॥ १ ॥athāto rājayakṣmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 8
राजयक्ष्मचिकित्सितम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 190-191)
तत्र श्लोकौ-प्रागुत्पत्तिर्निमित्तानि प्राग्रूपं रूपसंग्रहः।समासाद् व्यासतश्चोक्तं भेषजं राजयक्ष्मणः॥
verse 190 →नामहेतुरसाध्यत्वं साध्यत्वं कृच्छ्रसाध्यता।
verse 191 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।divaukasāṃ kathayatāmṛṣibhirvai śrutā kathā| ॥ ३ ॥kāmavyasanasaṃyuktā paurāṇī śaśinaṃ prati|| 3 ||
।rohiṇyāmatisaktasya śarīraṃ nānurakṣataḥ| ॥ ४ ॥ājagāmālpatāmindordehaḥ snehaparikṣayāt|| 4 ||
।duhitṝṇāmasaṃbhogāccheṣāṇāṃ ca prajāpateḥ| ॥ ५ ॥krodho niḥśvāsarūpeṇa mūrtimān niḥsṛto mukhāt|| 5 ||
।prajāpaterhi duhitṝraṣṭāviṃśatimaṃśumān| ॥ ६ ॥bhāryārthaṃ pratijagrāha na ca sarvāsvavartata|| 6 ||
।guruṇā tamavadhyātaṃ bhāryāsvasamavartinam| ॥ ७ ॥rajaḥparītamabalaṃ yakṣmā śaśinamāviśat|| 7 ||
।so'bhibhūto'timahatā gurukrodhena niṣprabhaḥ| ॥ ८ ॥devadevarṣisahito jagāma śaraṇaṃ gurum|| 8 ||
।atha candramasaḥ śuddhāṃ matiṃ buddhā prajāpatiḥ| ॥ ९ ॥prasādaṃ kṛtavān somastato'śvibhyāṃ cikitsitaḥ|| 9 ||
।sa vimuktagrahaścandro virarāja viśeṣataḥ| ॥ १० ॥aujasā vardhito'śvibhyāṃ śuddhaṃ sattvamavāpa ca|| 10 ||
।krodho yakṣmā jvaro roga ekārtho duḥkhasaṃjñakaḥ| ॥ ११ ॥yasmāt sa rājñaḥ prāgāsīdrājayakṣmā tato mataḥ|| 11 ||
।sa yakṣmā huṅkṛto'śvibhyāṃ mānuṣaṃ lokamāgataḥ| ॥ १२ ॥labdhvā caturvidhaṃ hetuṃ samāviśati mānavān|| 12 ||
।ayathābalamārambhaṃ vegasaṃdhāraṇaṃ kṣayam| ॥ १३ ॥yakṣmaṇaḥ kāraṇaṃ vidyāccaturthaṃ viṣamāśanam|| 13 ||
।yuddhādhyayanabhārādhvalaṅghanaplavanādibhiḥ| ॥ १४ ॥patanairabhighātairvā sāhasairvā tathā'paraiḥ|| 14 ||
।ayathābalamārambhairjantorurasi vikṣate| ॥ १५ ॥vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau pradhāvati|| 15 ||
।sa śiraḥsthaḥ śiraḥśūlaṃ karoti galamāśritaḥ| ॥ १६ ॥kaṇṭhoddhvaṃsaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam|| 16 ||
।pārśvaśūlaṃ ca pārśvastho varcobhedaṃ gude sthitaḥ| ॥ १७ ॥jṛmbhāṃ jvaraṃ ca sandhistha uraḥsthaścoraso rujam|| 17 ||
।kṣaṇanādurasaḥ kāsāt kaphaṃ ṣṭhīvet saśoṇitam| ॥ १८ ॥jarjareṇorasā kṛcchramuraḥśūlātipīṭitaḥ|| 18 ||
।iti sāhasiko yakṣmā rūpairetaiḥ prapadyate| ॥ १९ ॥ekādaśabhirātmajño bhajettasmānna sāhasam|| 19 ||
।hrīmattvādvā ghṛṇitvādvā bhayādvā vegamāgatam| ॥ २० ॥vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigṛhṇāti yadā naraḥ|| 20 ||
।tadā vegapratīghātāt kaphapitte samīrayan| ॥ २१ ॥ūrdhvaṃ tiryagadhaścaiva vikārān kurute'nilaḥ|| 21 ||
।pratiśyāyaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam| ॥ २२ ॥pārśvaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ jvaramaṃsāvamardanam|| 22 ||
।aṅgamardaṃ muhuśchardiṃ varcobhedaṃ trilakṣaṇam| ॥ २३ ॥rūpāṇyekādaśaitāni yakṣmā yairucyate mahān|| 23 ||
