Bharat Samhita

Chapter 17

कियन्तःशिरसीयोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 120-121)

तत्र श्लोकौशिरोरोगाः सहृद्रोगा रोगा मानविकल्पजाः ।क्षयाः सपिडकाश्चोक्ता दोषाणां गतिरेव च ॥

verse 120 →

कियन्तःशिरसीयेऽस्मिन्नध्याये तत्त्वदर्शिना ।ज्ञानार्थं भिषजा प्रजानां च हितैषिणा ॥

verse 121 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Sū. 17/1

॥ १ ॥athātaḥ kiyantaḥśirasīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||

Ca. Sū. 17/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||

Ca. Sū. 17/3

।kiyantaḥ śirasi proktā rogā hṛdi ca dehinām | ॥ ३ ॥kati cāpyanilādīnāṃ rogā mānavikalpajāḥ || 3 ||

Ca. Sū. 17/4

।kṣayāḥ kati samākhyātāḥ piḍakāḥ kati cānaga | ॥ ४ ॥gatiḥ katividhā coktā doṣāṇāṃ doṣasūdana || 4 ||

Ca. Sū. 17/5

।hutāśaveśasya vacastacchrutvā gururabravīt | ॥ ५ ॥pṛṣṭavānasi yat saumya tanme śṛṇu savistaram || 5 ||

Ca. Sū. 17/6

।ḍrṣṭāḥ pañca śirorogāḥ pañcaiva hṛdayāmayāḥ | ॥ ६ ॥vyādhīnāṃ dvyadhikā ṣaṣṭirdoṣamānavikalpajā || 6 ||

Ca. Sū. 17/7

।daśāṣṭau ca kṣayāḥ sapta piḍakā mādhumehikāḥ | ॥ ७ ॥doṣāṇāṃ trividhā coktā gatirvistarataḥ śṛṇu || 7 ||

Ca. Sū. 17/8

।saṃdhāraṇāddivāsvapnādrātrau jāgaraṇānmadāt | ॥ ८ ॥uccairbhāṣyādavaśyāyāt prāgvātādatimaithunāt || 8 ||

Ca. Sū. 17/9

।gandhādasātmyādāghrātādrajodhūmahimātapāt | ॥ ९ ॥gurvamlaharitādānādati śītāmbusevanāt || 9 ||

Ca. Sū. 17/10

।śiro'bhighātādduṣṭāmādrodanādvāṣpanigrahāt | ॥ १० ॥meghāgamānmanastāpāddeśakālaviparyayāt || 10 ||

Ca. Sū. 17/11

।vātādayaḥ prakupyanti śirasyasraṃ ca duṣyati | ॥ ११ ॥tataḥ śirasi jāyante rogā vividhalakṣaṇāḥ || 11 ||

Ca. Sū. 17/12

।prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ yatra śritāḥ sarvendriyāṇi ca | ॥ १२ ॥yaduttamāṅgamaṅgānāṃ śirastadabhidhīyate || 12 ||

Ca. Sū. 17/13

।ardhāvabhedako vā syāt sarvaṃ vā rujyate śiraḥ | ॥ १३ ॥pratiśyāmukhanāsākṣikarṇarogaśirobhramāḥ || 13 ||

Ca. Sū. 17/14

।arditaṃ śirasaḥ kampo galamanyāhanugrahaḥ | ॥ १४ ॥vividhāścāpare rogā vātādikrimisaṃbhavāḥ || 14 ||

Ca. Sū. 17/15

।pṛthagdiṣṭāstu ye pañca saṃgrahe paramarṣibhiḥ | ॥ १५ ॥śirogadāṃstāṅchṛṇu me yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ || 15 ||

Ca. Sū. 17/16

।uccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ tīkṣṇapānāt prajāgarāt | ॥ १६ ॥śītamārutasaṃsparśādvyavāyādveganigrahāt || 16 ||

Ca. Sū. 17/17

।upavāsādabhīghātādvirekādvamanādati | ॥ १७ ॥bāṣpaśokabhayatrāsādbhāramārgātikarśanāt || 17 ||

