॥ १ ॥athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 7
कुष्ठचिकित्सितम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 178-180)
तत्र श्लोकाः-हेतुर्द्रव्यं लिङ्गं विविधं ये येषु चाधिका दोषाः।कुष्ठेषु दोषलिङ्गं समासतो दोषनिर्देशः॥
verse 178 →साध्यमसाध्यं कृच्छ्रं कुष्ठं कुष्ठापहाश्च ये योगाः।सिद्धाः किलासहेतुर्लिङ्गं गुरुलाघवं तथा शान्तिः॥
verse 179 →इति संग्रहः प्रणीतो महर्षिणा कुष्ठनाशनेऽध्याये।स्मृतिबुद्धिवर्धनार्थं शिष्याय हुताशवेशाय॥
verse 180 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।hetuṃ dravyaṃ liṅgaṃ kuṣṭhānāmāśrayaṃ praśamanaṃ ca|! ॥ ३ ॥śṛṇvagniveśa! samyagviśeṣataḥ sparśanaghnānām|| 3 ||
।virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca| ॥ ४ ॥bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyānpratighnatām|| 4 ||
।vyāyāmamatisaṃtāpamatibhuktvopasevinām| ॥ ५ ॥śītoṣṇalaṅghanāhārān kramaṃ muktvā niṣeviṇām|| 5 ||
।gharmaśramabhayārtānāṃ drutaṃ śītāmbusevinām| ॥ ६ ॥ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām|| 6 ||
।navānnadadhimatsyātilavaṇāmlaniṣeviṇām|॥ ७ ॥māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām|| 7 ||
।vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne nidrāṃ ca bhajatāṃ divā| ॥ ८ ॥viprān gurūn dharṣayatāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām|| 8 ||
।vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca| ॥ ९ ॥dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṃgrahaḥ|| 9 ||
।ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca| ॥ १० ॥na caikadoṣajaṃ kiñcit kuṣṭhaṃ samupalabhyate|| 10 ||
।sparśājñatvamatisvedo na vā vaivarṇyamunnatiḥ| ॥ ११ ॥koṭhānāṃ lomaharṣaśca kaṇḍūstodaḥ śramaḥ klamaḥ|| 11 ||
।vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ| ॥ १२ ॥dāhaḥ suptāṅgatā ceti kuṣṭhalakṣaṇamagrajam|| 12 ||
॥ १३ ॥ata ūrdhvamaṣṭādaśānāṃ kuṣṭhānāṃ kapālodumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇakaikakuṣṭhacarmākhyakiṭimavipādikālasakadadrucarmadalapāmāviskoṭakaśatārurvicarcikānāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ|| 13 ||
।kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu| ॥ १४ ॥kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam|| 14 ||
।dāhakaṇḍūrujārāgaparītaṃ lomapiñjaram| ॥ १५ ॥udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ viduḥ|| 15 ||
।śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam| ॥ १६ ॥kṛcchramanyonyasaṃsaktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate|| 16 ||
।karkaśaṃ raktaparyantamantaḥ śyāvaṃ savedanam| ॥ १७ ॥yadṛṣyajihvāsaṃsthānamṛṣyajihvaṃ taducyate|| 17 ||
।saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam| ॥ १८ ॥sotsedhaṃ ca sadāhaṃ ca puṇḍarīkaṃ taducyate|| 18 ||
।śvetaṃ tāmraṃ tanu ca yadrajo ghṛṣṭaṃ vimuñcati| ॥ १९ ॥alābūpuṣpavarṇaṃ tat sidhmaṃ prāyeṇa corasi|| 19 ||
