Bharat Samhita

Chapter 2

रक्तपित्तनिदानम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 28-29)

तत्र श्लोकौ-कारणं नामनिर्वृत्तिं पूर्वरूपाण्युपद्रवान्।मार्गौ दोषानुबन्धं च साध्यत्वं न च हेतुमत्॥

verse 28 →

निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्वसुः।वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः॥

verse 29 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ni. 2/1

athāto raktapittanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Ca. Ni. 2/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ni. 2/3

, ॥ ३ ॥pittaṃ yathābhūtaṃ lohitapittamiti saṃjñāṃ labhate, tad vyākhyāsyāmaḥ|| 3 ||

Ca. Ni. 2/4

, , , , , ) भूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकोपदंशं, , ; , , , ; , ।yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte, bhṛśoṣṇatīkṣṇamapi cānyadannajātaṃ niṣpāvamāṣakulatthasūpakṣāropasaṃhitaṃ, dadhidadhimaṇḍodaśvitkaṭvarāmlakāñjikopasekaṃ vā, vārāhamāhiṣāvikamātsyagavyapiśitaṃ, piṇyākapiṇḍāluśuṣkaśākopahitaṃ, mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigru(khaḍayūṣa) bhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakopadaṃśaṃ, surāsauvīratuṣodakamaireyamedakamadhūlakaśuktakuvalabadarāmlaprāyānupānaṃ vā, piṣṭānnottarabhūyiṣṭham; uṣṇābhitapto vā'timātramativelaṃ vā''maṃ payaḥ pibati, payasā samaśnāti rauhiṇīkaṃ, kāṇakapotaṃ vā sarṣapatailakṣārasiddhaṃ, kulatthapiṇyākajāmbavalakucapakvaiḥ śauktikairvā saha kṣīraṃ pibatyuṣṇābhitaptaḥ; tasyaivamācarataḥ pittaṃ prakopamāpadyate, lohitaṃ ca svapramāṇamativartate| ॥ ४ ॥tasmin pramāṇātivṛtte pittaṃ prakupitaṃ śarīramanusarpadyadeva yakṛtplīhaprabhavāṇāṃ lohitavahānāṃ ca srotasāṃ lohitābhiṣyandagurūṇi mukhānyāsādya pratirundhyāt tadeva lohitaṃ dūṣayati|| 4 ||

Ca. Ni. 2/5

॥ ५ ॥saṃsargāllohitapradūṣaṇāllohitagandhavarṇānuvidhānācca pittaṃ lohitapittamityācakṣate|| 5 ||

Ca. Ni. 2/6

; , , , , , , , , , , , , ( )॥ ६ ॥tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā-anannābhilāṣaḥ, bhuktasya vidāhaḥ, śuktāmlagandharasa udgāraḥ, charderabhīkṣṇamāgamanaṃ, charditasya bībhatsatā, svarabhedo, gātrāṇāṃ sadanaṃ, paridāhaḥ, mukhāddhūmāgama iva, lohalohitamatsyāmagandhitvamiva cāsyasya, raktaharitahāridratvamaṅgāvayavaśakṛnmūtrasvedalālāsiṅgāṇakāsyakarṇamalapiḍakolikāpiḍakānām, aṅgavedanā, lohitanīlapītaśyāvānāmarciṣmatāṃ ca rūpāṇāṃ svapne darśanamabhīkṣṇamiti (lohitapittapūrvarūpāṇi bhavanti)|| 6 ||

Ca. Ni. 2/7

॥ ७ ॥upadravāstu khalu daurbalyārocakāvipākaśvāsakāsajvarātīsāraśophaśoṣapāṇḍurogāḥ svarabhedaśca|| 7 ||

Ca. Ni. 2/8

, ।mārgau punarasya dvau ūrdhvaṃ, cādhaśca| , , , ॥ ८ ॥tadbahuśleṣmaṇi śarīre śleṣmasaṃsargādūrdhvaṃ pratipadyamānaṃ karṇanāsikānetrāsyebhyaḥ pracyavate, bahuvāte tu śarīre vātasaṃsargādadhaḥ pratipadyamānaṃ mūtrapurīṣamārgābhyāṃ pracyavate, bahuśleṣmavāte tu śarīre śleṣmavātasaṃsargāddvāvapi mārgau pratipadyate, tau mārgau pratipadyamānaṃ sarvebhya eva yathoktebhyaḥ khebhyaḥ pracyavate śarīrasya|| 8 ||

Ca. Ni. 2/9

, ; , ; , ॥ ९ ॥tatra yadūrdhvabhāgaṃ tat sādhyaṃ, virecanopakramaṇīyatvādbahvauṣadhatvācca; yadadhobhāgaṃ tadyathāpyaṃ, vamanopakramaṇīyatvādalpauṣadhatvācca; yadubhayabhāgaṃ tadasādhyaṃ, vamanavirecanāyogitvādanauṣadhatvācceti|| 9 ||