Ca. Sū. 17/18

।śirogatāḥ sirā vṛddho vāyurāviśya kupyati | ॥ १८ ॥tataḥ śūlaṃ mahattasya vātāt samupajāyate || 18 ||

Ca. Sū. 17/19

।nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā saṃbhidyate tathā | ॥ १९ ॥sabhrūmadhyaṃ lalāṭaṃ ca tapatīvātivedanam || 19 ||

Ca. Sū. 17/20

।vadhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī | ॥ २० ॥ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ saṃdhibhya iva mucyate || 20 ||

Ca. Sū. 17/21

।sphuratyati sirājālaṃ stabhyate ca śirodharā | ॥ २१ ॥snigdhoṣṇamupaśete ca śiroroge'nilātmake || 21 ||

Ca. Sū. 17/22

।kaṭvamlalavaṇakṣāramadyakrodhātapānalaiḥ | ॥ २२ ॥pittaṃ śirasi saṃduṣṭaṃ śirorogāya kalpate || 22 ||

Ca. Sū. 17/23

।dahyate rujyate tena śiraḥ śītaṃ suṣūyate | ॥ २३ ॥dahyate cakṣuṣī tṛṣṇā bhramaḥ svedaśca jāyate || 23 ||

Ca. Sū. 17/24

।āsyāsukhaiḥ svapnasukhairgurusnigdhātibhojanaiḥ | ॥ २४ ॥ślṣmā śirasi saṃduṣṭaḥ śirorogāya kalpate || 24 ||

Ca. Sū. 17/25

।śiro mandarūjaṃ tena suptaṃ stimitabhārikam | ॥ २५ ॥bhavatyutpadyate tandrā tathā''lasyamarocakaḥ || 25 ||

Ca. Sū. 17/26

।vātācchūlaṃ bhramaḥ kampaḥ pittāddāho madastṛṣā | ॥ २६ ॥kaphādgurutvaṃ tandrā ca śiroroge tridoṣaje || 26 ||

Ca. Sū. 17/27

।tilakṣīraguḍājīrṇapūtisaṅkīrṇabhojanāt | ॥ २७ ॥kledo'sṛkkaphamāṃsānāṃ doṣalasyopajāyate || 27 ||

Ca. Sū. 17/28

।tataḥ śirasi saṃkledāt krimayaḥ pāpakarmaṇaḥ | ॥ २८ ॥janayanti śirorogaṃ jāta bībhatsalakṣaṇam || 28 ||

Ca. Sū. 17/29

।vyadhacchedarujākaṇḍūśophadaurgatyaduḥkhitam | ॥ २९ ॥krimirogāturaṃ vidyāt krimīṇāṃ darśanena ca || 29 ||

Ca. Sū. 17/30

।śokopavāsavyāyāmarūkṣaśuṣkālpabhojanaiḥ | ॥ ३० ॥vāyurāviśya hṛdayaṃ janayatyuttamāṃ rujam || 30 ||

Ca. Sū. 17/31

।vepathurveṣṭanaṃ stambhaḥ pramohaḥ śūnyatā daraḥ | ॥ ३१ ॥hṛdi vātāture rūpaṃ jīrṇe cātyarthavedanā || 31 ||

Ca. Sū. 17/32

।uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanaiḥ | ॥ ३२ ॥madyakrodhātapaiścāśu hṛdi pittaṃ prakupyati || 32 ||

Ca. Sū. 17/33

।hṛddāhastiktatā vaktre tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ | ॥ ३३ ॥tṛṣṇā mūrcchā bhramaḥ svedaḥ pittahṛdrogakāraṇam || 33 ||

Ca. Sū. 17/34

।atyādānaṃ gurusnigdhamacintanamaceṣṭanam | ॥ ३४ ॥nidrāsukhaṃ cābhyadhikaṃ kaphahṛdrogakāraṇam || 34 ||

Ca. Sū. 17/35

।hṛdayaṃ kaphahdroge suptaṃ stimitabhārikam | ॥ ३५ ॥tandrāruciparītasya bhavatyaśmāvṛtaṃ yathā || 35 ||

