇaṃ vibhajya dvividhaṃ jvaram|| 256 ||
।sahasradhautaṃ sarpirvā tailaṃ vā candanādikam| ॥ २५७ ॥dāhajvarapraśamanaṃ dadyādabhyañjanaṃ bhiṣak|| 257 ||
।atha candanādyaṃ tailamupadekṣyāmaḥ-candanabhadraśrīkālānusāryakālīyakapadmāpadmakośīrasārivāmadhukaprapauṇḍarīkanāgapuṣpodīcyavanyapadmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatrabisamṛṇālaśālūkaśaivālakaśerukānantākuśakāśekṣudarbhaśaranalaśālimūlajambuvetasavānīragundrākakubhāsanāśvakarṇasyandanavātapothaśālatāladhavatiniśakhadirakadarakadambakāśmaryaphalasarjaplakṣavaṭakapītanodumbarāśvatthanyagrodhadhātakīdūrvetkaṭaśṛṅgāṭakamañjiṣṭhājyotiṣmatīpuṣkarabījakrauñcādanabadarīkovidārakadalīsaṃvartakāriṣṭaśataparvāśītakumbhikāśatāvarīśrīparṇīśrāvaṇīmahāśrāvaṇīrohiṇīśītapākyodanapākīkālābalāpayasyāvidārījīvakarṣabhakamedāmahāmedāmadhurasarṣyaproktātṛṇaśūnyamocarasāṭarūṣakabakulakuṭajapaṭolanimbaśālmalīnārikelakharjūramṛdvīkāpriyālapriyaṅgudhanvanātmaguptāmadhūkānāmanyeṣāṃ ca śītavīryāṇāṃ yathālābhamauṣadhānāṃ kaṣāyaṃ kārayet| ।tena kaṣāyeṇa dviguṇitapayasā teṣāmeva ca kalkena kaṣāyārdhamātraṃ mṛdvagninā sādhayettailam| ।etattailamabhyaṅgāt sadyo dāhajvaramapanayati| ।etaireva cauṣadhairaślakṣṇapiṣṭaiḥ suśītaiḥ pradehaṃ kārayet| ॥etaireva ca śṛtaśītaṃ salilamavagāhapariṣekārthaṃ prayuñjīta|| ॥ २५८ ॥iti candanādyaṃ tailam|| 258 ||
॥ २५९ ॥madhvāranālakṣīradadhighṛtasalilasekāvagāhāśca sadyo dāhajvaramapanayanti śītasparśatvāt|| 259 ||
-bhavanti cātra- ।pauṣkareṣu suśīteṣu padmotpaladaleṣu ca| ॥ २६० ॥kadalīnāṃ ca patreṣu kṣaumeṣu vimaleṣu ca|| 260 ||
।candanodakaśīteṣu śīte dhārāgṛhe'pi vā| ॥ २६१ ॥himāmbusikte sadane dāhārtaḥ saṃviśet sukham|| 261 ||
।hemaśaṅkhapravālānāṃ maṇīnāṃ mauktikasya ca| ॥ २६२ ॥candanodakaśītānāṃ saṃsparśānurasān spṛśet|| 262 ||
।sragbhirnīlotpalaiḥ padmairvyajanairvividhairapi|॥ २६३ ॥śītavātāvahairvyajjyeccandanodakavarṣibhiḥ|| 263 ||
।nadyastaḍāgāḥ padminyo hradāśca vimalodakāḥ| ॥ २६४ ॥avagāhe hitā dāhatṛṣṇāglānijvarāpahāḥ|| 264 ||
।priyāḥ pradakṣiṇācārāḥ pramadāścandanokṣitāḥ| ॥ २६५ ॥sāntvayeyuḥ paraiḥ kāmairmaṇimauktikabhūṣaṇāḥ|| 265 ||
।śītāni cānnapānāni śītānyupavanāni ca| ॥ २६६ ॥vāyavaścandrapādāśca śītā dāhajvarāpahāḥ|| 266 ||
