॥ १ ॥athātastrimarmīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 9
त्रिमर्मीयसिद्धिः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 118-119)
तत्र श्लोकौ-त्रीणि यस्मात् प्रधानानि मर्माण्यभिहतेषु च।तेषु लिङ्गं चिकित्सां च रोगभेदाश्च सौषधाः॥
verse 118 →विधिरुत्तरबस्तेश्च नस्तःकर्मविधिस्तथा।सव्यापद्भेषजं सिद्धौ मर्माख्यायां प्रकीर्तितम्॥
verse 119 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
!।saptottaraṃ marmaśatamasmiñcharīre skandhaśākhāsamāśritamagniveśa!| , ।teṣāmanyatamapīḍāyāṃ samadhikā pīḍā bhavati, cetanānibandhavaiśeṣyāt| , ; , ॥ ३ ॥tatra śākhāśritebhyo marmabhyaḥ skandhāśritāni garīyāṃsi, śākhānāṃ tadāśritatvāt; skandhāśritebhyo'pi hṛdbastiśirāṃsi, tanmūlatvāccharīrasya|| 3 ||
, , , ॥ ४ ॥tatra hṛdaye daśa dhamanyaḥ prāṇāpānau namo buddhiścetanā mahābhūtāni ca nābhyāmarā iva pratiṣṭhitāni, śirasi indriyāṇi indriyaprāṇavahāni ca srotāṃsi sūryamiva gabhastayaḥ saṃśritāni, bastistu sthūlagudamuṣkasevanīśukramūtravāhinīnāṃ nāḍī(lī)nāṃ madhye mūtradhāro'mbuvahānāṃ sarvasrotasāmudadhirivāpagānāṃ pratiṣṭhā, bahubhiśca tanmūlairmarmasaṃjñakaiḥ srotobhirgaganamiva dinakarakarairvyāptamidaṃ śarīram|| 4 ||
, ; ; ॥ ५ ॥teṣāṃ trayāṇāmanyatamasyāpi bhedādāśveva śarīrabhedaḥ syāt, āśrayanāśādāśritasyāpi vināśaḥ; tadupaghātāttu ghorataravyādhiprādurbhāvaḥ; tasmādetāni viśeṣeṇa rakṣyāṇi bāhyābhighādvātādibhyaśca|| 5 ||
; ; ; ॥ ६ ॥tatra hṛdyabhihate kāsaśvāsabalakṣayakaṇṭhaśoṣaklomākarṣaṇajihvānirgamamukhatāliśoṣāpasmāronmādapralāpacittanāśādayaḥ syuḥ; śirasyabhihate manyāstambhārditacakṣurvibhramamohodveṣṭanaceṣṭānāśakāsaśvāsahanugrahamūkagadgadatvākṣinimīlanagaṇḍaspandanajṛmbhaṇalālāsrāvasvarahānivadanajihmatvādīni; bastautu vātamūtravarconigrahavaṅkṣaṇamehanabastiśūlakuṇḍalodāvartagulmānilāṣṭhīlopastambhanābhikukṣigudaśroṇigrahādayaḥ; vātādyupasṛṣṭānāṃ tveṣāṃ liṅgāni cikitsite sakriyāvidhīnyuktāni|| 6 ||
, , , ।kiṃtvetāni viśeṣato'nilādrakṣyāṇi, anilo hi pittakaphasamūdīraṇe hetuḥ prāṇamūlaṃ ca, sa bastikarmasādhyatamaḥ, tasmānna bastisamaṃ kiñcit karma marmaparipālanamasti| ॥ ७ ॥tatra ṣaḍāsthāpanaskandhān vimāne dvau cānuvāsanaskandhāviha ca vihitān bastīn buddhyā vicārya mahāmarmaparipālanārthaṃ prayojayedvātavyādhicikitsāṃ ca|| 7 ||