।yat kākaṇantikāvarṇamapākaṃ tīvravedanam| ॥tridoṣaliṅgaṃ tat kuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati|| ।iti saptamahākuṣṭhāni|
।asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam|, ॥ २१ ॥tadekakuṣṭhaṃ, carmākhyaṃ bahalaṃ hasticarmavat|| 21 ||
।śyāvaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ kiṭimaṃ smṛtam| ॥ २२ ॥vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam|| 22 ||
।kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiśca gaṇḍairalasakaṃ citam| ॥ २३ ॥sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ dadrumaṇḍalamudgatam|| 23 ||
।raktaṃ sakaṇḍu sasphoṭaṃ sarugdalati cāpi yat| ॥ २४ ॥taccarmadalamākhyātaṃ saṃsparśāsahamucyate|| 24 ||
।pāmā śvetāruṇaśyāvāḥ kaṇḍūlāḥ piḍakā bhṛśam| ॥ २५ ॥sphoṭāḥ śvetāruṇābhāso visphoṭāḥ syustanutvacaḥ|| 25 ||
।raktaṃ śyāvaṃ sadāhārti śatāruḥ syādbahuvraṇam| ॥sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā|| ।ityekādaśa kṣudrakuṣṭhāni|
।vāte'dhikatare kuṣṭhaṃ kāpālaṃ maṇḍalaṃ kaphe| ॥ २७ ॥pitte tvaudumbaraṃ vidyāt kākaṇaṃ tu tridoṣajam|| 27 ||
।vātapitte śleṣmapitte vātaśleṣmaṇi cādhike| ॥ २८ ॥ṛṣyajihvaṃ puṇḍarīkaṃ sidhmakuṣṭhaṃ ca jāyate|| 28 ||
।carmākhyamekakuṣṭhaṃ ca kiṭimaṃ savipādikam| ॥ २९ ॥kuṣṭhaṃ cālasakaṃ jñeyaṃ prāyo vātakaphādhikam|| 29 ||
।pāmā śatārurvisphoṭaṃ dadruścarmadalaṃ tathā| ॥ ३० ॥pittaśleṣmādhikaṃ prāyaḥ kaphaprāyā vicarcikā|| 30 ||
।sarvaṃ tridoṣajaṃ kuṣṭhaṃ doṣāṇāṃ tu balābalam| ॥ ३१ ॥yathāsvairlakṣaṇairbuddhvā kuṣṭhānāṃ kriyate kriyā|| 31 ||
।doṣasya yasya paśyet kuṣṭheṣu viśeṣaliṅgamudriktam| ॥ ३२ ॥tasyaiva śamaṃ kuryāttataḥ paraṃ cānubandhasya|| 32 ||
।kuṣṭhaviśeṣairdoṣā doṣaviśeṣaiḥ punaśca kuṣṭhāni| ॥ ३३ ॥jñāyante tairheturhetustāṃśca prakāśayati|| 33 ||
।raukṣyaṃ śoṣastodaḥ śūlaṃ saṃkocanaṃ tathā''yāmaḥ| ॥ ३४ ॥pāruṣyaṃ kharabhāvo harṣaḥ śyāvāruṇatvaṃ ca|| 34 ||
, ।kuṣṭheṣu vātaliṅgaṃ, dāho rāgaḥ parisravaḥ pākaḥ| ॥ ३५ ॥visro gandhaḥ kledastathā'ṅgapatanaṃ ca pittakṛtam|| 35 ||
।śvaityaṃ śaityaṃ kaṇḍūḥ sthairyaṃ cotsedhagauravasnehāḥ| ॥ ३६ ॥kuṣṭheṣu tu kaphaliṅgaṃ jantubhirabhibhakṣaṇaṃ kledaḥ|| 36 ||
।sarvairliṅgairyuktaṃ matimān vivarjayedabalam| ॥ ३७ ॥tṛṣṇādāhaparītaṃ śāntāgniṃ jantubhirjagdham|| 37 ||
।vātakaphaprabalaṃ yadyadekadoṣolbaṇaṃ na tat kṛcchram| ॥ ३८ ॥kaphapittavātapittaprabalāni tu kṛcchrasādhyāni|| 38 ||
।vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu| ॥ ३९ ॥pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṃ cāgre|| 39 ||
।vamanavirecanayogāḥ kalpoktāḥ kuṣṭhināṃ prayoktavyāḥ| ॥ ४० ॥pracchanamalpe kuṣṭhe mahati ca śastaṃ sirāvyadhanam|| 40 ||
।bahudoṣaḥ saṃśodhyaḥ kuṣṭhī bahuśo'nurakṣatā prāṇān| ॥ ४१ ॥doṣe hyatimātrahṛte vāyurhanyādabalamāśu|| 41 ||
।snehasya pānamiṣṭaṃ śuddhe koṣṭhe pravāhite rakte| ॥ ४२ ॥vāyurhi śuddhakoṣṭhaṃ kuṣṭhinamabalaṃ viśati śīghram|| 42 ||