।īrṣyotkaṇṭhābhayatrāsakrodhaśokātikarśanāt| ॥ २४ ॥ativyavāyānaśanācchrukramojaśca hīyate|| 24 ||
।tataḥ snehakṣayādvāyurvṛddho doṣāvudīrayan| ॥ २५ ॥pratiśyāyaṃ jvaraṃ kāsamaṅgamardaṃ śirorujam|| 25 ||
।śvāsaṃ viḍbhedamaruciṃ pārśvaśūlaṃ svarakṣayam| ॥ २६ ॥karoti cāṃsasaṃtāpamekādaśagadānimān|| 26 ||
।liṅgānyāvedayantyetānyekādaśa mahāgadam| ॥ २७ ॥saṃprāptaṃ rājayakṣmāṇaṃ kṣayāt prāṇakṣayapradam|| 27 ||
।vividhānyannapānāni vaiṣamyeṇa samaśnataḥ| ॥ २८ ॥janayantyāmayān ghorānviṣamānmārutādayaḥ|| 28 ||
।srotāṃsi rudhirādīnāṃ vaiṣamyādviṣamaṃ gatāḥ| ॥ २९ ॥ruddhvā rogāya kalpante puṣyanti ca na dhātavaḥ|| 29 ||
।pratiśyāyaṃ prasekaṃ ca kāsaṃ chardimarocakam| ॥ ३० ॥jvaramaṃsābhitāpaṃ ca chardanaṃ rudhirasya ca|| 30 ||
।pārśvaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ svarabhedamathāpi ca| ॥ ३१ ॥kaphapittānilakṛtaṃ liṅgaṃ vidyādyathākramam|| 31 ||
।iti vyādhisamūhasya rogarājasya hetujam| ॥ ३२ ॥rūpamekādaśavidhaṃ hetuścoktaścaturvidhaḥ|| 32 ||
।pūrvarūpaṃ pratiśyāyo daurbalyaṃ doṣadarśanam| ॥ ३३ ॥adoṣeṣvapi bhāveṣu kāye bībhatsadarśanam|| 33 ||
।ghṛṇitvamaśnataścāpi balamāṃsaparikṣayaḥ| ॥ ३४ ॥strīmadyamāṃsapriyatā priyatā cāvaguṇṭhane|| 34 ||
।makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| ॥ ३५ ॥prāyo'nnapāne keśānāṃ nakhānāṃ cābhivardhanam|| 35 ||
।patatribhiḥ pataṅgaiśca śvāpadaiścābhidharṣaṇam| ॥ ३६ ॥svapne keśāsthirāśīnāṃ bhasmanaścādhirohaṇam|| 36 ||
।jalāśayānāṃ śailānāṃ vanānāṃ jyotiṣāmapi| ॥ ३७ ॥śuṣyatāṃ kṣīyamāṇānāṃ patatāṃ yacca darśanam|| 37 ||
।prāgrūpaṃ bahurūpasya tajjñeyaṃ rājayakṣmaṇaḥ| ॥ ३८ ॥rūpaṃ tvasya yathoddeśaṃ nirdekṣyāmi sabheṣajam|| 38 ||
।yathāsvenoṣmaṇā pākaṃ śārīrā yānti dhātavaḥ| ॥ ३९ ॥srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātutaḥ|| 39 ||
।srotasāṃ saṃnirodhācca raktādīnāṃ ca saṃkṣayāt| ॥ ४० ॥dhātūṣmaṇāṃ cāpacayādrājayakṣmā pravartate|| 40 ||
।tasmin kāle pacatyagniryadannaṃ koṣṭhasaṃśritam| ॥ ४१ ॥malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiṃcidojase|| 41 ||
।tasmāt purīṣaṃ saṃrakṣyaṃ viśeṣādrājayakṣmiṇaḥ| ॥ ४२ ॥sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam|| 42 ||
।rasaḥ srotaḥsu ruddheṣu svasthānastho vidahyate| ॥ ४३ ॥sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravatate|| 43 ||
।jāyante vyādhayaścātaḥ ṣaḍekādaśa vā punaḥ| ॥ ४४ ॥yeṣāṃ saṃghātayogena rājayakṣmeti kathyate|| 44 ||
।kāṃso'satāpo vaisvaryaṃ jvaraḥ pārśvaśirorujā| ॥ ४५ ॥chardanaṃ raktakaphayoḥ śvāsavarcogado'ruciḥ|| 45 ||
।rūpāṇyekādaśaitāni yakṣmaṇaḥ ṣaḍimāni vā| ॥ ४६ ॥kāso jvaraḥ pārśvaśūlaṃ svaravarcogado'ruciḥ|| 46 ||
।sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye| ॥ ४७ ॥yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā|| 47 ||
।ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva vā| ॥ ४८ ॥mārutādhmātaśiraso mārutaṃ śyāyate prati|| 48 ||
।pratiśyāyastato ghoro jāyate dehakarśanaḥ| ॥ ४९ ॥tasya rūpaṃ śiraḥśūlaṃ gauravaṃ ghrāṇaviplavaḥ|| 49 ||
।jvaraḥ kāsaḥ kaphotkleśaḥ svarabhedo'ruciḥ klamaḥ| ॥ ५० ॥indriyāṇāmasāmarthyaṃ yakṣmā cātaḥ prajāyate|| 50 ||
।picchilaṃ bahalaṃ visraṃ haritaṃ śvetapītakam| ॥ ५१ ॥kāsamāno rasaṃ yakṣmī niṣṭhīvati kaphānugam|| 51 ||
।aṃsapārśvābhitāpaśca saṃtāpaḥ karapādayoḥ| ॥ ५२ ॥jvaraḥ sarvāṅgagaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ|| 52 ||
।vātātpittātkaphādraktāt kāsavegāt sapīnasāt| ॥ ५३ ॥svarabhedo bhavedvātādrūkṣaḥ kṣāmaścalaḥ svaraḥ|| 53 ||
।tālukaṇṭhapariploṣaḥ pittādvaktumasūyate| ॥ ५४ ॥kaphādbhedo vibaddhaśca svaraḥ khurakhurāyate|| 54 ||
।sanno raktavibaddhatvāt svaraḥ kṛcchrāt pravartate| ॥ ५५ ॥kāsātivegāt kaṣaṇaḥ pīnasātkaphavātikaḥ|| 55 ||
।pārśvaśūlaṃ tvaniyataṃ saṃkocāyāmalakṣaṇam| ॥ ५६ ॥śiraḥśūlaṃ sasaṃtāpaṃ yakṣmiṇaḥ syātsagauravam|| 56 ||
।abhisanne śarīre tu yakṣmiṇo viṣamāśanāt| ॥ ५७ ॥kaṇṭhātpravartate raktaṃ śleṣmā cotkliṣṭasaṃcitaḥ|| 57 ||
।raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīnnānupadyate| ॥ ५८ ॥āmāśayasthamutkliṣṭaṃ bahutvāt kaṇṭhameti ca|| 58 ||
।vātaśleṣmavibaddhatvādurasaḥ śvāsamṛcchati| ॥ ५९ ॥doṣairupahate cāgnau sapicchamatisāryate|| 59 ||
।pṛthagdoṣaiḥ samastairvā jihvāhṛdayasaṃśritaiḥ| ॥ ६० ॥jāyate'rucirāhāre dviṣṭairarthaiśca mānasaiḥ|| 60 ||
।kaṣāyatiktamadhurairvidyānmukharasaiḥ kramāt| ॥ ६१ ॥vātādyairaruciṃ jātāṃ mānasīṃ doṣadarśanāt|| 61 ||
।arocakāt kāsavegāddoṣotkleśādbhayādapi| ॥ ६२ ॥chardiryā sā vikārāṇāmanyeṣāmapyupadravaḥ|| 62 ||
।sarvastridoṣajo yakṣmā doṣāṇāṃ tu balābalam| ॥ ६३ ॥parīkṣyāvāsthikaṃ vaidyaḥ śoṣiṇaṃ samupācaret|| 63 ||
।pratiśyāye śiraḥśūle kāse śvāse svarakṣaye| ॥ ६४ ॥pārśvaśūle ca vividhāḥ kriyāḥ sādhāraṇīḥ śṛṇu|| 64 ||
।pīnase svedamabhyaṅgaṃ dhūmamālepanāni ca| ॥ ६५ ॥pariṣekāvagāhāṃśca yāvakaṃ vāṭyameva ca|| 65 ||
।lavaṇāmlakaṭūṣṇāṃśca rasān snehopabṛṃhitān| ॥ ६६ ॥lāvatittiridakṣāṇāṃ vartakānāṃ ca kalpayet|| 66 ||
।sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram| ॥ ६७ ॥dāḍimāmalakopetaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet|| 67 ||
।tena ṣaḍvinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ| ॥ ६८ ॥mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣairvā sūpakalpitaiḥ|| 68 ||
।yavagodhūmaśālyannairyathāsātmyamupācaret| ॥ ६९ ॥pibetprasādaṃ vāruṇyā jalaṃ vā pāñcamūlikam|| 69 ||
।dhānyanāgarasiddhaṃ vā tāmalakyā'thavā śṛtam| ॥ ७० ॥parṇinībhiścatasṛbhistena cānnāni kalpayet|| 70 ||
।kṛśarotkārikāmāṣakulatthayavapāyasaiḥ| ॥ ७१ ॥saṃkarasvedavidhinā kaṇṭhaṃ pārśvamuraḥ śiraḥ|| 71 ||
।svedayet patrabhaṅgeṇa śiraśca pariṣecayet| ॥ ७२ ॥balāguḍūcīmadhukaśṛtairṛvā vāribhiḥ sukhaiḥ|| 72 ||