, , , ; ; , , , , , , , ॥ ८ ॥bhūyaśca hṛdyupasṛṣṭe hiṅgucūrṇaṃ lavaṇānāmanyatamacūrṇasaṃyuktaṃ mātuluṅgasya rasenānyena vā'mlena hṛdyena vā pāyayet, sthirādipañcamūlīrasaḥ saśarkaraḥ pānārthaṃ, bilvādipañcamūlarasasiddhā ca yavāgūḥ, hṛdrogavihitaṃ ca karma; mūrdhni tu vātopasṛṣṭe'bhyaṅgasvedanopanāhasnehapānanastaḥ karmāvapīḍanadhūmādīni; bastau tu kumbhīsvedaḥ, vartayaḥ, śyāmādibhirgomūtrasiddho nirūhaḥ, bilvādibhiśca surāsiddhaḥ, śarakāśekṣudarbhagokṣurakamūlaśṛtakṣīraiśca trapusairvārukharāśvābījayavarṣabhakavṛddhikalkito nirūhaḥ, pītadārusiddhatailenānuvāsanaṃ, tailvakaṃ ca sarpirvirekārthaṃ, śatāvarīgokṣurakabṛhatīkaṇṭakārikāguḍūcīpunarnavośīramadhukadvisārivālodhraśreyasīkuśakāśamūlakaṣāyakṣīracaturguṇaṃ balāvṛṣarṣabhakakharāśvopakuñcikāvatsakatrapusairvārubījaśitivārakamadhukavacāśatapuṣpāśmabhedakavarṣābhūmadanaphalakalkasiddhaṃ tailamuttarabastirnirūho vā śuddhasnigdhasvinnasya bastiśūlamūtravikārahara iti|| 8 ||
-bhavanti cātra ślokāḥ- ।hṛdaye mūrdhni bastau ca nṛṇāṃ pratiṣṭhitāḥ| ॥ ९ ॥tasmātteṣāṃ sadā yatnaṃ kurvīta paripālane|| 9 ||
।ābādhavarjanaṃ nityaṃ svasthavṛttānuvartanam| ॥ १० ॥utpannārtivighātaśca marmaṇāṃ paripālanam|| 10 ||
।ata ūrdhvaṃ vikārā ye trimarmīye cikitsite| ॥ ११ ॥na proktā marmajāsteṣāṃ kāṃścidvakṣyāmi sauṣadhān|| 11 ||
।kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate| ॥ १२ ॥pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan|| 12 ||
।dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettathā|( ॥) ॥ १३ ॥(namayeccākṣipeccāṅgānyucchvāsaṃ niruṇaddhi ca||) kṛcchreṇa cāpyucchvasiti stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ|| 13 ||
।kapota iva kūjecca niḥsaṃjñaḥ so'patantrakaḥ| ॥ १४ ॥dṛṣṭiṃ saṃstambhya saṃjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati|| 14 ||
।hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ| ॥ १५ ॥vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tamapatānakam|| 15 ||
।śvasanaṃ kaphavātābhyāṃ ruddhaṃ tasya vimokṣayet| ॥ १६ ॥tīkṣṇaiḥ pradhamanaiḥ saṃjñāṃ tāsu muktāsu vindati|| 16 ||
।maricaṃ śigrubījāni viḍaṅgaṃ ca phaṇijjhakam| ॥ १७ ॥etāni sūkṣmacūrṇāni dadyācchīrṣavirecanam|| 17 ||
।tumburūṇyabhayā hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam| ॥ १८ ॥yavakvāthāmbunā peyaṃ hṛdgrahe cāpatantrake|| 18 ||
।hiṅgvamlavetasaṃ śuṇṭhīṃ sasauvarcaladāḍimam| ॥ १९ ॥pibedvātakaphaghnaṃ ca karma hṛdroganuddhitam|| 19 ||