।doṣotkliṣṭe hṛdaye vāmyaḥ kuṣṭheṣu cordhvabhāgeṣu| ॥ ४३ ॥kuṭajaphalamadanamadhukaiḥ sapaṭolairnimbarasayuktaiḥ|| 43 ||
।śītarasaḥ pakvaraso madhūni madhukaṃ ca vamanāni| ॥ ४४ ॥kuṣṭheṣu trivṛtā dantī triphalā ca virecane śastā|| 44 ||
।sauvīrakaṃ tuṣodakamāloḍanamāsavāśca sīdhūni| ॥ ४५ ॥śaṃsantyadhoharāṇāṃ yathāvirekaṃ kramaśceṣṭaḥ|| 45 ||
।dārvībṛhatīsevyaiḥ paṭolapicumardamadanakṛtamālaiḥ| ॥ ४६ ॥sasnehairāsthāpyaḥ kuṣṭhī sakaliṅgayavamustaiḥ|| 46 ||
।vātolbaṇaṃ viriktaṃ nirūḍhamanuvāsanārhamālakṣya| ॥ ४७ ॥phalamadhukanimbakuṭajaiḥ sapaṭolaiḥ sādhayetsneham|| 47 ||
।saindhavadantīmaricaṃ phaṇijjhakaḥ pippalī karañjaphalam| ॥ ४८ ॥nasyaṃ syātsaviḍaṅgaṃ krimikuṣṭhakaphaprakopaghnam|| 48 ||
।vairecanikairdhūmaiḥ ślokasthāneritaiḥ praśāmyanti| ॥ ४९ ॥kṛmayaḥ kuṣṭhakilāsāḥ prayojitairuttamāṅgasthāḥ|| 49 ||
।sthirakaṭhinamaṇḍalānāṃ svinnānāṃ prastarapraṇāḍībhiḥ| ॥ ५० ॥kūrcairvighaṭṭitānāṃ raktotkleśo'panetavyaḥ|| 50 ||
।ānūpavārijānāṃ māṃsānāṃ poṭṭalaiḥ sukhoṣṇaiśca| ॥ ५१ ॥svinnotsannaṃ vilikhet kuṣṭhaṃ tīkṣṇena śastreṇa|| 51 ||
।rudhirāgamārthamathavā śṛṅgālābūni yojayet kuṣṭhe| ॥ ५२ ॥pracchitamalpaṃ kuṣṭhaṃ virecayedvā jalaukobhiḥ|| 52 ||
।ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| ॥ ५३ ॥saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavetteṣām|| 53 ||
।yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriyanāśanāni yāni syuḥ| ॥ ५४ ॥teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya|| 54 ||
।pāṣāṇakaṭhinaparuṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca| ॥ ५५ ॥pītāgadasya kāryo viṣaiḥ pradeho'gadaiścānu|| 55 ||
।stabdhāni suptasuptānyasvedanakaṇḍulāni kuṣṭhāni|॥ ५६ ॥kūrcairdantītrivṛtākaravīrakarañjakuṭajānām|| 56 ||
।jātyarkanimbajairvā patraiḥ śastraiḥ samudraphenairvā| ॥ ५७ ॥ghṛṣṭāni gomayairvā tataḥ pradehaiḥ pradehyāni|| 57 ||
।mārutakaphakuṣṭhaghnaṃ karmoktaṃ pittakuṣṭhināṃ kāryam| ॥ ५८ ॥kaphapittaraktaharaṇaṃ tiktakaṣāyaiḥ praśamanaṃ ca|| 58 ||
।sarpīṃṣi tiktakāni ca yaccānyadraktapittanut karma| ॥ ५९ ॥bāhyābhyantaramagryaṃ tat kāryaṃ pittakuṣṭheṣu|| 59 ||
।doṣādhikyavibhāgādityetat karma kuṣṭhanut proktam| ॥ ६० ॥vakṣyāmi kuṣṭhaśamanaṃ prāyastvagdoṣasāmānyāt|| 60 ||
।dārvī rasāñjanaṃ vā gomūtreṇa prabādhate kuṣṭham| ॥ ६१ ॥abhayā prayojitā vā māsaṃ savyoṣaguḍatailā|| 61 ||
।mūlaṃ paṭolasya tathā gavākṣyāḥ pṛthak palāṃśaṃ triphalātvacaśca| ॥ ६२ ॥syāttrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca bhāgārdhikā nāgarapādayuktā|| 62 ||
।palaṃ tathaiṣāṃ saha cūrṇitānāṃ jale śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā| ॥ ६३ ॥jīrṇe rasairdhanvamṛgadvijānāṃ purāṇaśālyodanamādadīta|| 63 ||
।kuṣṭhāni śophaṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca| ॥ ६४ ॥ṣaḍrātrayogena nihanti caiṣa hṛdbastiśūlaṃ viṣamajvaraṃ ca|| 64 ||
।mustaṃ vyoṣaṃ triphalā mañjiṣṭhā dāru pañcamūlyau dve| ॥ ६५ ॥saptacchadanimbatvak saviśālaścitrako mūrvā|| 65 ||
