॥ १ ॥athāta upakalpanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||
Chapter 15
उपकल्पनीयोऽध्यायः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 23-25)
तत्र श्लोकाःईश्वराणां वसुमतां वमनं सविरेचनम् ।संभारा ये यदर्थं च समानीय प्रयोजयेत् ॥
verse 23 →यथा प्रयोज्या मात्रा या यदयोगस्य लक्षणम् ।योगातियोगयोर्यच्च दोषा ये चाप्युपद्रवाः ॥
verse 24 →यदसेव्यं विशुद्धेन यश्च संसर्जनक्रमः ।तत् सर्वं कल्पनाध्याये व्याजहार पुनर्वसुः ॥
verse 25 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||
, ॥ ३ ॥iha khalu rājānāṃ ājamātramanyaṃ vā vipuladravyaṃ vamanaṃ virecanaṃ vā pāyayitukāmena bhiṣajā prāgevaiṣadhapānāt saṃbhārā upakalpanīyā bhavanti samyakcaiva hi gacchatyauṣadhe pratibhogārthāḥ, na hi sannikṛṣṭe kāle prādurbhūtāyāmāpadi sataypi krayākraye sukaramāṃśu saṃbharaṇamauṣadhānāṃ yathāvaditi || 3 ||
॥ ४ ॥evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca nanu bhagavan ādāveva jñānavatā tathā pratividhātavyaṃ yathā prativihite sidhyedevauṣadhamekāntena samyakprayoganimittā hi sarvakarmaṇāṃ siddhiriṣṭā vyāpaccāsamyakprayogānimittā atha samyagasamyak ca samārabdhaṃ karma siddhyaṃti vyāpadyate vā'niyamena tulyaṃ bhavati jñānamajñaneneti || 4 ||
; ॥ ५ ॥tamuvāca bhagavānātreyaḥ śakyaṃ tathā pratividhātumasmābhirasmadvidharivā'pyagniveśa yathā prativihite sidhyedevauṣadhamekāntena tacca prayogasauṣṭhavamupadeṣṭuṃ yathāvat nahi kaścidasti ya etadevamupadiṣṭamupadhārayitumutsaheta upadhārya vā tathā pratipattuṃ prayoktuṃ vā; sūkṣmāṇi hi doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthānatarāṇi yānyanucintyamānāni vimalavipulabuddherapi buddhimākulīkuryuḥ kiṃ punaralpabuddheḥ tasmādubhayametadyathāvadupadekṣyāmaḥ samyakprayogaṃ cauṣadhānāṃ vyāpannānāṃ ca vyāpatsādhanāni siddhiṣūttarakālam || 5 ||
॥ ६ ॥idānīṃ tāvat saṃbhārān vividhānapi samāsenopadekṣyāmaḥ tadyathā dṛḍhaṃ nivātaṃ pravātaikaeśaṃ sukhapravicāramanupatyakaṃ dhūmātapajalarajasāmanabhigamanīyamaniṣṭhānāṃ ca śabdasparśarasarūpagandhānāṃ sodapānodūkhalamusalavarcaḥssthānasnānabhūmimahānasaṃ vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṃ gṛhameva tāvat pūrvamupakalpayet || 6 ||
, , ; ॥ ७ ॥tataḥ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannānupacārakuśalān sarvakarmasu paryavadātān sūpaudanapācakasnāpakasaṃvāhakotthāpakasaṃveśakauṣadhāpeṣakāṃśca paricārakān sarvakarmasvapratikūlān tathā gītavāditrollāpakaślokagāthākhyāyiketihāsapurāṇakuśalānabhiprāyajñānanumatāṃśca deśakālavidaḥ pāriṣadyāṃśca tathā lāvakapiñjalaśaśahariṇaiṇakālapucchakamṛgamātṛkorabhrān gāṃ dogdhrīṃ śīlavatīmanāturāṃ jīvadvatsāṃ suprativihitatṛṇaśaraṇapānīyāṃ, pātryācamanīyodakoṣṭhamaṇikaghaṭapiṭharaparyogakumbhīkumbhakuṇḍaśarāvadarvīkaṭodañcanaparipacanamanthānacarmacelasūtrakārpāsorṇādīni ca śayanāsanādīni copanyastabhṛṅgārapratigraṇi suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānāni sopāśrayāṇi saṃveśanopaveśanasnehasvedābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanamūtroccārakarmaṇāmupacārasukhāni suprakṣālitopadhānāśca suślakṣṇasvaramadhyamā dṛṣadaḥ, śastrāṇi copakaraṇārthāni dhūmanetraṃ ca bastinetraṃ cottarabastikaṃca kuśahastakaṃ ca tulāṃ ca mānabhāṇḍaṃ ca ghṛtatailavasāmajjakṣaudraphāṇitalavaṇendhanodakamadhusīdhusurāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakadadhidadhimaṇḍodasviddhānyāmlamūtrāṇi ca tathā śāliṣaṣṭikamudgamāṣayavatilakulatthabadaramṛdvīkākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakāni nānāvidhāni ca snehasvedopakaraṇāni dravyāṇi tathaivordhvaharānulomikobhayabhāñji saṃgrahanīyadīpanīyapācanīyopaśamanīyavātaharādisamākhyātāni cauṣadhāni; yaccānyadapi kiñcidvyāpadaḥ parisaṃkhyāya pratīkārārthamupakaraṇaṃ vidyāt yaccā pratibhogārthaṃ tattadupakalpayet || 7 ||
॥ ८ ॥tatastaṃ puruṣaṃ yathoktābhyāṃ snehasvedābhyāṃ yathārhamupapādayet taṃ cedasminnantare mānasaḥ śarīro vā vyādhiḥ kaścittīvrataraḥ sahasā'bhyāgacchettameya tāvadasyopāvartayituṃ yateta tatastamupāvartya tāvantamevainaṃ kālaṃ tathāvidhenaiva karmaṇopācaret || 8 ||
॥ ९ ॥tatastaṃ puruṣaṃ snehasvedopapannamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ śiraḥsnātamanuliptagātraṃ sragviṇamanupahatavastrasaṃvītaṃ devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantamiṣṭe nakṣatratithikaraṇamuhūrte kārayitvā brāhmaṇān svastivācanaṃ prayuktābhirāśīrbhirabhimantritāṃ madhumadhukasaindhavaphāṇitopahitāṃ madanaphalakaṣāyamātrāṃ pāyayet || 9 ||
॥ १० ॥madanaphalakaṣāyamātrāpramāṇaṃ tu khalu sarvasaṃśodhanamātrāpramāṇāni ca pratipuruṣamapekṣitavyāni bhavanti yāvaddhi yasya saṃśodhanaṃ pītaṃ vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate na cātiyogāyogāya tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyaṃ bhavati || 10 ||
॥ ११ ॥pītavantaṃ tu khalvenaṃ muhūrtamanukāṃkṣeta tasya yadā jānīyāt svedaprādurbhāveṇa doṣaṃ pravilayanamāpadyamānaṃ lomaharṣeṇa ca sthānebhyaḥ pracalitaṃ kukṣisamādhmāpanena ca kukṣimanugataṃ hṛllāsāsyasravaṇābhyāmapi cordhvamukhībhūtām athāsmai jānusamamasaṃabādhaṃ suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānaṃ sopāśrayamāsanamupaveṣṭuṃ prayacchet pratigrahāṃścopacārayet lālāṭapratigrahe pārśvopagrahaṇe nābhiprapīḍane pṛṣṭhonmardane cānapatrapaṇīyāḥ suhṛdo'numatāḥ prayateran || 11 ||
॥ १२ ॥athainamanuśiṣyāt vivṛtoṣṭhatālukaṇṭho nātimahatā vyāyāmena vegānudīrṇānudīrayan kiñcidavanamya grīvāmūrdhvaśarīramupavegamapravṛttān pravartayan suparilikhitanakhābhyāmaṅgulibhyāmutpalakumudasaugandhikanālairvā kaṇṭhamabhispṛśan sukhaṃ pravartayasveti sa tathāvidhaṃ kuryāt tato'sya vegān pratigrahagatānavekṣetāvahitaḥ vegaviśeṣadarśanāddhi kuśalo yogāyogātiyogaviśeṣānupalabheta vegaviśeṣānupalabheta vegaviśeṣadarśī punaḥ kṛtyaṃ yathārhamavabudhyeta lakṣaṇena tasmādvegānavekṣetāvahitaḥ || 12 ||
।tatrāmūnyayogayogātiyogaviśeṣajñānāni bhavanti tadyathā apravṛttiḥ kutaścit kevalasya vā'pyauṣadhasya vibhraṃśo vibandho vegānāmayogalakṣaṇāni bhavanti kāle pravṛttiranatimahatī vyathā yathākramaṃ doṣaharaṇaṃ svayaṃ cāvasthānamiti yogalakṣaṇāni bhavanti yogena tu doṣapramāṇaviśeṣeṇa tīkṣṇamṛdumadhyavibhāgo jñeyaḥ yogādhikyena tu phenilaraktācandrikopagamanamityatiyogalakṣaṇāni bhavanti | ॥ १३ ॥tatrātiyogāyoganimittānimānupadravān vidyāt ādhmānaṃ parikartikā parisrāvo hṛdayogasaraṇamaṅgagraho jīvādānaṃ vibhraṃśaḥ stambhaḥ klamaścetyupadravāḥ || 13 ||