।bastamatsyaśirobhirvā nāḍīsvedaṃ prayojayet| ॥ ७३ ॥kaṇṭhe śirasi pārśve ca payobhirvā savātikaiḥ|| 73 ||
।audakānūpamāṃsāni salilaṃ pāñcamūlikam| ॥ ७४ ॥sasnehamāranālaṃ vā nāḍīsvede prayojayet|| 74 ||
।jīvantyāḥ śatapuṣpāyā balāyā madhukasya ca| ॥ ७५ ॥vacāyā veśavārasya vidāryā mūlakasya ca|| 75 ||
।audakānūpamāṃsānāmupanāhāḥ susaṃskṛtāḥ| ॥ ७६ ॥śasyante sacatuḥsnehāḥ śiraḥpārśvāṃsaśūlinām|| 76 ||
।śatapuṣpā samadhukaṃ kuṣṭhaṃ tagaracandane| ॥ ७७ ॥ālepanaṃ syāt saghṛtaṃ śiraḥpārśvaṃsaśūlanut|| 77 ||
।balā rāsnā tilāḥ sarpirmadhukaṃ nīlamutpalam| ॥ ७८ ॥palaṅkaṣā devadāru candanaṃ keśaraṃ ghṛtam|| 78 ||
।vīrā balā vidārī ca kṛṣṇagandhā punarnavā| ॥ ७९ ॥śatāvarī payasyā ca kattṛṇaṃ madhukaṃ ghṛtam|| 79 ||
।catvāra ete ślokārdhaiḥ pradehāḥ parikīrtitāḥ| ॥ ८० ॥śastāḥ saṃsṛṣṭakoṣāṇāṃ śiraḥpārśvāṃsaśūlinām|| 80 ||
।nāvanaṃ dhūmapānāni snehāścauttarabhaktikāḥ| ॥ ८१ ॥tailānyabhyaṅgayogīni bastikarma tathā param|| 81 ||
।śṛṅgālābujalaukobhiḥ praduṣṭaṃ vyadhanena vā| ॥ ८२ ॥śiraḥpārśvāṃsaśūleṣu rudhiraṃ tasya nirharet|| 82 ||
।pradehaḥ saghṛtaśceṣṭaḥ padmakośīracandanaiḥ| ॥ ८३ ॥dūrvāmadhukamañjiṣṭhākeśarairvā ghṛtāplutaiḥ|| 83 ||
।prapauṇḍarīkanirguṇḍīpadmakeśaramutpalam| ॥ ८४ ॥kaśerukāḥ payasyā ca sasarpiṣkaṃ pralepanam|| 84 ||
।candanādyena tailena śatadhautena sarpiṣā|, ॥ ८५ ॥abhyaṅgaḥ, payasā sekaḥ śastaśca madhukāmbunā|| 85 ||
।māhendreṇa suśītena candanādiśṛtena vā| ॥ ८६ ॥pariṣekaḥ prayoktavya iti saṃśamanī kriyā|| 86 ||
।doṣādhikānāṃ vamanaṃ śasyate savirecanam| ॥ ८७ ॥snehasvedopapannānāṃ sasnehaṃ yanna karśanam|| 87 ||
।śoṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṃsanādapi| ॥ ८८ ॥abalāpekṣiṇīṃ mātrāṃ kiṃ punaryo viricyate|| 88 ||
।yogān saṃśuddhakoṣṭhānāṃ kāse śvāse svarakṣaye| ॥ ८९ ॥śiraḥpārśvāṃsaśūleṣu siddhānetānprayojayet|| 89 ||
।balāvidārigandhādyairvidāryā madhukena vā| ॥ ९० ॥siddhaṃ salavaṇaṃ sarpirnasyaṃ syātsvaryamuttamam|| 90 ||
।prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā| ॥ ९१ ॥kṣīraṃ sarpiśca tatsiddhaṃ svaryaṃ syānnāvanaṃ param|| 91 ||
।śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsanibarhaṇam| ॥ ९२ ॥prayujyamānaṃ bahuśo ghṛtaṃ cauttarabhaktikam|| 92 ||
।daśamūlena payasā siddhaṃ māṃsarasena ca| ॥ ९३ ॥balāgarbhaṃ ghṛtaṃ sadyo rogānetān prabādhate|| 93 ||
।bhaktasyopari madhye vā yathāgnyabhyavacāritam| ॥ ९४ ॥rāsnāghṛtaṃ vā sakṣīraṃ sakṣīraṃ vā balāghṛtam|| 94 ||
।lehān kāsāpahān svaryāñ śvāsahikkā nibarhaṇān| ॥ ९५ ॥śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnān snehāṃścātaḥ paraṃ śṛṇu|| 95 ||
।ghṛtaṃ kharjūramṛdvīkāśarkarākṣaudrasṃyutam| ॥ ९६ ॥sapippalīkaṃ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham|| 96 ||
।daśamūlaśṛtāt kṣīrāt sarpiryadudiyānnavam| ॥ ९७ ॥sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tat paraṃ svarabodhanam|| 97 ||
।śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsajvarāpaham| ॥ ९८ ॥pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyadudyādghṛtam|| 98 ||
।pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe| ॥ ९९ ॥siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam|| 99 ||
।kharjūraṃ pippalī drākṣā pathyā śṛṅgī durālabhā| ॥ १०० ॥triphalā pippalī mustaṃ śṛṅgāṭaguḍaśarkarāḥ|| 100 ||
।vīrā śaṭī puṣkarākhyaṃ surasaḥ śarkarā guḍaḥ| ॥ १०१ ॥nāgaraṃ citrako lājāḥ pippalyāmalakaṃ guḍaḥ|| 101 ||
।ślokārdhairvihitānetāṃllihyānnā madhusarpiṣā|॥ १०२ ॥kāsaśvāsāpahānsvaryānpārśvaśūlāpahāṃstathā|| 102 ||
।sitopalāṃ tugākṣīrīṃ pippalīṃ bahulāṃ tvacam| ॥ १०३ ॥antyādūrdhvaṃ dviguṇitaṃ lehayenmadhusarpiṣā|| 103 ||
।cūrṇitaṃ prāśayedvā tacchvāsakāsakaphāturam| ॥ १०४ ॥suptajihvārocakinamalpāgniṃ pārśvaśūlinam|| 104 ||
।hastapādāṅgadāheṣu jvare rakte tathordhvage| ॥ १०५ ॥vāsāghṛtaṃ śatāvaryā siddhaṃ vā paramaṃ hitam|| 105 ||
।durālabhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca catasraḥ parṇinīrbalām| ॥ १०६ ॥bhāgānpalonmitān kṛtvā palaṃ parpaṭakasya ca|| 106 ||
।paceddaśaguṇe toye daśabhāgāvaśeṣite| ॥ १०७ ॥rase supūte dravyāṇāmeṣāṃ kalkān samāvapet|| 107 ||
।śaṭhyāḥ puṣkaramūlasya pippalītrāyamāṇayoḥ| ॥ १०८ ॥tāmalakyāḥ kirātānāṃ tiktasya kuṭajasya ca|| 108 ||
।phalānāṃ sārivāyāśca supiṣṭān karṣasaṃmitān| ॥ १०९ ॥tatastena ghṛtaprasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet|| 109 ||
।jvaraṃ dāhaṃ bhramaṃ kāsamaṃsapārśvaśirorujam| ॥ ११० ॥tṛṣṇāṃ chardimatīsārametat sarpirvyapohati|| 110 ||
।jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca| ॥ १११ ॥śaṭīṃ puṣkaramūlaṃ ca vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām|| 111 ||
।nīlotpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ kurālabhām| ॥ ११२ ॥pippalīṃ ca samaṃ piṣṭvā ghṛtaṃ vaidyo vipācayet|| 112 ||
।etadvyādhisamūhasya rogeśasya samutthitam| ॥ ११३ ॥rūpamekādaśavidhaṃ sarpiragryaṃ vyapohati|| 113 ||
।balāṃ sthirāṃ pṛśnipaṇīṃ bṛhatīṃ snidigdhikām| ॥ ११४ ॥sādhayitvā rase tasminpayo gavyaṃ sanāgaram|| 114 ||
।drākṣākharjūrasarpirbhiḥ pippalyā ca śṛtaṃ saha| ॥ ११५ ॥sakṣaudraṃ jvarakāsaghnaṃ svaryaṃ caitat prayojayet|| 115 ||
।ājasya payasaścaivaṃ prayogo jāṅgalā rasāḥ| ॥ ११६ ॥yūṣārthe caṇakā mudgā makuṣṭhāścopakalpitāḥ|| 116 ||
।jvarāṇāṃ śamanīyo yaḥ pūrvamuktaḥ kriyāvidhiḥ| ॥ ११७ ॥yakṣmiṇāṃ jṛvaradāheṣu sasarpiṣkaḥ praśasyate|| 117 ||
।kaphapraseke balavāñ ślaiṣmikaśchardayennaraḥ| ॥ ११८ ॥payasā phalayuktena mādhukena rasena vā || 118 ||
।sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanīyopasiddhayā| ॥ ११९ ॥vānto'nnakāle laghvannamādadīta sadīpanam|| 119 ||
।yavagodhūmamādhvīkasidhvariṣṭasurāsavān| ॥ १२० ॥jāṅgalāni ca śūlyāni sevamānaḥ kaphaṃ jayet|| 120 ||
।śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati| ॥ १२१ ॥kaphaprasekaṃ taṃ vidvān snigdhoṣṇenaiva nirjayet|| 121 ||
।kriyā kaphapraseke yā vamyāṃ saiva praśasyate| ॥ १२२ ॥hṛdyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca|| 122 ||
।prāyeṇopahatāgnitvāt sapicchamatisāryate| ॥ १२३ ॥prāpnoti cāsyavairasyaṃ na cānnamabhinandati|| 123 ||
।tasyāgnidīpanān yogānatīsāranibarhaṇān| ॥ १२४ ॥vaktraśuddhikarān kuryādarucipratibādhakān|| 124 ||
।sanāgarānindrayavān pāyayettaṇḍulāmbunā| ॥ १२५ ॥siddhāṃ yavāgūṃ jīrṇe ca cāṅgerītakradāḍimaiḥ|| 125 ||
।pāṭhā bilvaṃ yamānī ca pātavyaṃ takrasaṃyutam| ॥ १२६ ॥durālabhā śṛṅgaveraṃ pāṭhā ca surayā saha|| 126 ||
।jambvāmramadhyaṃ bilvaṃ ca sakapitthaṃ sanāgaram| ॥ १२७ ॥peyāmaṇḍena pātavyamatīsāranivṛttaye|| 127 ||
।etāneva ca yogāṃstrīn pāṭhādīn kārayet khaḍān| ॥ १२८ ॥sasūpyadhānyānsasnehān sāmlānsaṃgrahaṇān param|| 128 ||
।vetasārjunajambūnāṃ mṛṇālīkṛṣṇagandhayoḥ| ॥ १२९ ॥śrīparṇyā madayantyāśca yūthikāyāśca pallavān|| 129 ||
।mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca kārayet| ॥ १३० ॥snehāmlalavaṇopetān khaḍān sāṃgrāhikān param|| 130 ||
।cāṅgeryāścukrikāyāśca dugdhikāyāśca kārayet| ॥ १३१ ॥khaḍāndadhisaropetān sasarpiṣkānsadāḍimān|| 131 ||
।māṃsānāṃ laghupākānāṃ rasāḥ sāṃgrāhikairyutāḥ| ॥ १३२ ॥vyaṅjanārthaṃ praśasyante bhojyārthaṃ raktaśālayaḥ|| 132 ||
।sthirādipañcamūlena pāne śastaṃ śṛtaṃ jalam| ॥ १३३ ॥takraṃ surā sacukrīkā dāḍimasyāthavā rasaḥ|| 133 ||
।ityuktaṃ bhinnaśakṛtāṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam| ॥ १३४ ॥paraṃ mukhasya vairasyanāśanaṃ rocanaṃ śṛṇu|| 134 ||
।dvau kālau dantapavanaṃ bhakṣayenmukhadhāvanam| ॥ १३५ ॥tadvat prakṣālayedāsyaṃ dhārayet kavalagrahān|| 135 ||
।pibeddhūmaṃ tato mṛṣṭamadyāddīpanapācanam| ॥ १३६ ॥bheṣajaṃ pānamannaṃ ca hitamiṣṭopakalpitam|| 136 ||
।tvaṅmustamelā dhānyāni mustamāmalakaṃ tvacam| ॥ १३७ ॥dārvītvaco yavānī ca tejohvā pippalī tathā|| 137 ||
।yavānī tintiḍīkaṃ ca pañcaite mukhadhāvanāḥ| ॥ १३८ ॥ślokapādeṣvabhihitā rocanā mukhaśodhanāḥ|| 138 ||
।guṭikāṃ dhārayedāsye cūrṇairvā śodhayenmukham| ॥ १३९ ॥eṣāmāloḍitānāṃ vā dhārayet kavalagrahān|| 139 ||
।surāmādhvīkasīdhūnāṃ tailasya madhusarpiṣoḥ| ॥ १४० ॥kavalān dhārayediṣṭān kṣīrasyekṣurasasya ca|| 140 ||
।yavānīṃ tintiḍīkaṃ ca nāgaraṃ sāmlavetasam| ॥ १४१ ॥dāḍimaṃ badaraṃ cāmlaṃ kārṣikaṃ copakalpayet|| 141 ||
।dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṃ cārdhakārṣikam| ॥ १४२ ॥pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate maricasya ca|| 142 ||
।śarkarāyāśca catvāri palānyekatra cūrṇayet| ॥ १४३ ॥jihvāviśodhanaṃ hṛdyaṃ taccūrṇaṃ bhaktarocanam|| 143 ||
।hṛtplīhapārśvaśūlaghnaṃ vibandhānāhanāśanam| ॥kāsaśvāsaharaṃ grāhi grahaṇyarśovikāranut|| ।iti yavānīṣāḍavam|
।tālīśapatraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā| ॥ १४५ ॥yathottaraṃ bhāgavṛddhyā tvagele cārdhabhāgike|| 145 ||
।pippalyaṣṭaguṇā cātra pradeyā sitaśarkarā| ॥ १४६ ॥kāsaśvāsāruciharaṃ taccūrṇaṃ dīpanaṃ param|| 146 ||
।hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣaśoṣaplīhajvarāpaham| ॥ १४७ ॥vamyatīsāraśūlaghnaṃ mūḍhavātānulomanam|| 147 ||
।kalpayedguṭikāṃ caitaccūrṇaṃ paktvā sitopalām| ॥guṭikā hyagnisaṃyogāccūrṇāllaghutarāḥ smṛtāḥ|| ।iti tālīśādyaṃ cūrṇaṃ guṭikāśca|
।śuṣyatāṃ kṣīṇamāṃsānāṃ kalpitāni vidhānavit| ॥ १४९ ॥dadyānmāṃsādamāṃsāni bṛṃhaṇāni viśeṣataḥ|| 149 ||
।śoṣiṇe bārhiṇaṃ dadyādbarhiśabdena cāparān| ॥ १५० ॥gṛdhrānulūkāṃścāṣāṃśca vidhivat sūpakalpitān|| 150 ||
।kākāṃstittiriśabdena varmiśabdena coragān| ॥ १५१ ॥bhṛṣṭān matsyāntraśabdena dadyādgaṇḍūpadānapi|| 151 ||
।lopākān sthūlanakulān biḍālāṃścopakalpitān| ॥ १५२ ॥śṛgālaśābvāṃśca bhiṣak śaśaśabdena dāpayet|| 152 ||
।siṃhānṛkṣāṃstarakṣūraṃśca vyāghrānevaṃvidhāṃstathā| ॥ १५३ ॥māṃsādān mṛgaśabdena dadyānmāṃsābhivṛddhaye|| 153 ||
।gajakhaṅgituraṅgāṇāṃ veśavārīkṛtaṃ bhiṣak| ॥ १५४ ॥dadyānmahiṣaśabdena māṃsaṃ māṃsābhivṛddhaye|| 154 ||
।māṃsenopacitāṅgānāṃ māṃsaṃ māṃsakaraṃ param| ॥ १५५ ॥tīkṣṇoṣṇalāghavācchastaṃ viśeṣānmṛgapakṣiṇām|| 155 ||
।māṃsāni yānyanabhyāsādaniṣṭani prayojayet|, ॥ १५६ ॥teṣūpadhā, sukhaṃ bhoktuṃ tathā śakyāni tāni hi|| 156 ||
।jānañjugupsannaivādyājjagdhaṃ vā punarullikhet| ॥ १५७ ॥tasmācchadmopasiddhāni māṃsānyetāni dāpayet|| 157 ||
।barhitittiridakṣāṇāṃ haṃsānāṃ śūkaroṣṭrayoḥ| ॥ १५८ ॥kharagomahiṣāṇāṃ ca māṃsaṃ māṃsakaraṃ param|| 158 ||
।yoniraṣṭavidhā coktā māṃsānāmannapānike| ॥ १५९ ॥tāṃ parīkṣya bhiṣagvidvān dadyānmāṃsāni śoṣiṇe|| 159 ||
।prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ| ॥ १६० ॥āhārārthaṃ pradātavyā mātrayā vātaśoṣiṇe|| 160 ||
।pratudā viṣkirāścaiva dhanvajāśca mṛgadvijāḥ| ॥ १६१ ॥kaphapittaparītānāṃ prayojyāḥ śoṣarogiṇām|| 161 ||
।vidhivatsūpasiddhāni manojñāni mṛdūni ca| ॥ १६२ ॥rasavanti sugandhīni māṃsānyetāni bhakṣayet|| 162 ||
।māṃsamevāśnataḥ śoṣo mādhvīkaṃ pibato'pi ca| ॥ १६३ ॥niniyatānalpacittasya ciraṃ kāye na tiṣṭhati|| 163 ||
।vāruṇīmaṇḍanityasya bahirmārjanasevinaḥ| ॥ १६४ ॥avidhāritavegasya yakṣmā na labhate'ntaram|| 164 ||
।prasannāṃ vāruṇīṃ sīdhumariṣṭānāsavānmadhu| ॥ १६५ ॥yathārhamanupānārthaṃ pibenmāṃsāni bhakṣayan|| 165 ||
।madyaṃ taikṣṇyauṣṇyavaiśadyasūkṣmatvāt srotasāṃ mukham| ॥ १६६ ॥pramathya vivṛṇotyāśu tanmokṣāt sapta dhātavaḥ|| 166 ||
।puṣyanti dhātupoṣācca śīghraṃ śoṣaḥ praśāmyati| ॥ १६७ ॥māṃsādamāṃsasvarase siddhaṃ sarpiḥ prayojayet|| 167 ||
, ।sakṣaudraṃ, payasā siddhaṃ sarpirdaśaguṇena vā| ॥ १६८ ॥siddhaṃ madhurakairdravyairdaśamūlakaṣāyakaiḥ|| 168 ||