।cūrṇaṃ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ samadhvājyam| ॥ ६६ ॥siddhaṃ kuṣṭhanibarhaṇametat prāyogikaṃ bhakṣyam|| 66 ||
।śvayathuṃ sapāṇḍurogaṃ śvitraṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi| ॥braghnabhagandarapiḍakākaṇḍūkoṭhāṃśca vinihanti|| ।iti mustādicūrṇam|
।triphalātiviṣākaṭukānimbakaliṅgakavacāpaṭolānām|॥ ६८ ॥māgadhikārajanīdvayapadmakamūrvāviśālānām|| 68 ||
।bhūnimbapalāśānāṃ dadyāddvipalaṃ tatastrivṛddviguṇā| ॥ ६९ ॥tasyāśca punarbrāhmī taccūrṇaṃ suptinut paramam|| 69 ||
।lelītakaprayogo rasena jātyāḥ samākṣikaḥ paramaḥ| ॥ ७० ॥saptadaśakuṣṭhaghātī mākṣikadhātuśca mūtreṇa|| 70 ||
।śreṣṭhaṃ gandhakayogāt suvarṇamākṣikaprayogādvā| ॥ ७१ ॥sarvavyādhinibarhaṇamadyāt kuṣṭhī rasaṃ ca nigṛhītam|| 71 ||
।vajraśilājatusahitaṃ sahitaṃ vā yogarājena| ॥ ७२ ॥sarvavyādhipraśamanamadyātkuṣṭhī nigṛhya nityaṃ ca|| 72 ||
।khadirasuradārusāraṃ śrapayitvā tadrasena toyārthaḥ| ॥ ७३ ॥kṣaudraprasthe kāryaḥ kārye te cāṣṭapalike ca|| 73 ||
।tatrāyaścūrṇānāmaṣṭapalaṃ prakṣipettathā'mūni| ॥ ७४ ॥triphalaile tvaṅmaricaṃ patraṃ kanakaṃ ca karṣāṃśam|| 74 ||
।matsyaṇḍikā madhusamā tanmāsaṃ jātamāyase bhāṇḍe| ॥madhvāsavamācarataḥ kuṣṭhakilāse śamaṃ yātaḥ|| ।iti madhvāsavaḥ|
।khadirakaṣāyadroṇaṃ kumbhe ghṛtabhāvite samāvāpya| ॥ ७६ ॥dravyāṇi cūrṇitāni ca ṣaṭpalikānyatra deyāni|| 76 ||
।triphalāvyoṣaviḍaṅgarajanīmustāṭarūṣakendrayavāḥ| ॥ ७७ ॥sauvarṇī ca tathā tvak chinnaruhā ceti tanmāsam|| 77 ||
।nidadhīta dhānyamadhye prātaḥ prātaḥ pibettato yuktyā| ॥ ७८ ॥māsena mahākuṣṭhaṃ hantyevālpaṃ tu pakṣeṇa|| 78 ||
।arśaḥśvāsabhagandarakāsakilāsapramehaśoṣāṃśca| ॥nā bhavati kanakavarṇaḥ pītvā'riṣṭaṃ kanakabindum|| ।iti kanakabindvariṣṭam|
।kuṣṭheṣvanilakaphakṛteṣvevaṃ peyastathā'pi paitteṣu| ॥ ८० ॥kṛtamālakvāthaścāpyeṣa viśeṣāt kaphakṛteṣu|| 80 ||
।triphalāsavaśca gauḍaḥ sacitrakaḥ kuṣṭharogavinihantā|॥ ८१ ॥kramukadaśamūladantīvarāṅgamadhuyogasaṃyuktaḥ|| 81 ||
।laghūni cānnāni hitāni vidyāt kuṣṭheṣu śākāni ca tiktakāni| ॥ ८२ ॥bhallātakaiḥ satriphalaiḥ sanimbairyuktāni cānnāni ghṛtāni caiva|| 82 ||
।purāṇadhānyānyatha jāṅgalāni māṃsāni mudgāśca paṭolayuktāḥ|, ॥ ८३ ॥śastā, na gurvamlapayodadhīni nānūpamatsyā na guḍastilāśca|| 83 ||
।elā kuṣṭhaṃ dārvī śatapuṣpā citrako viḍaṅgaśca| ॥ ८४ ॥kuṣṭhālepanamiṣṭaṃ rasāñjanaṃ cābhayā caiva|| 84 ||
।citrakamelāṃ bimbīṃ vṛṣakaṃ trivṛdarkanāgarakam| ॥ ८५ ॥cūrṇīkṛtamaṣṭāhaṃ bhāvayitavyaṃ palāśasya|| 85 ||
।kṣāreṇa gavāṃ mūtrasrutena tenāsya maṇḍalānyāśu| ॥ ८६ ॥bhidyante vilayanti ca liptānyarkābhitaptāni|| 86 ||
।māṃsī maricaṃ lavaṇaṃ rajanī tagaraṃ sudhā gṛhāddhūmaḥ| ॥ ८७ ॥mūtraṃ pittaṃ kṣāraḥ pālāśaḥ kuṣṭhahā lepaḥ|| 87 ||
।trapu sīsamayaścūrṇaṃ maṇḍalanut phalgucitrakau bṛhatī| ॥ ८८ ॥godhārasaḥ salavaṇo dāru ca mūtraṃ ca maṇḍalanut|| 88 ||