Ca. Sū. 17/36

।hetulakṣaṇasaṃsargāducyate sānnipātikaḥ |( ॥)(hṛdrogaḥ kaṣṭadaḥkaṣṭasādhya ukto maharṣibhiḥ ||) ॥ ३६ ॥tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate || 36 ||

Ca. Sū. 17/37

।tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate | ॥ ३७ ॥marmaikadeśe saṃkledaṃ rasaścāsyopagacchati || 37 ||

Ca. Sū. 17/38

।saṃkledāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ | ॥ ३८ ॥marmaikadeśe te jātāḥ sarpanto bhakṣayanti ca || 38 ||

Ca. Sū. 17/39

।tudyamānaṃ sa hṛdayaṃ sūcībhiriva manyate | ॥ ३९ ॥chidyamānaṃ yathā śastrairjātakaṇḍūṃ mahārujam || 39 ||

Ca. Sū. 17/40

।hṛdrogaṃ krimijaṃ tvetairliṅgairbuddhvā sudāruṇam | ॥ ४० ॥tvareta jetuṃ taṃ vidvān vikāraṃ śīghrakāriṇam || 40 ||

Ca. Sū. 17/41

।dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ | ॥ ४१ ॥samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa || 41 ||

Ca. Sū. 17/42

।saṃsarge nava ṣaṭ tebhya ekavṛddhyā samaistrayaḥ | ॥ ४२ ॥pṛthak trayaśca tairvṛddhairvyādhayaḥ pañcaviṃśatiḥ || 42 ||

Ca. Sū. 17/43

।yathā vṛddhaistathā kṣīṇairdoṣaiḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ | ॥ ४३ ॥vṛddhikṣayakṛtaścānyo vikalpa upadekṣyate || 43 ||

Ca. Sū. 17/44

।vṛddhirekasya samatā caikasyaikasya saṃkṣayaḥ | ॥ ४४ ॥dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasyaikavṛddhirdvayoḥ kṣayaḥ || 44 ||

Ca. Sū. 17/45

।prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye | ॥ ४५ ॥sthānādādāya gātreṣu yatra yatra visarpati || 45 ||

Ca. Sū. 17/46

।tadā bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitaḥ | ॥ ४६ ॥gātradeśe bhavatyasya śramo daurbalyameva ca || 46 ||

Ca. Sū. 17/47

।prakṛtisthaṃ kaphaṃ vāyuḥ kṣīṇe pitte yadā balī | ॥ ४७ ॥karṣet kuryāttadā śūlaṃ saśaityastambhagauravam || 47 ||

Ca. Sū. 17/48

।yada'nilaṃ prakṛtigaṃ pittaṃ kaphaparikṣaye | ॥ ४८ ॥saṃruṇaddhi tadā dāhā śūlaṃ cāsyopajāyate || 48 ||

Ca. Sū. 17/49

।śleṣmāṇaṃ hi samaṃ pittaṃ yadā vātaparikṣaye | ॥ ४९ ॥sannirundhyāttadā kuryāt satandrāgauravaṃ jvaram || 49 ||

Ca. Sū. 17/50

।pravṛddho hi yadā śleṣmā pitte kṣīṇe samīraṇam | ॥ ५० ॥rundhyāttadā prakurvīta śītakaṃ gauravaṃ rujam || 50 ||

Ca. Sū. 17/51

।samīraṇe parikṣīṇe kaphaḥ pittaṃ samatvagam | ॥ ५१ ॥kurvīta sannirundhāno mṛdvagnitvaṃ śirograham || 51 ||

Ca. Sū. 17/52

।nidrāṃ tandrām pralāpaṃ ca hṛdrogaṃ gātragauravam | ॥ ५२ ॥nakhādīnāṃ ca pītatvaṃ ṣṭhīvanaṃ kaphapittayoḥ || 52 ||

Ca. Sū. 17/53

।hīnavātasya tu śleṣmā pittena sahitaścaran | ॥ ५३ ॥karotyarocakāpākau sadanaṃ gauravaṃ tathā || 53 ||