, ।athoṣṇābhiprāyiṇāṃ jvaritānāmabhyaṅgādīnupakramānupadekṣyāmaḥ-agurukuṣṭhatagarapatranaladaśaileyadhyāmakahareṇukāsthauṇeyakakṣemakailāvarāṅgadalapuratamālapatrabhūtīkarohiṣasaralaśallakīdevadārvagnimanthabilvasyonākakāśmaryapāṭalāpunarnavāvṛścīrakaṇṭakārībṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīmāṣaparṇīmudgaparṇīgokṣurakairaṇḍaśobhāñjanakavaruṇārkacirabilvatilvakaśaṭīpuṣkaramūlagaṇḍīrorubūkapattūrākṣīvāśmāntakaśigrumātuluṅgapīlukamūlakaparṇītilaparṇīpīluparṇīmeṣaśṛṅgīhiṃsrādantaśaṭhairāvatakabhallātakāsphotakāṇḍīrātmajaikeṣīkākarañjadhānyakājamodapṛthvīkāsumukhasurasakuṭherakakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakabhūstṛṇaśṛṅgaverapippalīsarṣapāśvagandhārāsnāruhārohāvacābalātibalāguḍūcīśatapuṣpāśītavallīnākulīgandhanākulīśvetājyotiṣmatīcitrakādhyaṇḍāmlacāṅgerītilabadarakulatthamāṣāṇāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ coṣṇavīryāṇāṃ yathālābhamauṣadhānāṃ kaṣāyaṃ kārayet, tena kaṣāyeṇa teṣāmeva ca kalkena surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakadadhimaṇḍāranālakaṭvaraprativinītena tailapātraṃ vipācayet| , ; , ॥tena sukhoṣṇena tailenoṣṇābhiprāyiṇaṃ jvaritamabhyañjyāt, tathā śītajvaraḥ praśāmyati; etaireva cauṣadhaiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ pradehaṃ kārayet, etaireva ca śṛtaṃ sukhoṣṇaṃ salilamavagāhanārthaṃ pariṣekārthaṃ ca prayuñjīta śītajvarapraśamārtham|| ।ityagurvādyaṃ tailam|
-bhavanti cātra- ।trayodaśavidhaḥ svedaḥ svedādhyāye nidarśitaḥ| ॥ २६८ ॥mātrākālavidā yuktaḥ sa ca śītajvarāpahaḥ|| 268 ||
।sā kuṭī tacca śayanaṃ taccāvacchādanaṃ jvaram| ॥ २६९ ॥śītaṃ praśamayantyāśu dhūpāścāgurujā ghanāḥ|| 269 ||
।cārūpacitagātryaśca taruṇyo yauvanoṣmaṇā| ॥ २७० ॥āśleṣācchamayantyāśu pramadāḥ śiśirajvaram|| 270 ||
।svedanānyannapānāni vātaśleṣmaharāṇi ca| ॥ २७१ ॥śītajvaraṃ jayantyāśu saṃsargabalayojanāt|| 271 ||
।vātaje śramaje caiva purāṇe ksataje jvare| ॥ २७२ ॥laṅghanaṃ na hitaṃ vidyācchamanaistānupācaret|| 272 ||
।vikṣipyāmāśayoṣmāṇaṃ yasmādgatvā rasaṃ nṛṇām| ॥ २७३ ॥jvaraṃ kurvanti doṣāstu hīyate'gnibalaṃ tataḥ|| 273 ||
।yathā prajvalito vahniḥ sthālyāmindhanavānapi| ॥ २७४ ॥na pacatyodanaṃ samyaganilaprerito bahiḥ|| 274 ||
।paktisthānāttathā dosairūṣmā kṣipto bahirnṛṇām| ॥ २७५ ॥na pacatyabhyavahṛtaṃ kṛcchrāt pacati vā laghu|| 275 ||
।ato'gnibalarakṣārthaṃ laṅghanādikramo hitaḥ| ॥ २७६ ॥saptāhena hi pacyante saptadhātugatā malāḥ|| 276 ||
।nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani| ॥ २७७ ॥udīrṇadoṣastvalpāgniraśnan guru viśeṣataḥ|| 277 ||
।mucyate sahasā prāṇaiściraṃ kliśyati vā naraḥ| ॥ २७८ ॥etasmātkāraṇādvidvān vātike'pyādito jvare|| 278 ||
।nāti gurvati vā snigdhaṃ bhojayet sahasā naram| ॥ २७९ ॥jvare mārutaje tvādāvanapekṣyāpi hi kramam|| 279 ||
।kuryānniranubandhānāmabhyaṅgādīnupakramān| ॥ २८० ॥pāyayitvā kaṣāyaṃ ca bhojayedrasabhojanam|| 280 ||