॥ १४ ॥yogena tu khalvenaṃ charditavantamabhisamīkṣya suprakṣālitapāṇipādāsyaṃ muhūrtamāśvāsya snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā punarevodakamupasparśayet || 14 ||
।upaspṛṣṭodakaṃ cainaṃ nivātamāgāramanupraveśya saṃveśya cānuśiṣyāt uccairbhāsyamatyāśanamatisthānamaticaṅgkramaṇaṃ krodhaśokahimātapāvaśyāyātipravātān yānayānaṃ grāmyadharmamasvapanaṃ niśi divā svapnaṃ viruddhājīrṇāsātmyākālapramitātihīnaguruviṣamabhojanavegasandhāraṇodīraṇamiti bhāvānetānmanasā'pyasevamānaḥ sarvamaho gamayasveti | ॥ १५ ॥sa tathā kuryāt || 15 ||
, ॥ १६ ॥athainaṃ sāyāhne pare vā'hni sukhodakapariṣiktaṃ purāṇānāṃ lohitaśālitaṇḍulānāṃ svavaklinnāṃ maṇḍapūrvāṃ sukhoṣṇāṃ yavāgūṃ pāyayedagnibalamabhisamīkṣya evaṃ dvitīye tṛtīye cānnakāle caturthe tvannakāle tathāvidhānāmeva śālitaṇḍulānāmutsvinnāṃ vilepīmuṣṇodakadvitīyāmasnehalavaṇāmalpasnehalavaṇāṃ vā bhojayet evaṃ pañcame ṣaṣṭhe cānnakāle saptame tvannakāle tathāvidhānāmeva śālīnāṃ dviprasṛtaṃ susvinnamodanamuṣṇodakānupānaṃ tanunā tanusnehalavaṇopapannena mudgayūṣeṇa bhojayet, evamaṣṭame navame cānnakāle daśame tvannakāle lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṃsarasenaudakalāvaṇikena nātisāravatā bhojayedusṇodakānupānam evamekādaśe dvādaśe cānnakāle ata ūrdhvamannaguṇān krameṇopabhuñjānaḥ saptarātreṇa prakṛtibhojanamāgacchet || 16 ||
, ॥ १७ ॥athainaṃ punareva snehasvedābhyāmupapādyānupahatmanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ kṛtahomabalimaṅgalajapaprāyaścittamiṣṭe tithinakṣatrakaraṇamuhūrte brāhmaṇān svasti vācayitvā trivṛtkalkamakṣamātraṃ yathārhāloḍanaprativinītaṃ pāyayet prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi vikārāṃśca samyak viriktaṃ cainaṃ vamanoktena dhūmavarjena vidhinopapādayedābalavarṇaprakṛtilābhāt, balavarṇopapannaṃ cainamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ śiraḥsnātamanuliptagātraṃ sragviṇamanupahatavasgrasaṃvītamanurūpālaṅkārālaṅkṛtaṃ suhṛdyāṃ darśayitvā jñātīnāṃ darśayet athainaṃ kāmeṣvavasṛjet || 17 ||
bhavanti cātra ।anena vidhinā rājā rājamātro'thavā punaḥ | ॥ १८ ॥yasya vā vipulaṃ dravyaṃ sa saṃśodhanamarhati || 18 ||
।daridrastvāpadaṃ prāpya prāptakālaṃ viśodhanam | ॥ १९ ॥pibet kāmamasaṃbhṛtya saṃbhārānapi durlabhān || 19 ||
।na hi sarvamanuṣyāṇāṃ santi sarve paricchadāḥ | ॥ २० ॥na ca rogā na bādhante daridrānapi dāruṇāḥ || 20 ||
।yadyacchakyaṃ manuṣyeṇa kartumauṣadhamāpadi | ॥ २१ ॥tattat sevyaṃ yathāśakti vasanānyaśanāni ca || 21 ||
।malāpahaṃ rogaharaṃ balavarṇaprasādanam | ॥ २२ ॥pītvā saṃśodhanaṃ samyagāyuṣā yujyate ciram || 22 ||
tatra ślokāḥ ।īśvarāṇāṃ vasumatāṃ vamanaṃ savirecanam | ॥ २३ ॥saṃbhārā ye yadarthaṃ ca samānīya prayojayet || 23 ||
।yathā prayojyā mātrā yā yadayogasya lakṣaṇam | ॥ २४ ॥yogātiyogayoryacca doṣā ye cāpyupadravāḥ || 24 ||
।yadasevyaṃ viśuddhena yaśca saṃsarjanakramaḥ | ॥ २५ ॥tat sarvaṃ kalpanādhyāye vyājahāra punarvasuḥ || 25 ||
॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne upakalpanīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||