Ca. Sū. 17/54

।hṛllāsamāsyasravaṇaṃ pāṇḍutāṃ dūyanaṃ madam | ॥ ५४ ॥virekasya ca vaiṣamyaṃ vaiṣamyamanalasya ca || 54 ||

Ca. Sū. 17/55

।hīnapittasya tu śleṣmā mārutenopasaṃhitaḥ | ॥ ५५ ॥stambhaṃ śaityaṃ ca todaṃ ca janayatyanavasthitam || 55 ||

Ca. Sū. 17/56

।gauravaṃ mṛdutāmagnerbhaktāśraddhāṃ pravepanam | ॥ ५६ ॥nakhādīnāṃ ca śuklatvaṃ gātrapāruṣyameva ca || 56 ||

Ca. Sū. 17/57

।mārutastu kaphe hīne pittaṃ ca kupitaṃ dvayam | ॥ ५७ ॥karoti yāni liṅgāni śṛṇu tāni samāsataḥ || 57 ||

Ca. Sū. 17/58

।bhramamudveṣṭanaṃ todaṃ dāhaṃ sphuṭanavepane | ॥ ५८ ॥aṅgamardaṃ parīśoṣaṃ dūyanaṃ dhūpanaṃ tathā || 58 ||

Ca. Sū. 17/59

।vātapittakṣaye śleṣmā srotāṃsyapidadhadbhṛśam | ॥ ५९ ॥ceṣṭāpraṇāśaṃ mūrcchāṃ ca vāksaṅgaṃ ca karoti hi || 59 ||

Ca. Sū. 17/60

।vātaśleṣmakṣaye pittaṃ dehaujaḥ sraṃsayaccaret | ॥ ६० ॥glānimindriyadaurbalyaṃ tṛṣṇāṃ mūrcchāṃ kriyākṣayam || 60 ||

Ca. Sū. 17/61

।pittaśelṣmakṣaye vāyurmarmāṇyatinipīḍayan | ॥ ६१ ॥praṇāśayati saṃjñāṃ ca vepayatyathavā naram || 61 ||

Ca. Sū. 17/62

।doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam | ॥ ६२ ॥kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ samāḥ svaṃ karma kurvate || 62 ||

Ca. Sū. 17/63

।vātādīnāṃ rasādīnāṃ malānāmojasastathā | ॥ ६३ ॥kṣayāstatrānilādīnāmuktaṃ saṃkṣīṇalakṣaṇam || 63 ||

Ca. Sū. 17/64

।ghaṭṭate sahate śabdaṃ noccairdravati śūlyate | ॥ ६४ ॥hṛdayaṃ tāmyati svalpaceṣṭasyāpi rasakṣaye || 64 ||

Ca. Sū. 17/65

।puruṣā sphuṭitā mlānā tvagrūkṣā raktasaṃkṣaye | ॥ ६५ ॥māṃsakṣaye viśeṣeṇa sphiggrīvodaraśuṣkatā || 65 ||

Ca. Sū. 17/66

।sandhīnāṃ sphuṭanaṃ glānirakṣṇorāyāsa eva ca | ॥ ६६ ॥lakṣaṇaṃ medasi kṣīṇe tanutvaṃ codarasya ca || 66 ||

Ca. Sū. 17/67

।keśalomanakhaśmaśrudvijaprapatanaṃ śramaḥ | ॥ ६७ ॥jñeyamasthikṣaye liṅgaṃ sandhiśaithilyameva ca || 67 ||

Ca. Sū. 17/68

।śīryanta iva cāsthīni durbalāni laghūni ca | ॥ ६८ ॥pratataṃ vātarogīṇi kṣīṇe majjani dehinām || 68 ||

Ca. Sū. 17/69

।daurbalyaṃ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṃ sadanaṃ śramaḥ | ॥ ६९ ॥klaibyaṃ śukrāvisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam || 69 ||

Ca. Sū. 17/70

।kṣīṇe śakṛti cāntrāṇi pīḍayanniva mārutah | ॥ ७० ॥rūkṣasyonnamayan kukṣīṃ tiryagūrdhvaṃ ca gacchati || 70 ||

