Bharat Samhita

Chapter 4

इन्द्रियानीकमिन्द्रियम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verse 27)

तत्र श्लोकः-एतदिन्द्रियविज्ञानं यः पश्यति यथातथम्।मरणं जीवितं चैव स भिषक् ज्ञातुमर्हति॥

verse 27 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. In. 4/1

॥ १ ॥athāta indriyānīkamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. In. 4/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. In. 4/3

।indriyāṇi yathā jantoḥ parīkṣeta viśeṣavit| ॥ ३ ॥jñātumicchan bhiṣaṅnānamāyuṣastannibodhata|| 3 ||

Ca. In. 4/4

।anumānāt parīkṣeta darśanādīni tattvataḥ| ॥ ४ ॥addhā hi viditaṃ jñānamindriyāṇāmatīndriyam|| 4 ||

Ca. In. 4/5

।svasthebhyo vikṛtaṃ yasya jñānamindriyasaṃśrayam| ॥ ५ ॥ālakṣyetānimittena lakṣaṇaṃ maraṇasya tat|| 5 ||

Ca. In. 4/6

।ityuktaṃ lakṣaṇaṃ samyagindriyeṣvaśubhodayam| ॥ ६ ॥tadeva tu punarbhūyo vistareṇa vibodhata|| 6 ||

Ca. In. 4/7

।ghanībhūtamivākāśamākāśamiva medinīm| ॥ ७ ॥vigītamubhayaṃ hyetat paśyan maraṇamṛcchati|| 7 ||

Ca. In. 4/8

।yasya darśanamāyāti māruto'mbaragocaraḥ| ॥ ८ ॥agnirnāyāti cādīptastasyāyuḥkṣayamādiśet|| 8 ||

Ca. In. 4/9

।jale suvimale jālamajālāvatate naraḥ| ॥ ९ ॥sthite gacchati vā dṛṣṭvā jīvitāt parimucyate|| 9 ||

Ca. In. 4/10

।jāgrat paśyati yaḥ pretān rakṣāṃsi vividhāni ca| ॥ १० ॥anyadvā'pyadbhutaṃ kiñcinna sa jīvatumarhati|| 10 ||

Ca. In. 4/11

।yo'gniṃ prakṛtivarṇasthaṃ nīlaṃ paśyati niṣprabham| ॥ ११ ॥kṛṣṇaṃ vā yadi vā śuklaṃ niśāṃ vrajati saptamīm|| 11 ||

Ca. In. 4/12

।marīvcīnasato meghānmeghān vā'pyasato'mbare| ॥ १२ ॥vidyuto vā vinā meghaiḥ paśyan maraṇamṛcchati|| 12 ||

Ca. In. 4/13

।mṛnmayīmiva yaḥ pātrīṃ kṛṣṇāmbarasamāvṛtām| ॥ १३ ॥ādityamīkṣate śuddhaṃ candraṃ vā na sa jīvati|| 13 ||

Ca. In. 4/14

।aparvaṇi yadā paśyet sūryācandramasorgraham| ॥ १४ ॥avyādhito vyādhito vā tadantaṃ tasya jīvitam|| 14 ||

Ca. In. 4/15

। ॥ १५ ॥naktaṃ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam| agniṃ vā niṣprabhaṃ rātrau dṛṣṭvā maraṇamṛcchati|| 15 ||

Ca. In. 4/16

।prabhāvataḥ prabhāhīnānniṣprabhāṃśca prabhāvataḥ| ॥ १६ ॥narā viliṅgān paśyanti bhāvān bhāvāñjihāsavaḥ|| 16 ||

Ca. In. 4/17

।vyākṛtīni vivarṇāni visaṃkhyopagatāni ca| ॥ १७ ॥vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣaye narāḥ|| 17 ||

Ca. In. 4/18

।yaśca paśyatyadṛśyān vai dṛśyān yaśca na paśyati| ॥ १८ ॥tāvubhau paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam|| 18 ||

Ca. In. 4/19

।aśabdasya ca yaḥ śrotā śabdān yaśca na budhyate| ॥ १९ ॥dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā|| 19 ||

Ca. In. 4/20

।saṃvṛtyāṅgulibhiḥ karṇau jvālāśabdaṃ ya āturaḥ| ॥ २० ॥na śṛṇoti gatāsuṃ taṃ buddhimān parivārjayet|| 20 ||

Ca. In. 4/21

।viparyayeṇa yo vidyādgandhānāṃ sādhvasādhutām| ॥ २१ ॥na vā tān sarvaśo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam|| 21 ||

Ca. In. 4/22

।yo rasānna vijānāti na vā jānāti tattvataḥ| ॥ २२ ॥mukhapākādṛte pakvaṃ tamāhuḥ kuśalā naram|| 22 ||

Ca. In. 4/23

।uṣṇāñchītān kharāñchlakṣṇānmṛdūnapi ca dāruṇān| ॥ २३ ॥spṛśyān spṛṣṭvā tato'nyatvaṃ mumūrṣusteṣu manyate|| 23 ||

Ca. In. 4/24

।antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam| ॥ २४ ॥indiyairadhikaṃ paśyan pañcatvamadhigacchati|| 24 ||

Ca. In. 4/25

।indriyāṇāmṛte dṛṣṭerindriyārthānadoṣajān| ॥ २५ ॥naraḥ paśyati yaḥ kaścidindriyairna sa jīvati|| 25 ||

Ca. In. 4/26

।svasthāḥ prajñāviparyāsairindiyārtheṣu vaikṛtam| ॥ २६ ॥paśyanti ye'sadvbahuśasteṣāṃ maraṇamādiśet|| 26 ||

Ca. In. 4/27

-tatra ślokaḥ- ।etadindriyavijñānaṃ yaḥ paśyati yathātatham| ॥ २७ ॥maraṇaṃ jīvitaṃ caiva sa bhiṣak jñātumarhati|| 27 ||

Ca. In. 4

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne indriyānīkamindriyaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||