।śodhanā bastayastīkṣṇā na hitāstasya kṛtsnaśaḥ| ॥ २० ॥sauvarcalābhayāvyoṣaiḥ siddhaṃ tasmai ghṛtaṃ hitam|| 20 ||
।madhurasnigdhagurvannasevanāccintanācchramāt| ॥ २१ ॥śokādvyādhyanuṣaṅgācca vāyunodīritaḥ kaphaḥ|| 21 ||
।yadā'sau samavaskandya hṛdayaṃ hṛdayāśrayān| ॥ २२ ॥samāvṛṇoti jñānādīṃstadā tandropajāyate|| 22 ||
।hṛdaye vyākulībhāvo vākceṣṭendriyagauravam| ॥ २३ ॥manobuddhyaprasādaśca tandrāyā lakṣaṇaṃ matam|| 23 ||
।kaphaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanāni ca| ॥ २४ ॥vyāyāmo raktamokṣaśca bhojyaṃ ca kaṭutiktakam|| 24 ||
।mūtraukasādo jaṭharaṃ kṛcchramutsaṅgasaṃkṣayau| ॥ २५ ॥mūtrātīto'nilāṣṭhīlā vātabastyuṣṇamārutau|| 25 ||
।vātakuṇḍalikā granthirviḍghāto bastikuṇḍalam| ॥ २६ ॥trayodaśaite mūtrasya doṣāstāṃlliṅgataḥ śṛṇu|| 26 ||
।pittaṃ kapho dvāvapi vā bastau saṃhanyate yadā| ॥ २७ ॥mārutena tadā mūtraṃ raktaṃ pītaṃ ghanaṃ sṛjet|| 27 ||
।sadāhaṃ śvetasāndraṃ vā sarvairvā lakṣaṇairyutam| ॥ २८ ॥mūtraukasādaṃ taṃ vidyāt pittaśleṣmaharairjayet|| 28 ||
।vidhāraṇāt pratihataṃ vātodāvartitaṃ yadā| ॥ २९ ॥pūrayatyudaraṃ mūtraṃ tadā tadanimittaruk|| 29 ||
।apaktimūtraviṭsaṅgaistanmūtrajaṭharaṃ vadet| ॥ ३० ॥mūtravairecanīṃ tatra cikitsāṃ saṃprayojayet|| 30 ||
।hiṅgudviruttaraṃ cūrṇaṃ trimarmīye prakīrtitam| ॥ ३१ ॥hanyānmūtrodarānāhamādhmānaṃ gudameḍhrayoḥ|| 31 ||
।mūtritasya vyavāyāttu reto vātoddhataṃ cyutam| ॥ ३२ ॥pūrvaṃ mūtrasya paścādvā sravet kṛcchraṃ taducyate|| 32 ||
।khavaiguṇyānilākṣepaiḥ kiñcinmūtraṃ ca tiṣṭhati| ॥ ३३ ॥maṇisandhau sravet paścāttadarugvā'tha cātiruk|| 33 ||
।mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnamuccheṣaguruśephasaḥ| ॥ ३४ ॥vātākṛtirbhavedvātānmūtre śuṣyati saṃkṣayaḥ|| 34 ||
।ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravartate| ॥ ३५ ॥mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate|| 35 ||
।ādhmāpayan bastigudaṃ ruddhvā vāyuścalonnatām| ॥ ३६ ॥kuryāttīvrārtimaṣṭhīlāṃ mūtraviṇmargarodhinīm|| 36 ||
।mūtraṃ dhārayato bastau vāyuḥ kruddho vidhāraṇāt| ॥ ३७ ॥mūtrarodhārtikaṇḍūbhirvātabastiḥ sa ucyate|| 37 ||
।uṣmaṇā soṣmakaṃ mūtraṃ śoṣayan raktapītakam| ॥ ३८ ॥uṣṇavātaḥ sṛjet kṛcchrādvbastyupasthārtidāhavān|| 38 ||
।gatisaṅgādudāvṛttaḥ sa mūtrasthānamārgayoḥ| ॥ ३९ ॥mūtrasya viguṇo vāyurbhagnavyāviddhakuṇḍalī|| 39 ||