।jīrṇajvaraharaṃ kuryāt sarvaśaścāpyupakramam| ॥ २८१ ॥śleṣmalānāmavātānāṃ jvaro'nuṣṇaḥ kaphādhikaḥ|| 281 ||
।paripākaṃ na saptāhenāpi yāti mṛdūṣmaṇām| ॥ २८२ ॥taṃ krameṇa yathoktena laṅghanālpāśanādinā|| 282 ||
।ādaśāhamupakramya kaṣāyādyairupācaret| ॥ २८३ ॥sāmā ye ye ca kaphajāḥ kaphapittajvarāśca ye|| 283 ||
।laṅghanaṃ laṅghanīyoktaṃ teṣu kāryaṃ prati prati| ॥ २८४ ॥vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam|| 284 ||
।jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān| ॥ २८५ ॥saṃsṛṣṭān sannipatitān buddhvā taratamaiḥ samaiḥ|| 285 ||
।jvarān doṣakramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet| ॥ २८६ ॥vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā|| 286 ||
।kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet| ॥ २८७ ॥sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ|| 287 ||
।śothaḥ saṃjāyate tena kaścideva pramucyate| ॥ २८८ ॥raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiṣpānaiśca taṃ jayet|| 288 ||
।pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ| ॥ २८९ ॥śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati|| 289 ||
।śākhānusārī raktasya so'vasekāt praśāmyati| ॥visarpeṇābhighātena yaśca visphoṭakairjvaraḥ||‘ ।‘tasyāśu muñcedbāhvoḥ ktamāt sirām' iti yogīndranāthasenasaṃmataḥ pāṭhaḥ|
।tatrādau sarpiṣaḥ pānaṃ kaphapittottaro na cet| ॥ २९१ ॥daurbalyāddehadhātūnāṃ jvaro jīrṇo'nuvartate|| 291 ||
।balyaiḥ saṃbṛṃhaṇaistasmādāhāraistamupācaret| ॥ २९२ ॥karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau|| 292 ||
।āganturanubandho hi prāyaśo viṣamajvare| ॥ २९३ ॥vātapradhānaṃ sarpirbhirbastibhiḥ sānuvāsanaiḥ|| 293 ||
।snigdhoṣṇairannapānaiśca śamayedviṣamajvaram| ॥ २९४ ॥virecanena payasā sarpiṣā saṃskṛtena ca|| 294 ||
।viṣamaṃ tiktaśītaiśca jvaraṃ pittottaraṃ jayet| ॥ २९५ ॥vamanaṃ pācanaṃ rūkṣamannapānaṃ vilaṅghanam|| 295 ||
।kaṣāyoṣṇaṃ ca viṣame jvare śastaṃ kaphottare| ॥ २९६ ॥yogāḥ parāḥ pravakṣyante viṣamajvaranāśanāḥ|| 296 ||
।prayoktavyā matimatā doṣādīn pravibhajya te| ॥ २९७ ॥surā samaṇḍā pānārthe bhakṣyārthe caraṇāyudhaḥ|| 297 ||
।tittiriśca mayūraśca prayojyā viṣamajvare| ॥ २९८ ॥pibedvā ṣaṭpalaṃ sarpirabhayāṃ vā prayojayet|| 298 ||
।triphalāyāḥ kaṣāyaṃ vā guḍūcyā rasameva vā| ॥ २९९ ॥nīlinīmajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭurohiṇīm|| 299 ||
।pibejjvarāgame yuktyā snehasvedopapāditaḥ| ॥ ३०० ॥sarpiṣo mahatīṃ mātrāṃ pītvā vā chardayet punaḥ|| 300 ||
।upayujyānnapānaṃ vā prabhūtaṃ punarullikhet| ॥ ३०१ ॥sānnaṃ madyaṃ prabhūtaṃ vā pītvā svapyājjvarāgame|| 301 ||
