Bharat Samhita

Chapter 16

चिकित्साप्राभृतीयोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 39-41)

तत्र श्लोकाःचिकित्साप्राभृतगुणो दोषो यश्चेतराश्रयः ।योगायोगातियोगानां लक्षणं शुद्धिसंश्रयम् ॥

verse 39 →

बहुदोषस्य लिङ्गानि संशोधनगुणाश्च ये ।चिकित्सासूत्रमात्रं च सिद्धिव्यापतिसंश्रयम् ॥

verse 40 →

या च युक्तिश्चिकित्सायां यं चार्थं कुरुते भिषक् ।चिकित्साप्राभृतेऽध्याये तत् सर्वमवदन्मुनिः ॥

verse 41 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Sū. 16/1

॥ १ ॥athātaścikitsāprābhṛtīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||

Ca. Sū. 16/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||

Ca. Sū. 16/3

।cikisāprābhṛto dhīmān śāstravān karmatatparaḥ | ॥ ३ ॥naraṃ virecayati yaṃ sa yogāt sukhamaśnute || 3 ||

Ca. Sū. 16/4

।yaṃ vaidyamānī tvavudho virecayati mānavam | ॥ ४ ॥so'tiyogādayogācca mānavo duḥkhamaśnute || 4 ||

Ca. Sū. 16/5

।daurbalyaṃ lāghavaṃ glānirvyādhīnāmaṇutā ruciḥ | ॥ ५ ॥hṛdvarṇaśuddhiḥ kṣuttṛṣṇā kāle vegapravartanam || 5 ||

Ca. Sū. 16/6

।buddhīndriyamanaḥśuddhirmārutasyānulomatā | ॥ ६ ॥samyagviriktaliṅgāni kāyāgneścānuvartanam || 6 ||

Ca. Sū. 16/7

।ṣṭhīvanaṃ hṛdayāśuddhirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ | ॥ ७ ॥ādhmānamaruciśchirdiradaurbalyamalāghavam || 7 ||

Ca. Sū. 16/8

।jaṅghorusadanaṃ tandrā staimityaṃ pīnasāgamaḥ | ॥ ८ ॥lakṣaṇānyaviriktānāṃ mārutasya ca nigrahaḥ || 8 ||

Ca. Sū. 16/9

।viṭpittakaphavātānāmāgatānāṃ yathākramam | ॥ ९ ॥paraṃ sravati yadraktaṃ medomāṃsodakopamam || 9 ||

Ca. Sū. 16/10

।niḥśleṣmapittamudakaṃ śoṇitaṃ kṛṣṇameva vā | ॥ १० ॥tṛṣyato mārutārtasya so'tiyogaḥ pramuhyataḥ || 10 ||

Ca. Sū. 16/11

।vamane'tikṛte liṅgānyetānyeva bhavanti hi | ॥ ११ ॥ūrdhvagā vātarogāśca vāggrahaścādhiko bhavet || 11 ||

Ca. Sū. 16/12

।cikitsāprābhṛtaṃ tasmādupeyāccharaṇaṃ naraḥ | ॥ १२ ॥yuñjyād ya enamatyantamāyuṣā ca sukhena ca || 12 ||

Ca. Sū. 16/13

।avipāko'ruciḥ sthaulyaṃ pāṇḍutā gauravaṃ klamaḥ | ॥ १३ ॥piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ saṃbhavo'ratireva ca || 13 ||

Ca. Sū. 16/14

।ālasyaśramadaurbalyaṃ daurgandhyamavasādakaḥ | ॥ १४ ॥śleṣmapittasamutkleśo nidrānāśo'tinidratā || 14 ||

Ca. Sū. 16/15

।tandrā klaibyamabuddhitvamaśastasvapnadarśanam | ॥ १५ ॥balavarṇapraṇāśaśca tṛṣyato bṛṃhaṇairapi || 15 ||

Ca. Sū. 16/16

।bahudoṣasya liṅgāni tasmai saṃśodhanaṃ hitam | ॥ १६ ॥ūrdhvaṃ caivānulomaṃ ca yathādoṣaṃ yathābalam || 16 ||

Ca. Sū. 16/17

।evaṃ viśuddhakoṣṭhasya kāyāgnirabhivardhate | ॥ १७ ॥vyādhayaścopaśāmyanti prakṛtiścānuvartate || 17 ||

Ca. Sū. 16/18

।indriyāṇi manobuddhirvarṇaścāsya prasīdati | ॥ १८ ॥balaṃ puṣṭirapatyaṃ ca vṛṣatā cāsya jāyate || 18 ||

Ca. Sū. 16/19

।jarāṃ kṛcchreṇa labhate ciraṃ jīvatyanāmayaḥ | ॥ १९ ॥tasmāt saṃśodhanaṃ kāle yuktiyuktaṃ pibennaraḥ || 19 ||

Ca. Sū. 16/20

।doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ | ॥ २० ॥jitāḥ saṃśodhanairye tu na teṣāṃ punarudbhavaḥ || 20 ||