।mūtraṃ vihanti saṃstambhabhaṅgagauravaveṣṭanaiḥ| ॥ ४० ॥tīvraruṅmūtraviṭsaṅgairvātakuṇḍaliketi sā|| 40 ||
।raktaṃ vātakaphādduṣṭaṃ bastidvāre sudāruṇam| ॥ ४१ ॥granthiṃ kuryāt sa kṛcchreṇa sṛjenmūtraṃ tadāvṛtam|| 41 ||
।aśmarīsamaśūlaṃ taṃ raktagranthiṃ pracakṣate| ॥ ४२ ॥rūkṣadurbalayorvātenodāvṛttaṃ śakṛdyadā|| 42 ||
।mūtrasrotaḥ prapadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ| ॥ ४३ ॥viṅgandhaṃ mūtrayet kṛcchrādviḍvighātaṃ vinirdiśet|| 43 ||
।drutādhvalaṅghanāyāsādabhighātāt prapīḍanāt| ॥ ४४ ॥svasthānādbastirudvṛttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat|| 44 ||
।śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ sravatyapi| ॥ ४५ ॥pīḍitastu sṛjeddhārāṃ saṃstambhodveṣṭanārtimān|| 45 ||
।bastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam| ॥ ४६ ॥pavanaprabalaṃ prāyo durnivāramabuddhibhiḥ|| 46 ||
।tasmin pittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā| ॥ ४७ ॥śleṣmaṇā gauravaṃ śophaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam|| 47 ||
।śleṣmaruddhabilo bastiḥ pittodīrṇo na sidhyati| ॥ ४८ ॥avibhrāntabilaḥ sādhyo na tu yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ|| 48 ||
।syādbastau kuṇḍalībhūte hṛnmohaḥ śvāsa eva ca| ॥ ४९ ॥doṣādhikyamavekṣyaitān mūtrakṛcchraharairjayet|| 49 ||
।bastimuttarabastiṃ ca sarveṣāmeva dāpayet| ॥ ५० ॥puṣpanetraṃ tu haimaṃ syācchlakṣṇamauttarabastikam|| 50 ||
।jātyaśvahanavṛntena samaṃ gopucchasaṃsthitam| ॥ ५१ ॥raupyaṃ vā sarṣapacchidraṃ dvikarṇaṃ dvādaśāṅgulam|| 51 ||
।tenājabastiyuktena snehasyārdhapalaṃ nayet| ॥ ५२ ॥yathāvayoviśeṣeṇa snehamātrāṃ vikalpya vā|| 52 ||
।snātasya bhuktabhaktasya rasena payasā'pi vā| ॥ ५३ ॥sṛṣṭaviṇmūtravegasya pīṭhe jānusame mṛdau|| 53 ||
।ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya hṛṣṭe muḍhre ghṛtāktayā| ॥ ५४ ॥śalākayā'nviṣya gatiṃ yadyapratihatā vrajet|| 54 ||
।tataḥ śephaḥpramāṇena puṣpanetraṃ praveśayet| ॥ ५५ ॥gudavanmūtramārgeṇa praṇayedanu sevanīm|| 55 ||
।hiṃsyādatigataṃ bastimūne sneho na gacchati| ॥ ५६ ॥sukhaṃ prapīḍya niṣkampaṃ niṣkarṣennetrameva ca|| 56 ||
।pratyāgate dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca pradāpayet| ॥ ५७ ॥anāgacchannupekṣyastu rajanīvyuṣitasya ca|| 57 ||
।pippalīlavaṇāgāradhūmāpāmārgasarṣapaiḥ| ॥ ५८ ॥vārtākurasanirguṇḍīśampākaiḥ sasahācaraiḥ|| 58 ||
।mūtrāmlapiṣṭaiḥ saguḍairvartiṃ kṛtvā praveśayet| ॥ ५९ ॥agre tu sarṣapākārāṃ paścārdhe māṣasaṃmitām|| 59 ||
