Bharat Samhita

Chapter 24

विधिशोणितीयोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 59-60)

तत्र श्लोकौ-विशुद्धं चाविशुद्धं च शोणितं तस्य हेतवः।रक्तप्रदोषजा रोगास्तेषु रोगेषु चौषधम्॥

verse 59 →

मदमूर्च्छायसंन्यासहेतुलक्षणभेषजम्।विधिशोणितकेऽध्याये सर्वमेतत् प्रकाशितम्॥

verse 60 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Sū. 24/1

॥ १ ॥athāto vidhiśoṇitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Sū. 24/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Sū. 24/3

।vidhinā śoṇitaṃ jātaṃ śuddhaṃ bhavati dehinām| ॥ ३ ॥deśakālaukasātmyānāṃ vidhiryaḥ saṃprakāśitaḥ|| 3 ||

Ca. Sū. 24/4

।tadviśuddhaṃ hi rudhiraṃ balavarṇasukhāyuṣā| ॥ ४ ॥yunakti prāṇinaḥ śoṇitaṃ hyanuvartate|| 4 ||

Ca. Sū. 24/5

।praduṣṭabahutīkṣṇoṣṇairmadyairanyaiśca tadvidhraiḥ| ॥ ५ ॥tathā'tilavaṇakṣārairamlaiḥ kaṭubhireva ca|| 5 ||

Ca. Sū. 24/6

।kulatthamāṣaniṣpāvatilatailaniṣevaṇaiḥ| ॥ ६ ॥piṇḍālumūlakādīnāṃ haritānāṃ ca sarvaśaḥ|| 6 ||

Ca. Sū. 24/7

।jalajānūpabailānāṃ prasahānāṃ ca sevanāt| ॥ ७ ॥dadhyamlamastusuktānāṃ surāsauvīrakasya ca|| 7 ||

Ca. Sū. 24/8

।viruddhānāmupaklinnapūtīnāṃ bhakṣaṇena ca| ॥ ८ ॥bhuktvā divā prasvapatāṃ dravasnigdhagurūṇi ca|| 8 ||

Ca. Sū. 24/9

।atyādānāṃ tathā krodhaṃ bhajatāṃ cātapānalau| ॥ ९ ॥chardivegapratīghātāt kāle cānavasecanāt|| 9 ||

Ca. Sū. 24/10

।śramābhighātasaṃtāpairajīrṇādhyaśanaistathā| ॥ १० ॥śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ saṃpraduṣyati|| 10 ||

Ca. Sū. 24/11

।tataḥ śoṇitajā rogāḥ prajāyante pṛthagvidhāḥ| ॥ ११ ॥mukhapāko'kṣirāgaśca pūtighrāṇāsyagandhitā|| 11 ||

Ca. Sū. 24/12

।gulmopakuśavīsarparaktapittapramīlakāḥ| ॥ १२ ॥vidradhī raktamehaśca pradaro vātaśoṇitam|| 12 ||

Ca. Sū. 24/13

।vaivarṇyamagnisādaśca pipāsā gurugātratā| ॥ १३ ॥saṃtāpaścātidaurbalyamaruciḥ śirasaśca ruk|| 13 ||

Ca. Sū. 24/14

।vidāhaścānnapānasya tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ| ॥ १४ ॥krodhapracuratā buddheḥ saṃmoho lavaṇāsyatā|| 14 ||

Ca. Sū. 24/15

।svedaḥ śarīradaurgandhyaṃ madaḥ kampaḥ svarakṣayaḥ| ॥ १५ ॥tandrānidrātiyogaśca tamasaścātidarśanam|| 15 ||

Ca. Sū. 24/16

।kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakākuṣṭhacarmadalādayaḥ| ॥ १६ ॥vikārāḥ sarva evaite vijñeyāḥ śoṇitāśrayāḥ|| 16 ||

Ca. Sū. 24/17

।śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ| ॥ १७ ॥samyak sādhyā na sidhyanti raktajāṃstān vibhāvayet|| 17 ||

Ca. Sū. 24/18

।kuryācchoṇitarogeṣu raktapittaharīṃ kriyām| ॥ १८ ॥virekamupavāsaṃ ca srāvaṇaṃ śoṇitasya ca|| 18 ||

Ca. Sū. 24/19

।baladoṣapramāṇādvā viśuddhyā rudhirasya vā| ॥ १९ ॥rudhiraṃ srāvayejjantorāśayaṃ prasamīkṣya vā|| 19 ||

Ca. Sū. 24/20

।aruṇābhaṃ bhavedvātādviśadaṃ phenilaṃ tanu| ॥ २० ॥pittāt pītāsitaṃ raktaṃ styāyatyauṣṇyāccireṇa ca|| 20 ||