।āsthāpanaṃ yāpanaṃ vā kārayedviṣamajvare| ॥ ३०२ ॥payasā vṛṣadaṃśasya śakṛdvā tadahaḥ pibet|| 302 ||
।vṛṣasya dadhimaṇḍena surayā vā sasaindhavam| ॥ ३०३ ॥pippalyāstriphalāyāśca dadhnastakrasya sarpiṣaḥ|| 303 ||
।pañcagavyasya payasaḥ prayogo viṣamajvare| ॥ ३०४ ॥rasonasya satailasya prāgbhaktamupasevanam|| 304 ||
।medyānāmuṣṇavīryāṇāmāmiṣāṇāṃ ca bhakṣaṇam| ॥ ३०५ ॥hiṅgutulyā tu vaiyāghrī vasā nasyaṃ sasaindhavā|| 305 ||
।purāṇasarpiḥ siṃhasya vasā tadvat sasaindhavā| ॥ ३०६ ॥saindhavaṃ pippalīnāṃ ca taṇḍulāḥ samanaḥśilāḥ|| 306 ||
।netrāñjanaṃ tailapiṣṭaṃ śasyate viṣamajvare| ॥ ३०७ ॥palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī|| 307 ||
।sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpanaṃ jvaranāśanam| ॥ ३०८ ॥ye dhūmā dhūpanaṃ yacca nāvanaṃ cāñjanaṃ ca yat|| 308 ||
।manovikāre nirdiṣṭaṃ kāryaṃ tadviṣamajvare| ॥ ३०९ ॥maṇīnāmoṣadhīnāṃ ca maṅgalyānāṃ viṣasya ca|| 309 ||
।dhāraṇādagadānāṃ ca sevanānna bhavejjvaraḥ| ॥ ३१० ॥somaṃ sānucaraṃ devaṃ samātṛgaṇamīśvaram|| 310 ||
।pūjayan prayataḥ śīghraṃ mucyate viṣamajvarāt| ॥ ३११ ॥viṣṇuṃ sahasramūrdhānaṃ carācarapatiṃ vibhum|| 311 ||
।stuvannāmasahasreṇa jvarān sarvānapohati| ॥ ३१२ ॥brahmāṇamaśvināvindraṃ hutabhakṣaṃ himācalam|| 312 ||
।gaṅgāṃ marudgaṇāṃśceṣṭyā pūjayañjayati jvarān| ॥ ३१३ ॥bhaktyā mātuḥ pituścaiva gurūṇāṃ pūjanena ca|| 313 ||
।brahmacaryeṇa tapasā satyena niyamena ca| ॥ ३१४ ॥japagomapradānena vedānāṃ śravaṇena ca|| 314 ||
।jvarādvimucyate śīghraṃ sādhūnāṃ darśanena ca| ॥ ३१५ ॥jvare rasasthe vamanamupavāsaṃ ca kārayet|| 315 ||
।sekapradehau raktasthe tathā saṃśamanāni ca| ॥ ३१६ ॥virecanaṃ sopavāsaṃ māṃsamedaḥsthite hitam|| 316 ||
।asthimajjagate deyā nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| ॥ ३१७ ॥śāpābhicārādbhūtānāmabhiṣaṅgācca yo jvaraḥ|| 317 ||
।daivavyapāśrayaṃ tatra sarvamauṣadhamiṣyate| ॥ ३१८ ॥abhighātajvaro naśyet pānābhyaṅgena sarpiṣaḥ|| 318 ||
।raktāvasekairmadyaiśca sātmyairmāṃsarasaudanaiḥ| ॥ ३१९ ॥sānāho madyasātmyānāṃ madirārasabhojanaiḥ|| 319 ||
।kṣatānāṃ vraṇitānāṃ ca kṣatavraṇacikitsayā| ॥ ३२० ॥āśvāseneṣṭalābhena vāyoḥ praśamanena ca|| 320 ||
।harṣaṇaiśca śamaṃ yānti kāmaśokabhayajvarāḥ| ॥ ३२१ ॥kāmyairarthairmanojñaiśca pittaghnaiścāpyupakramaiḥ|| 321 ||
।sadvākyaiśca śamaṃ yāti jvaraḥ krodhasamuthitaḥ| ॥ ३२२ ॥kāmāt krodhajvaro nāśaṃ krodhāt kāmasamudbhavaḥ|| 322 ||
।yāti tābhyāmubhābhyāṃ ca bhayaśokasamutthitaḥ| ॥ ३२३ ॥jvarasya vegaṃ kālaṃ ca cintayañjvaryate tu yaḥ|| 323 ||
।jvarapramokṣe puruṣaḥ kūjan vamati ceṣṭate| ॥ ३२४ ॥śvasanvivarṇaḥ svinnāṅgo vepate līyate muhuḥ|| 324 ||