।netradīrghāṃ ghṛtābhyaktāṃ sukumārāmabhaṅgurām| ॥ ६० ॥netravanmūtranāḍyāṃ tu pāyau cāṅguṣṭhasaṃmitām|| 60 ||
।snehe pratyāgate tābhyāmānuvāsaniko vidhiḥ| ॥ ६१ ॥parihāraśca savyāpat sasamyagdattalakṣaṇaḥ|| 61 ||
।strīṇāmārtavakāle tu pratikarma tadācaret| ॥ ६२ ॥garbhāsanā sukhaṃ snehaṃ tadā''datte hyapāvṛtā|| 62 ||
।garbhaṃ yonistadā śīghraṃ jite gṛhṇāti mārute| ॥ ६३ ॥bastijeṣu vikāreṣu yonivibhraṃśajeṣu ca|| 63 ||
।yoniśūleṣu tīvreṣu yonivyāpatsvavṛgdare| ॥ ६४ ॥aprasravati mūtre ca binduṃ sravatyapi|| 64 ||
।vidadhyāduttaraṃ bastiṃ yathāsvauṣadhasaṃskṛtam| ॥ ६५ ॥puṣpanetrapramāṇaṃ tu pramadānāṃ daśāṅgulam|| 65 ||
।mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgasroto'nuvāhi ca| ॥ ६६ ॥apatyamārge nārīṇāṃ vidheyaṃ caturaṅgulam|| 66 ||
।dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu bālāyāstvekamaṅgulam| ॥ ६७ ॥uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī|| 67 ||
।athāsyāḥ praṇayennetramanuvaṃśagataṃ sukham| ॥ ६८ ॥dvistriścaturiti snehānahorātreṇa yojayet|| 68 ||
, ।bastau, bastau praṇīte ca vartiḥ pīnatarā bhavet| ॥ ६९ ॥trirātraṃ karma kurvīta snehamātrāṃ vivardhayet|| 69 ||
।anenaiva vidhānena karma kuryāt punastryahāt| ॥ ७० ॥ataḥ śirovikārāṇāṃ kaścidbhedaḥ pravakṣyate|| 70 ||
।raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ| ॥ ७१ ॥tīvrarugdāharāgaṃ hi śophaṃ kurvanti dāruṇam|| 71 ||
।sa śiro viṣavadvegī nirudhyāśu galaṃ tathā| ॥ ७२ ॥trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāma nāmataḥ|| 72 ||
।paraṃ tryahājjīvati cet pratyākhyāyācaret kriyām| ॥ ७३ ॥śirovirekasekādi sarvaṃ vīsarpanucca yat|| 73 ||
।rūkṣātyadhyaśanāt pūrvavātāvaśyāyamaithunaiḥ| ॥ ७४ ॥vegasaṃdhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ|| 74 ||
।kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ gṛhītvā śirasastataḥ|॥ ७५ ॥manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdho'tivedanām|| 75 ||
।śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'rdhāvabhedakaḥ| ॥ ७६ ॥nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet|| 76 ||
।catuḥsnehottamā mātrā śiraḥkāyavirecanam| ॥ ७७ ॥nāḍīsvedo ghṛtaṃ jīrṇaṃ bastikarmānuvāsanam|| 77 ||
।upanāhaḥ śirobastirdahanaṃ cātra śasyate| ॥ ७८ ॥pratiśyāye śiroroge yaccoddiṣṭaṃ cikitsitam|| 78 ||