।kadalīpalāśapāṭaliniculakṣārāmbhasā prasannena| ॥ ८९ ॥māṃseṣu toyakāryaṃ kāryaṃ piṣṭe ca kiṇve ca|| 89 ||
।tairmedakaḥ sujātaḥ kiṇvairjanitaṃ pralepanaṃ śastam| ॥ ९० ॥maṇḍalakuṣṭhavināśanamātapasaṃsthaṃ kṛmighnaṃ ca|| 90 ||
।mustaṃ madanaṃ triphalā karañja āragvadhakaliṅgayavāḥ| ॥ ९१ ॥dārvī sasaptaparṇā snānaṃ siddhārthakaṃ nāma|| 91 ||
।eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇakastathodgharṣaḥ| ॥ ९२ ॥tvagdoṣakuṣṭhaśophaprabādhanaḥ pāṇḍurogaghnaḥ|| 92 ||
।kuṣṭhaṃ karañjabījānyeḍagajaḥ kuṣṭhasūdano lepaḥ|॥ ९३ ॥prapunnāḍabījasaindhavarasāñjanakapitthalodhrāśca|| 93 ||
।śvetakaravīramūlaṃ kuṭajakarañjayoḥ phalaṃ tvaco dārvyāḥ| ॥ ९४ ॥sumanaḥpravālayukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ|| 94 ||
।lodhrasya dhātakīnāṃ vatsakabījasya naktamālasya| ॥ ९५ ॥kalkaśca mālatīnāṃ kuṣṭheṣūnmardanālepau|| 95 ||
।śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣapatrāṇi| ॥piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ kuṣṭhanullepaḥ|| ।iti lepāḥ|
।dārvyā rasāñjanasya ca nimbapaṭolasya khadirasārasya| ॥ ९७ ॥āragvadhavṛkṣakayostriphalāyāḥ saptaparṇasya|| 97 ||
।iti ṣaṭ kaṣāyayogāḥ kuṣṭhaghnāḥ saptamaśca tiniśasya| ॥ ९८ ॥snāne pāne ca hitāstathā'ṣṭamaścāśvamārasya|| 98 ||
।ālepanaṃ pragharṣaṇamavacūrṇanameta eva ca kaṣāyāḥ| ॥ ९९ ॥tailaghṛtapākayoge ceṣyante kuṣṭhaśāntyartham|| 99 ||
।triphalā nimbapaṭolaṃ mañjiṣṭhā rohiṇī vacā rajanī| ॥ १०० ॥eṣa kaṣāyo'bhyasto nihanti kaphapittajaṃ kuṣṭham|| 100 ||
।etaireva ca sarpiḥ siddhaṃ vātolbaṇaṃ jayati kuṣṭham| ॥ १०१ ॥eṣa ca kalpo diṣṭaḥ khadirāsanadārunimbānām|| 101 ||
।kuṣṭhārkatutthakaṭphalamūlakabījāni rohiṇī kaṭukā| ॥ १०२ ॥kuṭajaphalotpalamustaṃ bṛhatīkaravīrakāsīsam|| 102 ||
।eḍagajanimbapāṭhā durālabhā citrako viḍaṅgaśca| ॥ १०३ ॥tiktālābukabījaṃ kampillakasarṣapau vacā dārvī|| 103 ||
।etaistailaṃ siddhaṃ kuṣṭhaghnaṃ yoga eṣa cālepaḥ| ॥ १०४ ॥udvartanaṃ pragharṣaṇamavacūrṇanameṣa eveṣṭaḥ|| 104 ||
।śvetakaravīrakaraso gomūtraṃ citrako viḍaṅgaśca| ॥kuṣṭheṣu tailayogaḥ siddho'yaṃ saṃmato bhiṣajām|| ।iti śvetakaravīrādyaṃ tailam|
।śvetakaravīrapallavamūlatvagvatsako viḍaṅgaśca| ॥ १०६ ॥kuṣṭhārkamūlasarṣapaśigrutvagrohiṇī kaṭukā|| 106 ||
।etaistailaṃ siddhaṃ kalkaiḥ pādāṃśikairgavāṃ mūtram| ॥dattvā tailacaturguṇamabhyaṅgāt kuṣṭhakaṇḍūghnam|| ।iti śvetakaravīrapallavādyaṃ tailam|
।tiktālābukabījaṃ dve tutthe rocanā haridre dve| ॥ १०८ ॥bṛhatīphalameraṇḍaḥ saviśālaścitrako mūrvā|| 108 ||
।kāsīsahiṅguśigrutryūṣaṇasuradārutumburuviḍaṅgam| ॥ १०९ ॥lāṅgalakaṃ kuṭajatvak kaṭukākhyā rohiṇī caiva|| 109 ||
।sarṣapatailaṃ kalkairetairmūtre caturguṇe sādhyam|॥kaṇḍūkuṣṭhavināśanamabhyaṅgānmārutakaphahantṛ|| ।iti tiktekṣvākvāditailam|
।kanakakṣīrī śailā bhārgī dantyāḥ phalāni mūlaṃ ca| ॥ १११ ॥jātīpravālasarṣapalaśunaviḍaṅgaṃ karañjatvak|| 111 ||