Ca. Sū. 17/71

।mūtrakṣaye mūtrakṛchraṃ mūtravaivarṇyameva ca | ॥ ७१ ॥pāsā bādhate cāsya mukhaṃ ca pariśuṣyati || 71 ||

Ca. Sū. 17/72

।malāyanāni cānyāni śūnyāni ca laghūni ca | ॥ ७२ ॥viśuṣkāṇi ca lakṣyante yathāsvaṃ malasaṃkṣaye || 72 ||

Ca. Sū. 17/73

।bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ | ॥ ७३ ॥duśchāyo durmanā rūkṣaḥ kṣāmaścaivaujasaḥ kṣaye || 73 ||

Ca. Sū. 17/74

।hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam | ॥ ७४ ॥ojaḥ śarīre saṃkhyātaṃ tannāśānnā vinaśyati || 74 ||

Ca. Sū. 17/75

।prathamaṃ jāyate hyojaḥ śarīre'smiñcharīriṇām | ॥sarpirvarṇaṃ madhurasaṃ lājagandhi prajāyate ||( ।)(bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā sdaṃbhiryate madhu |)( ॥)(tadvadojaḥ svakarmabhyo guṇaiḥ saṃbhriyate nṛṇām ||)

Ca. Sū. 17/76

।vyāyāmo'naśanaṃ cintā rūkṣālpapramitāśanam | ॥ ७६ ॥vātātapau bhayaṃ śoko rūkṣapānaṃ prajāgaraḥ || 76 ||

Ca. Sū. 17/77

।kaphaśoṇitaśukrāṇāṃ malānāṃ cātivartanam | ॥ ७७ ॥kālo bhūtopaghātaśca jñātavyāḥ kṣayahetavaḥ || 77 ||

Ca. Sū. 17/78

।gurusnigdhāmlalavaṇānyatimātraṃ samaśnatām | ॥ ७८ ॥navamannaṃ ca pānaṃ ca nidrāmāsyāsukhāni ca || 78 ||

Ca. Sū. 17/79

।tyaktavyāyāmacintānāṃ saṃśodhanamakurvatām| ॥ ७९ ॥śleṣmā pittaṃ ca medaśca māṃsaṃ cātipravardhate|| 79 ||

Ca. Sū. 17/80

।tairāvṛtagatirvāyuroja ādāya gacchati| ॥ ८० ॥yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate|| 80 ||

Ca. Sū. 17/81

।sa mārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| ।darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyate punaḥ|

Ca. Sū. 17/82

।upekṣayā'sya jāyante piḍakāḥ sapta dāruṇāḥ| ॥ ८२ ॥māṃsaleṣvavakāśeṣu marmasvapi ca saṃdhiṣu|| 82 ||

Ca. Sū. 17/83

।śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā| ॥ ८३ ॥alajī vinatākhyā ca vidradhī ceti saptamī|| 83 ||

Ca. Sū. 17/84

।antonnatā madhyanimnā śyāvā kledaruganvitā| ॥ ८४ ॥śarāvikā syāt piḍakā śarāvākṛtisaṃsthitā|| 84 ||

Ca. Sū. 17/85

।avagāḍhārtinistodā mahāvāstuparigrahā| ॥ ८५ ॥ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhābhā piḍakā kacchapī matā|| 85 ||

Ca. Sū. 17/86

।stabdhā sirājālavatī snigdhāsrāvā mahāśayā| ॥ ८६ ॥rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī|| 86 ||

Ca. Sū. 17/87

।piḍakā nātimahatīkṣiprapākā mahārujā| ॥ ८७ ॥sarṣapī sarṣapābhābhiḥ piḍakābhiścitā bhavet|| 87 ||

Ca. Sū. 17/88

।dahati tvacamutthāne tṛṣṇāmohajvarapradā| ॥ ८८ ॥visarpatyaniśaṃ duḥkhāddahatyagnirivālajī|| 88 ||

Ca. Sū. 17/89

।avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā'pyudare'pi vā| ॥ ८९ ॥mahatī vinatā nīlā piḍakā vinatā matā|| 89 ||

Ca. Sū. 17/90

।vidradhiṃ dvividhāmāhurbāhyāmābhyantarīṃ tathā| ॥ ९० ॥bāhyā tvaksnāyumāṃsotthā kaṇḍarābhā mahārujā|| 90 ||