।sandhāraṇādajīrṇādyairmastiṣkaṃ raktamārutau| ॥ ७९ ॥duṣṭau dūṣayatastacca duṣṭaṃ tābhyāṃ vimūrcchitam|| 79 ||
।sīryodaye'ṃśusaṃtāpāddravaṃ viṣyandate śanaiḥ| ॥ ८० ॥tato dine śiraḥśūlaṃ dinavṛddhyā vivardhate|| 80 ||
।dinakṣaye tataḥ styāne mastiṣke saṃpraśāmyati| ॥ ८१ ॥sūryāvartaḥ sa tatra syāt sarpirauttarabhaktikam|| 81 ||
।śiraḥkāyavirekau ca mūrdhnā trisnehadhāraṇam| ॥ ८२ ॥jāṅgalairupanāhaśca ghṛtakṣīraiśca secanam|| 82 ||
।barhitittirilāvādiśṛtakṣīrotthitaṃ ghṛtam| ॥ ८३ ॥syānnāvanaṃ jīvanīyakṣīrāṣṭaguṇasādhitam|| 83 ||
(।) ॥ ८४ ॥(upavāsātiśokātirūkṣaśītālpabhojanaiḥ|) duṣṭā doṣāstrayo manyāpaścādghāṭāsu vedanām|| 84 ||
।tīvrāṃ kurvanti sā cākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhate| ॥ ८५ ॥spandanaṃ gaṇḍapārśvasya netrarogaṃ hanugraham|| 85 ||
।so'nantavātastaṃ hanyāt sirārkāvartanāśanaiḥ| ॥ ८६ ॥vāto rūkṣādibhiḥ kruddhaḥ śiraḥkampamudīrayet|| 86 ||
।tatrāmṛtābalārāsnāmahāśvetāśvagandhakaiḥ| ॥ ८७ ॥snehasvedādi vātaghnaṃ śastaṃ nasyaṃ ca tarpaṇam|| 87 ||
।nastaḥkarma ca kurvīta śirorogeṣu śāstravid| ॥ ८८ ॥dvāraṃ hi śiraso nāsā tena tad vyāpya hanti tān|| 88 ||
।nāvanaṃ cāvapīḍaśca dhmāpanaṃ dhūma eva ca| ॥ ८९ ॥pratimarśaśca vijñeyaṃ nastaḥkarma tu pañcadhā|| 89 ||
।snehanaṃ śodhanaṃ caiva dvividhaṃ nāvanaṃ smṛtam| ॥ ९० ॥śodhanaḥ stambhanaśca syādavapīḍo dvidhā mataḥ|| 90 ||
।cūrṇasyādhmāpanaṃ taddhi dehasrotoviśodhanam| ॥ ९१ ॥vijñeyastrividho dhūmaḥ prāguktaḥ śamanādikaḥ|| 91 ||
।pratimarśo bhavet sneho nirdoṣa ubhayārthakṛt| ॥ ९२ ॥evaṃ tadrecanaṃ karma tarpaṇaṃ śamanaṃ tridhā|| 92 ||
।stambhasuptigurutvādyāḥ ślaiṣmikā ye śirogadāḥ| ॥ ९३ ॥śirovirecanaṃ teṣu nastaḥkarma praśasyate|| 93 ||
।ye ca vātātmakā rogāḥ śiraḥkampārditādayaḥ| ॥ ९४ ॥śirasastarpaṇaṃ teṣu nastaḥkarma praśasyate|| 94 ||
।raktapittādirogeṣu śamanaṃ nasyamiṣyate| ॥ ९५ ॥dhmāpanaṃ dhūmapānaṃ ca tathā yogyeṣu śasyate|| 95 ||
( ।) ॥ ९६ ॥(doṣādikaṃ samīkṣyaiva bhiṣak samyak ca kārayet|) phalādi bheṣajaṃ proktaṃ śiraso yadvirecanam|| 96 ||
।taccūrṇaṃ kalpayettena pacet snehaṃ virecanam| ॥ ९७ ॥yaduktaṃ madhuraskandhe bheṣajaṃ tena tarpaṇam|| 97 ||
।sādhayitvā bhiṣak snehaṃ nastaḥ kuryādvidhānavit| ॥ ९८ ॥prāksūrye madhyasūrye vā prākkṛtāvaśyakasya ca|| 98 ||
।uttānasya śayānasya śayane svāstṛte sukham| ॥ ९९ ॥pralambaśirasaḥ kiñcit kiñcit pādonnatasya ca|| 99 ||