।saptacchadārkapallavamūlatvaṅnimbacitrakāsphotāḥ| ॥ ११२ ॥guñjairaṇḍaṃ bṛhatīmūlakasurasārjakaphalāni|| 112 ||
।kuṣṭhaṃ pāṭhā mustaṃ tumburumūrvāvacāḥ saṣaḍgranthāḥ|॥ ११३ ॥eḍagajakuṭajaśigrutryūṣaṇabhallātakakṣavakāḥ|| 113 ||
।haritālamavākpuṣpī tutthaṃ kampillako'mṛtāsaṃjñaḥ| ॥ ११४ ॥saurāṣṭrī kāsīsaṃ dārvītvak sarjikālavaṇam|| 114 ||
।kalkairetaistailaṃ karavīrakamūlapallavakaṣāye| ॥ ११५ ॥sārṣapamathavā tailaṃ gomūtracaturguṇaṃ sādhyam|| 115 ||
।sthāpyaṃ kaṭukālābuni tatsiddhaṃ tena maṇḍalānyāśu| ॥bhindyādbhiṣagabhyaṅgātkṛmīṃśca kaṇḍūṃ ca vinihanyāt|| ।iti kanakakṣīrītailam|
।kuṣṭhaṃ tamālapatraṃ maricaṃ samanaḥśilaṃ sakāsīsam| ॥ ११७ ॥tailena yuktamuṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre|| 117 ||
।tenāliptaṃ sidhmaṃ saptāhādvyeti tiṣṭhato gharme| ॥māsānnavaṃ kilāsaṃ snānaṃ muktvā viśuddhatanoḥ|| ।iti sidhme lepaḥ|
।sarṣapakarañjakoṣātakīnāṃ tailānyatheṅgudīnāṃ ca| ॥ ११९ ॥kuṣṭheṣu hitānyāhustailaṃ yaccāpi khadirasārasya|| 119 ||
।jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaḥ payastuttham| ॥ १२० ॥eṣa ghṛtatailapākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarjarasaḥ|| 120 ||
।deyaḥ samadhūcchiṣṭo vipādikā tena śāmyate'bhyaktā| ॥carmaikakuṣṭhakiṭimaṃ kuṣṭhaṃ śāmyatyalasakaṃ ca|| ।iti vipādikāharaghṛtataile|
।kiṇvaṃ varāharudhiraṃ pṛthvīkā saindhavaṃ ca lepaḥ syāt| ॥ १२२ ॥lepo yojyaḥ kustumburūṇi kuṣṭhaṃ ca maṇḍalanut|| 122 ||
।pūtīkadārujaṭilāḥ pakvasurā kṣaudramudgaparṇyau ca| ॥ १२३ ॥lepaḥ sakākanāso maṇḍalakuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ|| 123 ||
।citrakaśobhāñjanakau guḍūcyapāmārgadevadārūṇi| ॥ १२४ ॥khadiro dhavaścalepaḥ śyāmā dantī dravantī ca|| 124 ||
।lākṣārasāñjanailāḥ punarnavā ceti kuṣṭhino lepāḥ| ॥ १२५ ॥dadhimaṇḍayutāḥ sarve deyāḥ ṣaṇmārutakaphakuṣṭhaghnāḥ|| 125 ||
।eḍagajakuṣṭhasaindhavasauvīrakasarṣapaiḥ kṛmighnaiśca| ॥ १२६ ॥kṛmikuṣṭhamaṇḍalākhyaṃ dadrūkuṣṭhaṃ ca śamamupaiti|| 126 ||
।eḍagajaḥ sarjaraso mūlakabījaṃ ca sidhmakuṣṭhānām| ॥ १२७ ॥kāñjikayuktaṃ tu pṛthaṅmatamidamudvartanaṃ lepāḥ|| 127 ||
।vāsā triphalā pāne snāne codvartane pralepe ca| ॥ १२८ ॥bṛhatīsevyapaṭolāḥ sasārivā rohiṇī caiva|| 128 ||
।khadirāvaghātakakubharohītakalodhrakuṭajadhavanimbāḥ| ॥ १२९ ॥saptacchadakaravīrāḥ śasyante snānapāneṣu|| 129 ||
।jalavāpyalohakeśarapatraplavacandanaṃ mṛṇālāni| ॥ १३० ॥bhāgottarāṇi siddhaṃ pralepanaṃ pittakaphakuṣṭhe|| 130 ||
।yaṣṭyāhvalodhrapadmakapaṭolapicumardacandanarasāśca| ॥ १३१ ॥snāne pāne ca hitāḥ suśītalāḥ pittakuṣṭhibhyaḥ|| 131 ||
।ālepanaṃ priyaṅgurhareṇukā vatsakasya ca phalāni| ॥ १३२ ॥sātiviṣā ca sasevyā sacandanā rohiṇī kaṭukā|| 132 ||
।tiktaghṛtairdhautaghṛtairabhyaṅgo dahyamānakuṣṭheṣu|॥ १३३ ॥tailaiścandanamadhukaprapauṇḍarīkotpalayutaiśca|| 133 ||
।klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake sacarmadale| ॥ १३४ ॥śītāḥ pradehasekā vyadho vireko ghṛtaṃ tiktam|| 134 ||