Ca. Sū. 17/91

।śītakānnavidāhyuṣṇarūkṣaśuṣkātibhojanāt|॥ ९१ ॥viruddhājīrṇasaṃkliṣṭaviṣamāsātmyabhojanāt|| 91 ||

Ca. Sū. 17/92

।vyāpannabahumadyatvādvegasaṃdhāraṇācchramāt|॥ ९२ ॥jihmavyāyāmaśayanādatibhārādhvamaithunāt|| 92 ||

Ca. Sū. 17/93

।antaḥśarīre māṃsāsṛgāviśanti yadā malāḥ| ॥ ९३ ॥tadā saṃjāyate granthirgambhīrasthaḥ sudāruṇaḥ|| 93 ||

Ca. Sū. 17/94

।hṛdaye klomni yakṛti plīhni kukṣau ca vṛkkayoḥ| ॥ ९४ ॥nābhyāṃ vaṃkṣaṇayorvā'pi bastau vā tīvravedanaḥ|| 94 ||

Ca. Sū. 17/95

।duṣṭaraktātimātratvāt sa vai śīghraṃ vidahyate| ॥ ९५ ॥tataḥ śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate|| 95 ||

Ca. Sū. 17/96

।vyadhacchedabhramānāhaśabdasphuraṇasarpaṇaiḥ|, ॥ ९६ ॥vātikīṃ, paittikīṃ tṛṣṇādāhamohamadajvaraiḥ|| 96 ||

Ca. Sū. 17/97

।jṛmbhotkleśārucistambhaśītakaiḥ ślaiṣmikīṃ viduḥ| ॥ ९७ ॥sarvāsu ca mahacchūlaṃ vidradhīṣūpajāyate|| 97 ||

Ca. Sū. 17/98

।śastrāstrairbhidyata iva colmukairiva dahyate| ॥ ९८ ॥vidradhī vyamlatā yātā vṛścikairiva daśyate|| 98 ||

Ca. Sū. 17/99

।tanu rūkṣāruṇaṃ śyāvaṃ phenilaṃ vātavidradhī| ॥ ९९ ॥tilamāṣakulatthodasannibhaṃ pittavidradhī|| 99 ||

Ca. Sū. 17/100

।ślaiṣmikī sravati śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ bahu| ॥ १०० ॥lakṣaṇaṃ sarvamevaitadbhajate sānnipātikī|| 100 ||

Ca. Sū. 17/101

- , , , , , , , , ॥ १०१ ॥athāsāṃ vidradhīnāṃ sādhyāsādhyatvaviśeṣajñānārthaṃ sthānakṛtaṃ liṅgaviśeṣamupadekṣyāmaḥ - tatra pradhānamarmajāyāṃ vidradhyāṃ hṛdghaṭṭanatamakapramohakāsaśvāsāḥ, klomajāyāṃ pipāsāmukhaśoṣagalagrahāḥ, yakṛjjāyāṃ śvāsaḥ, plīhajāyāmucchvāsoparodhaḥ, kukṣijāyāṃ kukṣipārśvāntarāṃsaśūlaṃ, vṛkkajāyāṃ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ, nābhijāyāṃ hikkā, vaṃkṣaṇajāyāṃ sakthisādaḥ, bastijāyāṃ kṛcchrapūtimūtravarcastvaṃ ceti|| 101 ||

Ca. Sū. 17/102

, , ॥ १०२ ॥pakvaprabhinnāsūrdhvajāsu mukhāt srāvaḥ sravati, adhojāsu gudāt, ubhayatastu nābhijāsu|| 102 ||

Ca. Sū. 17/103

; ।āsāṃ hṛnnābhibastijāḥ paripakvāḥ sānnipātikī ca maraṇāya; śeṣāḥ punaḥ kuśalamāśupratikāriṇaṃ cikitsakamāsādyopaśāmyanti| ॥ १०३ ॥tasmādacirotthitāṃ vidradhīṃ śastrasarpavidyudagnitulyāṃ snehavirecanairāśvevopakramet sarvaśo gulmavacceti|| 103 ||