।dadyānnāsāpuṭe snehaṃ tarpaṇaṃ buddhimān bhiṣak| ॥ १०० ॥anavākśiraso nasyaṃ na śiraḥ pratipadyate|| 100 ||
।atyavākśiraso nasyaṃ mastuluṅge'vatiṣṭhati| ॥ १०१ ॥ata evaṃśayānasya śuddhyarthaṃ svedayecchiraḥ|| 101 ||
।saṃsvedya nāsāmunnamya vāmenāṅguṣṭhaparvaṇā| ॥ १०२ ॥hastena dakṣiṇe nātha kuryādubhyataḥ samam|| 102 ||
।praṇāḍyā picunā vā'pi nastaḥsnehaṃ yathāvidhi| ॥ १०३ ॥kṛte ca svedayedbhūya ākarṣecca punaḥ punaḥ|| 103 ||
।taṃ snehaṃ śleṣmaṇā sākaṃ tathā sneho na tiṣṭhati| ॥ १०४ ॥svedenotkleśitaḥ śleṣmā nastaḥkarmaṇyupasthitaḥ|| 104 ||
।bhūyaḥ snehasya śaityena śirasi styāyate tataḥ| ॥ १०५ ॥śrotramanyāgalādyeṣu vikārāya sa kalpate|| 105 ||
।tato nastaḥkṛte dhūmaṃ pibet kaphavināśanam| ॥ १०६ ॥hitānnabhuṅnivātoṣṇasevī syānniyatendriyaḥ|| 106 ||
।vidhireṣo'vapīḍasya kāryaḥ pradhmāpanasya tu| ॥ १०७ ॥tat ṣaḍaṅgulayā nāḍyā dhameccūrṇaṃ mukhena tu|| 107 ||
।viriktaśirasaṃ tūṣṇaṃ pāyayitvā'mbu bhojayet| ॥ १०८ ॥laghu triṣvaviruddhaṃ ca nivātasthamatandritaḥ|| 108 ||
।virekaśuddho doṣasya kopanaṃ yasya sevate| ॥ १०९ ॥sa doṣo vicaraṃstatra karoti svān gadān bahūn|| 109 ||
।yathāsvaṃ vihitāṃ teṣu kriyāṃ kuryādvicakṣaṇaḥ| ॥ ११० ॥akālakṛtajātānāṃ rogāṇāmanurūpataḥ|| 110 ||
।ajīrṇe bhojane bhukte toye pīte'tha durdine| ॥ १११ ॥pratiśyāye nave snāte snehapāne'nuvāsane|| 111 ||
।nāvanaṃ snehanaṃ rogān karoti ślaiṣmikān bahūn| ॥ ११२ ॥tatra śleṣmaharaḥ sarvastīkṣṇoṣṇādirvidhirhitaḥ|| 112 ||
।kṣāme virecite garbhe vyāyāmābhihate tṛṣi| ॥ ११३ ॥vāto rūkṣeṇa nasyena kruddhaḥ svāñjanayednādgadān|| 113 ||
।tatra vātaharaḥ sarvo vidhiḥ snehanabṛṃhaṇaḥ|, ॥ ११४ ॥svedādiḥ, syādghṛtaṃ kṣīraṃ garbhiṇyāstu viśeṣataḥ|| 114 ||
।jvaraśokātitaptānāṃ timiraṃ madyapasya tu| ॥ ११५ ॥rūkṣśaiḥ śītāñjanairlepaiḥ puṭapākaiśca sādhayet|| 115 ||
।snehanaṃ śodhanaṃ caiva dvividhaṃ nāvanaṃ matam| ॥ ११६ ॥pratimarśastu nasyārthaṃ karoti na ca doṣavān|| 116 ||
।nastaḥ snehāṅguliṃ dadyāt prātarniśi ca sarvadā| ॥ ११७ ॥na cocchiṅghedarogāṇāṃ pratimarśaḥ sa dārḍyakṛt|| 117 ||
-tatra ślokau- ।trīṇi yasmāt pradhānāni marmāṇyabhihateṣu ca| ॥ ११८ ॥teṣu liṅgaṃ cikitsāṃ ca rogabhedāśca sauṣadhāḥ|| 118 ||
।vidhiruttarabasteśca nastaḥkarmavidhistathā| ॥ ११९ ॥savyāpadbheṣajaṃ siddhau marmākhyāyāṃ prakīrtitam|| 119 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne trimarmīyasiddhirnāma navamo'dhyāyaḥ||9||