।khadiraghṛtaṃ nimbaghṛtaṃ dārvīghṛtamuttamaṃ paṭolaghṛtam| ॥ १३५ ॥kuṣṭheṣu raktapittaprabaleṣu bhiṣagjitaṃ siddham|| 135 ||
।triphalātvaco'rdhapalikāḥ paṭolapatraṃ ca kārṣikāḥ śeṣāḥ| ॥ १३६ ॥kaṭurohiṇī sanimbā yaṣṭyāhvā trāyamāṇā ca|| 136 ||
।eṣa kaṣāyaḥ sādhyo dattvā dvipalaṃ masūravidalānām| ॥ १३७ ॥salilāḍhake'ṣṭabhage śeṣe pūto raso grāhyaḥ|| 137 ||
।te ca kaṣāye'ṣṭapale catuṣpalaṃ sarpiṣaśca paktavyam| ॥ १३८ ॥yāvatsyādaṣṭapalaṃ śeṣaṃ peyaṃ tataḥ koṣṇam|| 138 ||
।tadvātapittakuṣṭhaṃ vīsarpaṃ vātaśoṇitaṃ prabalam| ॥ १३९ ॥jvaradāhagulmavidradhivibhramavisphoṭakān hanti|| 139 ||
।nimbapaṭolaṃ dārvīṃ durālabhāṃ tiktarohiṇīṃ triphalām| ॥ १४० ॥kuryādardhadalāṃśaṃ parpaṭakaṃ trāyamāṇāṃ ca|| 140 ||
।salilāḍhakasiddhānāṃ rase'ṣṭabhāgasthite kṣipet pūte| ॥ १४१ ॥candanakirātatiktakamāgadhikāstrāyamāṇāṃ ca|| 141 ||
।mustaṃ vatsakabījaṃ kalkīkṛtyārdhakārṣikān bhāgān| ॥ १४२ ॥navasarpiṣaśca ṣaṭpalametatsiddhaṃ ghṛtaṃ peyam|| 142 ||
।kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇīpāṇḍvāmayaśvayathuhāri|॥pāmāvisarpapiḍakākaṇḍūmadagaṇḍanutsiddham|| ।iti tiktaṣaṭpalakaṃ ghṛtam|
।saptacchadaṃ prativiṣāṃ śampākaṃ tiktarohiṇīṃ pāṭhām| ॥ १४४ ॥mustamuśīraṃ triphalāṃ paṭolapicumardaparpaṭakam|| 144 ||
।dhanvayavāsaṃ candanamupakulyāṃ padmakaṃ haridre dve| ॥ १४५ ॥ṣaḍgranthāṃ saviśālāṃ śatāvarīṃ sārive cobhe|| 145 ||
।vatsakabījaṃ yāsaṃ mūrvāmamṛtāṃ kirātatiktaṃ ca| ॥ १४६ ॥kalkān kuryānmatimānyaṣṭyāhvaṃ trāyamāṇāṃ ca|| 146 ||
।kalkaścāturbhāgo jalamaṣṭaguṇaṃ raso'mṛtaphalānām| ॥ १४७ ॥dviguṇo ghṛtātpradeyastatsarpiḥ pāyayetsiddham|| 147 ||
।kuṣṭhāni raktapittaprabalānyarśāṃsi raktavāhīni| ॥ १४८ ॥vīsarpamamlapittaṃ vātāsṛk pāṇḍurogaṃ ca|| 148 ||
।visphoṭakānsapāmānunmādaṃ kāmalāṃ jvaraṃ kaṇḍūm| ॥ १४९ ॥hṛdrogagulmapiḍakā asṛgdaraṃ gaṇḍamālāṃ ca|| 149 ||
।hanyādetat sarpiḥ pītaṃ kāle yathābalaṃ sadyaḥ|॥yogaśatairapyajitānmahāvikārānmahātiktam|| ।iti mahātiktakaṃ ghṛtam|
।doṣe hṛte'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane| ॥ १५१ ॥snehe ca kālayukte na kuṣṭhamanuvartate sādhyam|| 151 ||
।khadirasya tulāḥ pañca śiṃśapāsanayostule| ॥ १५२ ॥tulārdhāḥ sarva evaite karañjāriṣṭavetasāḥ|| 152 ||
।parpaṭaḥ kuṭajaścaiva vṛṣaḥ kṛmiharastathā| ॥ १५३ ॥haridre kṛtamālaśca guḍūcī triphalā trivṛt|| 153 ||
।saptaparṇaśca saṃkṣuṇṇā daśadroṇeṣu vāriṇaḥ| ॥ १५४ ॥aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu kaṣāyamavatārayet|| 154 ||
।dhātrīrasaṃ ca tulyāṃśaṃ sarpiṣaścāḍhakaṃ pacet| ॥ १५५ ॥mahātiktakakalkaistu yathoktaiḥ palasaṃmitaiḥ|| 155 ||
।nihanti sarvakuṣṭhāni pānābhyaṅganiṣevaṇāt| ॥mahākhadiramityetat paraṃ kuṣṭhavikāranut|| ।iti mahākhadiraṃ ghṛtam|
।prapatatsu lasīkāprasruteṣu gātreṣu jantujagdheṣu| ॥ १५७ ॥mūtraṃ nimbaviḍaṅge snānaṃ pānaṃ pradehaśca|| 157 ||
।vṛṣakuṭajasaptaparṇāḥ karavīrakarañjanimbakhadirāśca| ॥ १५८ ॥snāne pāne lepe krimikuṣṭhanudaḥ sagomūtrāḥ|| 158 ||
