॥ १ ॥athātaḥ katamāniśarīrīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 6
कतमानिशरीरीयमिन्द्रियम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verse 25)
तत्र श्लोकः-इत्येतानि शरीराणि व्याधिमन्ति विवर्जयेत्।न ह्येषु धीराः पश्यन्ति सिद्धिं काञ्चिदुपक्रमात्॥
verse 25 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
!।katamāni śarīrāṇi vyādhimanti mahāmune!| ॥ ३ ॥yāni vaidyaḥ pariharedyeṣu karma na siddhyati|| 3 ||
।ityātreyo'gniveśena praśnaṃ pṛṣṭaḥ sudurvacam| ॥ ४ ॥ācacakṣe yathā tasmai bhagavāṃstannibodhata|| 4 ||
।yasya vaibhāṣamāṇasya rujatyūrdhvamuro bhṛśam| ॥ ५ ॥annaṃ ca cyavate bhuktaṃ sthitaṃ cāpi na jīryati|| 5 ||
।balaṃ ca hīyate śīghraṃ tṛṣṇā cātipravardhate| ॥ ६ ॥jāyate hṛdi śūlaṃ ca taṃ bhiṣak parivarjayet|| 6 ||
।hikkā gambhīrajā yasya śoṇitaṃ cātisāryate| ॥ ७ ॥na tasmai bheṣajaṃ dadyāt smarannātreyaśāsnama|| 7 ||
।ānāhaścātisāraśca yametau durbalaṃ naram| ॥ ८ ॥vyādhitaṃ viśato rogau durlabhaṃ tasya jīvitam|| 8 ||
।ānāhaścātitṛṣṇā ca yametau durbalaṃ naram| ॥ ९ ॥viśato vijahatyenaṃ prāṇā nāticirānnaram|| 9 ||
।jvaraḥ paurvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| ॥ १० ॥balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ|| 10 ||
।yasya mūtraṃ purīṣaṃ ca grathitaṃ saṃpravartate| ॥ ११ ॥nirūṣmaṇo jaṭhariṇaḥ śvasano na sa jīvati|| 11 ||
।śvayathuryasya kukṣistho hastapādaṃ visarpati| ॥ १२ ॥jñātisaṅghaṃ sa saṃkleśya tena rogeṇa hanyate|| 12 ||
।śvayathuryasya pādasthastathā sraste ca piṇḍike| ॥ १३ ॥sīdataścāpyubhe jaṅghe taṃ bhiṣak parivarjayet|| 13 ||
।śūnahastaṃ śūnapādaṃ śūnaguhyodaraṃ naram|॥ १४ ॥hīnavarṇabalāhāramauṣadhairnopapādayet|| 14 ||
।uroyukto bahuśleṣmā nīlaḥ pītaḥ salohitaḥ| ॥ १५ ॥satataṃ cyavate yasya dūrātaṃ parivarjayet|| 15 ||
।hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śūnaḥ kāsajvarārditaḥ| ॥ १६ ॥kṣīṇamāṃso naro dūrādvarjyo vaidyena jānatā|| 16 ||
।trayaḥ prakupitā yasya doṣāḥ kaṣṭābhilakṣitāḥ| ॥ १७ ॥kṛśasya balahīnasya nāsti tasya cikitsitam|| 17 ||
।jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye| ॥ १८ ॥durbalasya viśeṣeṇa narasyāntāya jāyate|| 18 ||
।pāṇḍuraśca kṛśo'tyarthaṃ tṛṣṇayā'bhipariplutaḥ| ॥ १९ ॥ḍambarī kupitocchvāsaḥ pratyākhyeyo vijānatā|| 19 ||
।hanumanyāgrahastṛṣṇā balahrāso'timātrayā| ॥ २० ॥prāṇāścorasi vartante yasya taṃ parivarjayet|| 20 ||
।tāmyatyāyacchate śarma na kiñcidapi vindati| ॥ २१ ॥kṣīṇamāṃsabalāhāro mumūrṣuracirānnaraḥ|| 21 ||
।viruddhayonayo yasya viruddhopakramā bhṛśam| ॥ २२ ॥vardhante dāruṇā rogāḥ śīghraṃ śīghraṃ sa hanyate|| 22 ||
।balaṃ vijñānamārogyaṃ grahaṇī māṃsaśoṇitam| ॥ २३ ॥etāni yasya kṣīyante kṣipraṃ kṣipraṃ sa hanyate|| 23 ||
।ārogyaṃ hīyate yasya prakṛtiḥ parihīyate| ॥ २४ ॥sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam|| 24 ||
-tatra ślokaḥ- ।ityetāni śarīrāṇi vyādhimanti vivarjayet| ॥ २५ ॥na hyeṣu dhīrāḥ paśyanti siddhiṃ kāñcidupakramāt|| 25 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne katamāniśarīrīyamindriyaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||