Ca. Sū. 17/104

bhavanti cātra ।vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ | ॥ १०४ ॥tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahaḥ || 104 ||

Ca. Sū. 17/105

।śarāvikā kacchapikā jālinī ceti duḥsahāḥ | ॥ १०५ ॥jāyante tā hyatibalāḥ prabhūtaśleṣmamedasaḥ || 105 ||

Ca. Sū. 17/106

।sarṣapī cālajī caiva vinatā vidradhī ca yāḥ | ॥ १०६ ॥sādhyāḥ pittolbaṇāstāstu saṃbhavantyalpamedasaḥ || 106 ||

Ca. Sū. 17/107

।marmasvaṃse gude pāṇyoḥ stane sandhiṣu pādayoḥ | ॥ १०७ ॥jāyante yasya piḍakāḥ a pramehī na jīvati || 107 ||

Ca. Sū. 17/108

।tathā'nyāḥ piḍakāḥ santi raktapītāsitāruṇāḥ | ॥ १०८ ॥pāṇḍurāḥ pāṇḍuvarṇāśca bhasmābhā mecakaprabhāḥ || 108 ||

Ca. Sū. 17/109

।mṛdvyaśca kaṭhināścānyāḥ sthūlāḥ sūkṣmāstathā'parāḥ | ॥ १०९ ॥mandavegā mahāvegāḥ svalpaśūlā mahārujaḥ || 109 ||

Ca. Sū. 17/110

।tā buddhvā mārutādīnāṃ yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ | ॥ ११० ॥brūyādupacareccāśu prāgupadravadarśanāt || 110 ||

Ca. Sū. 17/111

।tṛṭśvāsamāṃsasaṃkothamohahikkāmadajvarāḥ | ॥ १११ ॥vīsarpamarmasaṃrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ || 111 ||

Ca. Sū. 17/112

।kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ | ॥ ११२ ॥ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca vijñeyā trividhā'parā || 112 ||

Ca. Sū. 17/113

।trividhā cāparā koṣṭhaśākhāmarmāsthisandhiṣu | ॥ ११३ ॥ityuktā vidhibhedena doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ || 113 ||

Ca. Sū. 17/114

।cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam | ॥ ११४ ॥bhavantyekaikaśaḥṣaṭsu kāleṣvabhrāgamādiṣu || 114 ||

Ca. Sū. 17/115

।gatiḥ kālakṛtā caiṣā cayādyā punarucyate | ॥ ११५ ॥gatiśca dvividhā dṛṣṭā prākṛtī vaikṛtī ca yā || 115 ||

Ca. Sū. 17/116

।pittādevoṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyate | ॥ ११६ ॥tacca pittaṃ prakupitaṃ vikārān kurute bahūn || 116 ||

Ca. Sū. 17/117

।prākṛtastu balaṃ śleṣmā vikṛto mala ucyate | ॥ ११७ ॥sa caivaujaḥ smṛtaḥ kāye sa ca pāpmopadiśyate || 117 ||

Ca. Sū. 17/118

।sarvā hi ceṣṭā vātena sa prāṇaḥ prāṇināṃ smṛtaḥ | ॥ ११८ ॥tenaiva rogā jāyante tena caivoparudhyate || 118 ||

Ca. Sū. 17/119

।nityaṃ sannihitāmitraṃ samīkṣyātmānamātmavān | ॥ ११९ ॥nityaṃ yuktaḥ paricaredicchannāyuranitvaram || 119 ||

Ca. Sū. 17/120

tatra ślokau ।śirorogāḥ sahṛdrogā rogā mānavikalpajāḥ | ॥ १२० ॥kṣayāḥ sapiḍakāścoktā doṣāṇāṃ gatireva ca || 120 ||

Ca. Sū. 17/121

।kiyantaḥśirasīye'sminnadhyāye tattvadarśinā | ॥ १२१ ॥jñānārthaṃ bhiṣajā prajānāṃ ca hitaiṣiṇā || 121 ||

Ca. Sū. 17

॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne kiyantaḥśirasīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||