।kṣīramāṃsarasopetairdhṛtaṃ śoṣaharaṃ param|॥ १६९ ॥pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ|| 169 ||
।sayāvaśūkaiḥ sakṣīraiḥ srotasāṃ śodhanaṃ ghṛtam|॥ १७० ॥rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhusādhitam|| 170 ||
।jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ śoṣanudghṛtam| ॥ १७१ ॥yavāgvā vā pibenmātrāṃ lihyādvā madhunā saha|| 171 ||
।siddhānāṃ sarpiṣāmeṣāmadyādannena vā saha| ॥ १७२ ॥śuṣyatāmeṣa nirdiṣṭo vidhirābhyavahārikaḥ|| 172 ||
।bahiḥsparśanamāśritya bakṣyate'taḥ paraṃ vidhiḥ| ॥ १७३ ॥snehakṣīrāmbukoṣṭheṣu svabhyaktamavagāhayet|| 173 ||
।srotovibandhamokṣārthaṃ balaṣuṣṭyarthameva ca| ॥ १७४ ॥uttīrṇaṃ miśrakaiḥ snehaiḥ punarāktaiḥ sukhaiḥ karaiḥ|| 174 ||
।mṛdgīyāt sukhamāsīnaṃ sukhaṃ cotsādayennaram| ॥ १७५ ॥jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ sapunarnavām|| 175 ||
।aśvagandhāmapāmārgaṃ tarkārīṃ madhukaṃ balām| ॥ १७६ ॥vidārīṃ sarṣapaṃ kuṣṭhaṃ taṇḍulānatasīphalam|| 176 ||
।māṣāṃstilāṃśca kiṇvaṃ ca sarvamekatra cūrṇayet| ॥ १७७ ॥yavacūrṇatriguṇitaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikam|| 177 ||
।etadutsādanaṃ kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam| ॥ १७८ ॥gaurasarṣapakalkena kalkaiścāpi sugandhibhiḥ|| 178 ||
।snāyādṛtusukhaistoyairjīvanīyauṣadhaiḥ śṛtaiḥ| ॥ १७९ ॥gandhaiḥ samālyairvāsobhirbhūṣaṇaiśca vibhūṣitaḥ|| 179 ||
।spṛśyān saṃspṛśya saṃpūjya devatāḥ sabhiṣagdvajāḥ| ॥ १८० ॥iṣṭavarṇarasasparśagandhavat pānabhojanam|| 180 ||
।iṣṭamiṣṭairupahitaṃ sukhamadyāt sukhapradam| ॥ १८१ ॥samātītāni dhānyāni kalpanīyāni śuṣyatām|| 181 ||
।laghūnyahīnavīryāṇi svādūni gandhavanti ca| ॥ १८२ ॥yāni praharṣakārīṇi tāni pathyatamāni hi|| 182 ||
।yaccopadekṣyate pathyaṃ kṣatakṣīṇacikitsite| ॥ १८३ ॥yakṣimaṇastat prayoktavyaṃ balamāṃsābhivṛddhaye|| 183 ||
।abhyaṅgotsādanaiścaiva vāsobhirahataiḥ priyaiḥ| ॥ १८४ ॥yathartuvihitaiḥ snānairavagāhairvimārjanaiḥ|| 184 ||
।bastibhiḥ kṣīrasarpirbhirmāṃsairmāṃsarasaudanaiḥ| ॥ १८५ ॥iṣṭairmadyairmanojñānāṃ gandhānāmupasevanaiḥ|| 185 ||
।suhṛdāṃ ramaṇīyānāṃ pramadānāṃ ca darśanaiḥ| ॥ १८६ ॥gītavāditraśabdaiśca priyaśrutibhireva ca|| 186 ||
।harṣaṇāśvāsanairnityaṃ gurūṇāṃ samupāsanaiḥ| ॥ १८७ ॥brahmacaryeṇa dānena tapasā devatārcanaiḥ|| 187 ||
।satyenācārayogena maṅgalyairapyahiṃsayā| ॥ १८८ ॥vaidyaviprārcanāccaiva rogarājo nivartate|| 188 ||
।yayā prayuktayā ceṣṭyā rājayakṣmā purā jitaḥ| ॥ १८९ ॥tāṃ vedavihitāmiṣṭimārogyārthī prayojayet|| 189 ||
-tatra ślokau- ।prāgutpattirnimittāni prāgrūpaṃ rūpasaṃgrahaḥ| ॥ १९० ॥samāsād vyāsataścoktaṃ bheṣajaṃ rājayakṣmaṇaḥ|| 190 ||
।nāmaheturasādhyatvaṃ sādhyatvaṃ kṛcchrasādhyatā|
॥ityuktaḥ saṃgrahaḥ kṛtsno rājayakṣmacikitsite||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rājayakṣmacikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||