Ca. Sū. 16/21

।doṣāṇāṃ ca drumāṇāṃ ca mūle'nupahate sati | ॥ २१ ॥rogāṇāṃ prasavānāṃ gatānāmāgatirdhruvā || 21 ||

Ca. Sū. 16/22

।bheṣajakṣapitte pathyamāhāraireva bṛṃhaṇam | ॥ २२ ॥ghṛtamāṃsarasakṣīrahṛdyayūṣopasaṃhitaiḥ || 22 ||

Ca. Sū. 16/23

।abhyaṅgotsādanaiḥ snānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ | ॥ २३ ॥tathā sa labhate śarma yujyate cāyuṣā ciram || 23 ||

Ca. Sū. 16/24

।atiyogānubaddhānāṃ sarpiḥpānaṃ praśasyate | ॥ २४ ॥tailaṃ madhurakaiḥ siddhamathavā'pyanuvāsanam || 24 ||

Ca. Sū. 16/25

।yasya tvayogastaṃ snigdhaṃ punaḥ saṃśodhayennaram | ॥ २५ ॥mātrākālabalāpekṣī smaran pūrvamanukramam || 25 ||

Ca. Sū. 16/26

।snehane svedane śuddhau rogāḥ saṃsarjane ca ye | ॥ २६ ॥jāyante'mārgavihite teṣāṃ siddhiṣu sādhanam || 26 ||

Ca. Sū. 16/27

।jāyante hetuvaiṣamyādviṣamā dehadhātavaḥ | ॥ २७ ॥hetusāmyāt samāsteṣāṃ svabhāvoparamaḥ sadā || 27 ||

Ca. Sū. 16/28

।pravṛttiheturbhāvānāṃ na nirodhe'sti kāraṇam | ॥ २८ ॥kecittatrāpi manyante hetuṃ hetoravartanam || 28 ||

Ca. Sū. 16/29

।evamuktārthamācāryamagniveśo'bhyabhāṣata | ॥ २९ ॥svabhāvoparame karma cikitsārpābhṛtasya kim || 29 ||

Ca. Sū. 16/30

।bheṣajairviṣamān dhātūn kān samīkurute bhiṣak | ॥ ३० ॥kā vā cikitsā bhagavan kimarthaṃ vā prayujyate || 30 ||

Ca. Sū. 16/31

।ticchiṣyavacanaṃ śrutvā vyājahāra punarvasuḥ | ॥ ३१ ॥śrūyatāmatra yā somya yuktirdṛṣṭā maharṣibhiḥ || 31 ||

Ca. Sū. 16/32

।na nāśakāraṇābhāvādbhāvānāṃ nāśakāraṇam | ॥ ३२ ॥jñāyate nityagasyeva kālasyātyayakāraṇam || 32 ||

Ca. Sū. 16/33

।śīghragatvādyathā bhūtastathā bhāvo vipadyate | ॥ ३३ ॥nirodhe kāraṇaṃ tasya nāsti naivānyathākriyā || 33 ||

Ca. Sū. 16/34

।yābhiḥ kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ | ॥ ३४ ॥sā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ smṛtam || 34 ||

Ca. Sū. 16/35

।kathaṃ śarīre dhātūnāṃ vaiṣamyaṃ na bhavediti | ॥ ३५ ॥samānāṃ cānubandhaḥ syādityarthaṃ kriyate kriyā || 35 ||

Ca. Sū. 16/36

।tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt | ॥ ३६ ॥viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ || 36 ||

Ca. Sū. 16/37

।samaistu hetubhiryasmāddhātun saṃjanayet samān | ॥ ३७ ॥cikitsāprābhṛtastasmāddātā dehasukhāyuṣām || 37 ||

Ca. Sū. 16/38

।dharmasyārthasya kāmasya nṛlokasyobhayasya ca | ॥ ३८ ॥dātā saṃpadyate vaidyo dānāddehasukhāyuṣām || 38 ||

Ca. Sū. 16/39

tatra ślokāḥ ।cikitsāprābhṛtaguṇo doṣo yaścetarāśrayaḥ | ॥ ३९ ॥yogāyogātiyogānāṃ lakṣaṇaṃ śuddhisaṃśrayam || 39 ||

Ca. Sū. 16/40

।bahudoṣasya liṅgāni saṃśodhanaguṇāśca ye | ॥ ४० ॥cikitsāsūtramātraṃ ca siddhivyāpatisaṃśrayam || 40 ||

Ca. Sū. 16/41

।yā ca yuktiścikitsāyāṃ yaṃ cārthaṃ kurute bhiṣak | ॥ ४१ ॥cikitsāprābhṛte'dhyāye tat sarvamavadanmuniḥ || 41 ||

Ca. Sū. 16

॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne cikitsāprābhṛtīyo nāma ṣoḍaśo dhyāyaḥ ||

Ca. Sū. 16

॥॥samāptaḥ kalpanācatuṣkaḥ||4||