॥ १ ॥athātaḥ khuḍḍākacatuṣpādamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||
Chapter 9
खुड्डाकचतुष्पादोऽध्यायः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 27-28)
तत्र श्लोकौभिषग्जितं चतुष्पादं पादः पादश्चतुर्गुणाः ।भिषक् प्रधानं पादेभ्यो यस्माद्वैद्यस्तु यद्गुणः ॥
verse 27 →ज्ञानानि बुद्धिर्ब्राह्मी च भिषजां या चतुर्विधा ।सर्वमेतच्चतुष्पादे खुड्डाके संप्रकाशितमिति ॥
verse 28 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||
।bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam | ॥ ३ ॥guṇavat kāraṇaṃ jñeyaṃ vikāravyupaśāntaye || 3 ||
।vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate | ॥ ४ ॥sukhasaṃjñakamārogyaṃ vikāro duḥkhameva ca || 4 ||
।caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte | ॥ ५ ॥pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate || 5 ||
।śrute paryavadātatvaṃ bahuśo dṛṣṭakarmatā | ॥ ६ ॥dākṣyaṃ śaucamiti jñeyaṃ vaidye guṇacatuṣṭayam || 6 ||
।bahutā tatrayogyatvamanekavidhakalpanā | ॥ ७ ॥saṃpacceti catuṣko'yaṃ dravyāṇāṃ guṇa ucyate || 7 ||
।upacārajñatā dākṣyamanurāgaśca bhartari | ॥ ८ ॥śaucaṃ ceti catuṣko'yaṃ guṇaḥ paricare jane || 8 ||
।smṛtirnirdeśakāritvamabhīrutvamathāpi ca | ॥ ९ ॥jñāpakatvaṃ ca rogāṇāmāturasya guṇāḥ smṛtāḥ || 9 ||
।kāraṇaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ siddhau pādacatuṣṭayam | ॥ १० ॥vijñātā śāsitā yoktā pradhānaṃ bhiṣagatra tu || 10 ||
।paktau hi kāraṇaṃ pakturyathā pātrendhanānalāḥ | ॥ ११ ॥vijeturvijaye bhūmiścamūḥ praharaṇāni ca || 11 ||
।āturādyāstathā siddhau pādāḥ kāraṇasaṃjñitāḥ | ॥ १२ ॥vaidyasyātaścikitsāyāṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ bhiṣak || 12 ||
।mṛddaṇḍacakrasūtrādyāḥ kumbhakārādṛte yathā | ॥ १३ ॥nāvahanti guṇaṃ vaidyādṛte pādatrayaṃ tathā || 13 ||
।gandharvapuravannāśaṃ yadvikārāḥ sudāruṇāḥ | ॥ १४ ॥yānti yaccetare vṛddhimāśūpāyapratīkṣiṇaḥ || 14 ||
।sati pādatraye jñājñau bhiṣajāvatra kāraṇam | ॥ १५ ॥varamātmā huto'jñena na cikitsā pravartitā || 15 ||
।pāṇicārādyathā'cakṣurajñānādbhītabhītavat | ॥ १६ ॥naurmārutavaśevājño bhiṣak carati karmasu || 16 ||
।yadṛcchayā samāpannamuttārya niyatāyuṣam | ॥ १७ ॥bhiṣaṅmānī nihantyāśu śatānyaniyatāyuṣām || 17 ||
।tasmācchāstre'rthavijñāne pravṛttau karmadarśane | ॥ १८ ॥bhiṣak catuṣṭaye yuktaḥ prāṇābhisara ucyate || 18 ||
।hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave | ॥ १९ ॥jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ || 19 ||
।śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye | ॥ २० ॥pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ cikitsārthaṃ viśodhayet || 20 ||
।vidyā vitarko vijñānaṃ smṛtistatparatā kriyā | ॥ २१ ॥yasyaite ṣaḍguṇāstasya na sādhyamativartate || 21 ||
।vidyā matiḥ karmadṛṣṭirabhyāsaḥ siddhirāśrayaḥ | ॥ २२ ॥vaidyaśabdābhiniṣpattāvalamekaikamapyataḥ || 22 ||
।yasya tvete guṇāḥ sarve santi vidyādayaḥ śubhāḥ | ॥ २३ ॥sa vaidyaśabdaṃ sadbhūtamarhan prāṇisukhapradaḥ || 23 ||
।śāstraṃ jyotiḥ prakāśārthaṃ darśanaṃ buddhirātmanaḥ | ॥ २४ ॥tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati || 24 ||
।cikitsite trayaḥ pādā yasmādvaidyavyapāśrayaḥ | ॥ २५ ॥tasmāt prayatnamātiṣṭhedbhiṣak svaguṇasaṃpadi || 25 ||
।maitrī kāruṇyamārteṣu śakye prītirupekṣaṇam | ॥ २६ ॥prakṛtistheṣu bhūteṣu vaidyavṛttiścaturvidheti || 26 ||
tatra ślokau ।bhiṣagjitaṃ catuṣpādaṃ pādaḥ pādaścaturguṇāḥ | ॥ २७ ॥bhiṣak pradhānaṃ pādebhyo yasmādvaidyastu yadguṇaḥ || 27 ||
।jñānāni buddhirbrāhmī ca bhiṣajāṃ yā caturvidhā | ॥ २८ ॥sarvametaccatuṣpāde khuḍḍāke saṃprakāśitamiti || 28 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne khuḍḍākacatuṣpādo nāma navamo'dhyāyaḥ ||9||