।pralapatyuṣṇasarvāṅgaḥ śītāṅgaśca bhavatyapi| ॥ ३२५ ॥visaṃjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣyate|| 325 ||
।sadoṣaśabdaṃ ca śakṛddravaṃ sravati vegavat| ॥ ३२६ ॥liṅgānyetāni jānīyājjvaramokṣe vicakṣaṇaḥ|| 326 ||
।bahudoṣasya balavān prāyeṇābhinavo jvaraḥ| ॥ ३२७ ॥satkriyādoṣapaktyā cedvimuñcati sudāruṇam|| 327 ||
।kṛtvā doṣavaśādvegaṃ kramāduparamanti ye| ॥ ३२८ ॥teṣāmadāruṇo mokṣo jvarāṇāṃ cirakāriṇām|| 328 ||
।vigataklamasaṃtāpamavyathaṃ vimalendriyam| ॥ ३२९ ॥yuktaṃ prakṛtisattvena vidyāt puruṣamajvaram|| 329 ||
।sajvaro jvaramuktaśca vidāhīni gurūṇi ca| ॥ ३३० ॥asātmyānyannapānāni viruddhāni ca varjayet|| 330 ||
।vyavāyamaticeṣṭāśca snānamatyaśanāni ca| ॥ ३३१ ॥tathā jvaraḥ śamaṃ yāti praśānto jāyate na ca|| 331 ||
।vyāyāmaṃ ca vyavāyaṃ ca snānaṃ caṅkramaṇāni ca| ॥ ३३२ ॥jvaramukto na seveta yāvanna balavān bhavet|| 332 ||
।asaṃjātabalo yastu jvaramukto niṣevate| ॥ ३३३ ॥varjyametannarastasya punarāvartate jvaraḥ|| 333 ||
।durhṛteṣu ca doṣeṣu yasya vā vinivartate| ॥ ३३४ ॥svalpenāpyapacāreṇa tasya vayāvatate punaḥ|| 334 ||
।cirakālaparikliṣṭaṃ durbalaṃ hīnatejasam| ॥ ३३५ ॥acireṇaiva kālena sa hanti punarāgataḥ|| 335 ||
।athavā'pi parīpākaṃ dhātuṣveva kramānmalāḥ| ॥ ३३६ ॥yānti jvaramakurvantaste tathā'pyapakurvate|| 336 ||
।dīnatāṃ śvayathuṃ glāniṃ pāṇḍutāṃ nānnakāmatām| ॥ ३३७ ॥kaṇḍūrutkoṭhapiḍakāḥ kurvantyagniṃ ca te mṛdum|| 337 ||
।evamanye'pi ca gadā vyāvartante punargatāḥ| ॥ ३३८ ॥anirghātena doṣāṇāmalpairapyahitairnṛṇām|| 338 ||
।nirvṛtte'pi jvare tasmādyathāvasthaṃ yathābalam| ॥ ३३९ ॥yathāprāṇaṃ hareddoṣaṃ prayogairvā śamaṃ nayet|| 339 ||
।mṛdubhiḥ śodhanaiḥ śuddhiryāpanā bastayo hitāḥ| ॥ ३४० ॥hitāśca laghavo yūṣā jāṅgalāmiṣajā rasāḥ|| 340 ||
।abhyaṅgodvartanasnānadhūpanānyañjanāni ca| ॥ ३४१ ॥hitāni punarāvṛtte jvare tiktaghṛtāni ca|| 341 ||
।gurvyabhiṣyandyasātmyānāṃ bhojanāt punarāgate| ॥ ३४२ ॥laṅghanoṣṇopacārādiḥ kramaḥ kāryaśca pūrvavat|| 342 ||
।kirātatiktakaṃ tiktā mustaṃ parpaṭako'mṛtā| ॥ ३४३ ॥ghnanti pītāni cābhyāsāt punarāvartakaṃ jvaram|| 343 ||
।tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ jvaritānāṃ vicakṣaṇaḥ| ॥ ३४४ ॥jvarakriyākramāpekṣī kuryāttattaccikitsitam|| 344 ||
।rogarāṭra sarvabhūtānāmantakṛddāruṇo jvaraḥ| ॥ ३४५ ॥tasmādviśeṣatastasya yateta praśame bhiṣak|| 345 ||
-tatra ślokaḥ- ।yathākramaṃ yathāpraśnamuktaṃ jvaracikitsitam| ॥ ३४६ ॥ātreyeṇāgniveśāya bhūtānāṃ hitakāmyayā|| 346 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne jvaracikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||