।pānāhāravidhāne prasecane dhūpane pradehe ca| ॥ १५९ ॥kṛmināśanaṃ viḍaṅgaṃ viśiṣyate kuṣṭhahā khadiraḥ|| 159 ||
।eḍagajaḥ saviḍaṅgo mūlānyāragvadhasya kuṣṭhānām| ॥ १६० ॥uddālanaṃ śvadantā gośvavarāhoṣṭradantāśca|| 160 ||
।eḍagajaḥ saviḍaṅgo dve ca niśe rājavṛkṣamūlaṃ ca| ॥ १६१ ॥kuṣṭhoddālanamagryaṃ sapippalīpākalaṃ yojyam|| 161 ||
।śvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ yoktavyaṃ sarvato viśuddhānām| ॥ १६२ ॥śvitre sraṃsanamagryaṃ malapūrasa iṣyate saguḍaḥ|| 162 ||
।taṃ pītvā susnigdho yathābalaṃ sūryapādasaṃtāpam| ॥ १६३ ॥saṃseveta viriktastryahaṃ pipāsuḥ pibet peyām|| 163 ||
।śvitre'ṅge ye sphoṭā jāyante kaṇṭakena tānbhindyāt| ॥ १६४ ॥sphoṭeṣu visruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet pakṣam|| 164 ||
।malapūmasanaṃ priyaṅguṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya| ॥ १६५ ॥pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathābalaṃ phāṇitopetam|| 165 ||
।yaccānyat kuṣṭhaghnaṃ śvitrāṇāṃ sarvameva tacchastam| ॥ १६६ ॥khadirodakasaṃyuktaṃ khadirodakapānamagryaṃ vā|| 166 ||
।samanaḥśilaṃ viḍaṅgaṃ kāsīsaṃ rocanāṃ kanakapuṣpīm| ॥ १६७ ॥śvitrāṇāṃ praśamarthaṃ sasaindhavaṃ lepanaṃ dadyāt|| 167 ||
।kadalīkṣārayutaṃ vā kharāsthi dagdhaṃ gavāṃ rudhirayuktam| ॥ १६८ ॥hastimadādhyuṣitaṃ vā mālatyāḥ korakakṣāram|| 168 ||
।nīlotpalaṃ sakuṣṭhaṃ sasaindhavaṃ hastimūtrapiṣṭaṃ vā| ॥ १६९ ॥mūlakabījāvalgujalepaḥ piṣṭo gavāṃ mūtre|| 169 ||
।kākodumbarikā vā sāvalgujacitrakā gavāṃ mūtre| ॥ १७० ॥piṣṭā manaḥśilā vā saṃyuktā barhipittena|| 170 ||
।lepaḥ kilāsahantā bījānyāvalgujāni lākṣā ca| ॥ १७१ ॥gopittamañjane dve pippalyaḥ kālaloharajaḥ|| 171 ||
।śuddhyā śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām| ॥ १७२ ॥śvitraṃ kasyacideva praṇaśyati kṣīṇapāpasya|| 172 ||
।dāruṇaṃ cāruṇaṃ śvitraṃ kilāsaṃ nāmabhistribhiḥ| ॥ १७३ ॥vijñeyaṃ trividhaṃ tacca tridoṣaṃ prāyaśaśca tat|| 173 ||
।doṣe raktāśrite raktaṃ tāmraṃ māṃsasamāśrite| ॥ १७४ ॥śvetaṃ medaḥśrite śvitraṃ guru taccottarottaram|| 174 ||
।yat parasparato'bhinnaṃ bahu yadraktalomavat| ॥ १७५ ॥yacca varṣagaṇotpannaṃ tacchvitraṃ naiva sidhyati|| 175 ||
।araktaloma tanu yat pāṇḍu nāticirotthitam| ॥ १७६ ॥madhyāvakāśe cocchūnaṃ śvitraṃ tatsādhyamucyate|| 176 ||
।vacāṃsyatathyāni kṛtaghnabhāvo nindā surāṇāṃ gurudharṣaṇaṃ ca| ॥ १७७ ॥pāpakriyā pūrvakṛtaṃ ca karma hetuḥ kilāsasya virodhi cānnam|| 177 ||
-tatra ślokāḥ- ।heturdravyaṃ liṅgaṃ vividhaṃ ye yeṣu cādhikā doṣāḥ| ॥ १७८ ॥kuṣṭheṣu doṣaliṅgaṃ samāsato doṣanirdeśaḥ|| 178 ||
।sādhyamasādhyaṃ kṛcchraṃ kuṣṭhaṃ kuṣṭhāpahāśca ye yogāḥ| ॥ १७९ ॥siddhāḥ kilāsaheturliṅgaṃ gurulāghavaṃ tathā śāntiḥ|| 179 ||
।iti saṃgrahaḥ praṇīto maharṣiṇā kuṣṭhanāśane'dhyāye| ॥ १८० ॥smṛtibuddhivardhanārthaṃ śiṣyāya hutāśaveśāya|| 180 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||