Ca. Ni. 2/10

॥ १० ॥raktapittaprakopastu khalu purā dakṣayajñoddhvaṃse rudrakopāmarṣāgninā prāṇināṃ parigataśarīrapraṇānāmabhavajjvaramanu|| 10 ||

Ca. Ni. 2/11

॥ ११ ॥tasyāśukāriṇo dāvāgnerivāpatitasyātyayikasyāśu praśāntyai prayatitavyaṃ mātrāṃ deśaṃ kālaṃ cābhisamīkṣya saṃtarpaṇenāpatarpaṇena vā mṛdumadhuraśiśiratiktakaṣāyairabhyavahāryaiḥ pradehapariṣekāvagāhasaṃsparśanairvamanādyairvā tatrāvahiteneti|| 11 ||

Ca. Ni. 2/12

-bhavanti cātra- ।sādhyaṃ lohitapittaṃ tadyadūrdhvaṃ pratipadyate| ॥ १२ ॥virecanasya yogitvādbahutvādbheṣajasya ca|| 12 ||

Ca. Ni. 2/13

।virecanaṃ tu pittasya jayārthe paramauṣadham| ॥ १३ ॥yaśca tatrānvayaḥ śleṣmā tasya cānadhamaṃ smṛtam|| 13 ||

Ca. Ni. 2/14

।bhavedyogāvahaṃ tatra madhuraṃ caiva bheṣajam| ॥ १४ ॥tasmāt sādhyaṃ mataṃ raktaṃ yadūrdhvaṃ pratipadyate|| 14 ||

Ca. Ni. 2/15

।raktaṃ tu yadadhobhāgaṃ tadyāpyamiti niścitam| ॥ १५ ॥vamanasyālpayogitvādalpatvādbheṣajasya ca|| 15 ||

Ca. Ni. 2/16

।vamanaṃ hi na pittasya haraṇe śreṣṭhamucyate| ॥ १६ ॥yaśca tatrānvayo vāyustacchāntau cāvaraṃ smṛtam|| 16 ||

Ca. Ni. 2/17

।taccāyogāvahaṃ tatra kaṣāyaṃ tiktakāni ca| ॥ १७ ॥tasmādyāpyaṃ samākhyātaṃ yaduktamanulomagam|| 17 ||

Ca. Ni. 2/18

।raktapittaṃ tu yanmārgau dvāvapi pratipadyate| ॥ १८ ॥asādhyamiti tajjñeyaṃ pūrvoktādeva kāraṇāt|| 18 ||

Ca. Ni. 2/19

।nahi saṃśodhanaṃ kiṃcidastyasya pratimārgagam| ॥ १९ ॥pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate|| 19 ||

Ca. Ni. 2/20

।evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate| ॥ २० ॥saṃsṛṣṭeṣu ca doṣeṣu sarvajicchamanaṃ matam|| 20 ||

Ca. Ni. 2/21

।ityuktaṃ trividhodarkaṃ raktaṃ mārgaviśeṣataḥ| ॥ २१ ॥ebhyastu khalu hetubhyaḥ kiṃcitsādhyaṃ na sidhyati|| 21 ||

Ca. Ni. 2/22

।preṣyopakaraṇābhāvaddaurātmyādvaidyadoṣataḥ| ॥ २२ ॥akarmataśca sādhyatvaṃ kaścidrogo'tivartate|| 22 ||

Ca. Ni. 2/23

।tatrāsādhyatvamekaṃ syāt sādhyayāpyaparikramāt| ॥ २३ ॥raktapittasya vijñānamidaṃ tasyopadiśyate|| 23 ||

Ca. Ni. 2/24

।yat kṛṣṇamathavā nīlaṃ yadvā śakradhanuṣprabham| ॥ २४ ॥raktapittamasādhyaṃ tadvāsaso rañjanaṃ ca yat|| 24 ||

Ca. Ni. 2/25

।bhṛśaṃ pūtyatimātraṃ ca sarvopadravavacca yat| ॥ २५ ॥balamāṃsakṣaye yacca tacca raktamasiddhimat|| 25 ||

Ca. Ni. 2/26

।yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ| ॥ २६ ॥paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyaṃ na saṃśayaḥ|| 26 ||

Ca. Ni. 2/27

, ।tatrāsādhyaṃ parityājyaṃ, yāpyaṃ yatnena yāpayet| ॥ २७ ॥sādhyaṃ cāvahitaḥ siddhairbheṣajaiḥ sādhayedbhiṣak|| 27 ||

Ca. Ni. 2/28

-tatra ślokau- ।kāraṇaṃ nāmanirvṛttiṃ pūrvarūpāṇyupadravān| ॥ २८ ॥mārgau doṣānubandhaṃ ca sādhyatvaṃ na ca hetumat|| 28 ||

Ca. Ni. 2/29

।nidāne raktapittasya vyājahāra punarvasuḥ|॥ २९ ॥vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ|| 29 ||

Ca. Ni. 2

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne raktapittanidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||