Ca. Sū. 24/21

।īṣatpāṇḍu kaphādduṣṭaṃ picchilaṃ tantumadghanam| ॥ २१ ॥saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam|| 21 ||

Ca. Sū. 24/22

।tapanīyendragopābhaṃ padmālaktakasannibham| ॥ २२ ॥guñjāphalasavarṇaṃ ca viśuddhaṃ viddhi śoṇitam|| 22 ||

Ca. Sū. 24/23

।nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte'panīte hitamannapānam| ॥ २३ ॥tadā śarīraṃ hyanavastitāsṛgagnirviśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ|| 23 ||

Ca. Sū. 24/24

।prasannavarṇendriyamindriyārthānicchantamavyāhatapaktṛvegam| ॥ २४ ॥sukhānvitaṃ tuṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vandanti|| 24 ||

Ca. Sū. 24/25

।yadā tu raktavāhīni rasasaṃjñāvahāni ca| ॥ २५ ॥pṛthak pṛthak samastā vā srotāṃsi kupitā malāḥ|| 25 ||

Ca. Sū. 24/26

।malināhāraśīlasya rajomohāvṛtātmanaḥ| ॥ २६ ॥pratihatyāvatiṣṭhante jāyante vyādhayastadā|| 26 ||

Ca. Sū. 24/27

।madamūrcchāyasaṃnyāsāsteṣāṃ vidyādvicakṣaṇaḥ| ॥ २७ ॥yathottaraṃ balādhikyaṃ hetuliṅgopaśāntiṣu|| 27 ||

Ca. Sū. 24/28

।durbalaṃ cetasaḥ sthānaṃ yadā vāyuḥ prapadyate| ॥ २८ ॥mano vikṣobhayañjantoḥ saṃjñāṃ saṃmohayettadā|| 28 ||

Ca. Sū. 24/29

।pittamevaṃ kaphaścaivaṃ mano vikṣobhayannṛṇām| ॥ २९ ॥saṃjñāṃ nayatyākulatāṃ viśeṣaścātra vakṣyate|| 29 ||

Ca. Sū. 24/30

।saktānalpadrutābhāṣaṃ calaskhalitaceṣṭitam| ।vidyādvātamadāviṣṭaṃ rūkṣaśyāvāruṇākṛtim|

Ca. Sū. 24/31

।sakrodhaparuṣābhāṣaṃ saṃprahārakalipriyam| ॥ ३१ ॥vidyāt pittamadāviṣṭaṃ raktapītāsitākṛtim|| 31 ||

Ca. Sū. 24/32

।svalpāsaṃbaddhavacanaṃ tandrālasyasamanvitam| ॥ ३२ ॥vidyāt kaphamadāviṣṭaṃ pāṇḍuṃ pradhyānatatparam|| 32 ||

Ca. Sū. 24/33

।sarvāṇyetāni rūpāṇi sannipātakṛte made| ॥ ३३ ॥jāyate śāmyati kṣipraṃ mado madyamadākṛtiḥ|| 33 ||

Ca. Sū. 24/34

।yaśca madyakṛtaḥ prokto viṣajo raudhiraśca yaḥ| ॥ ३४ ॥sarva ete madā narte vātapittakaphatrayāt|| 34 ||

Ca. Sū. 24/35

।nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavā'ruṇam| ॥ ३५ ॥paśyaṃstamaḥ praviśati śīghraṃ ca pratibudhyate|| 35 ||

Ca. Sū. 24/36

।vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca| ॥ ३६ ॥kārśyaṃ śyāvāruṇā cchāyā mūrcchāye vātasaṃbhave|| 36 ||

Ca. Sū. 24/37

।raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyat pītamathāpi vā| ॥ ३७ ॥paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaḥ pratibudhyate|| 37 ||

Ca. Sū. 24/38

।sapipāsaḥ sasaṃtāpo raktapītākulekṣaṇaḥ| ॥ ३८ ॥saṃbhinnavarcāḥ pītābho mūrcchāye pittasaṃbhave|| 38 ||

Ca. Sū. 24/39

।meghasaṅkāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamoghanaiḥ| ॥ ३९ ॥paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate|| 39 ||

Ca. Sū. 24/40

।gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā| ॥ ४० ॥saprasekaḥ sahṛllāso mūrcchāye kaphasaṃbhave|| 40 ||

Ca. Sū. 24/41

।sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ| ॥ ४१ ॥sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ|| 41 ||

Ca. Sū. 24/42

।doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām| ॥ ४२ ॥svayamevopaśāmyanti saṃnyāso nauṣadhairvinā|| 42 ||

Ca. Sū. 24/43

।vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| ॥ ४३ ॥saṃnyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanasaṃśritāḥ|| 43 ||

Ca. Sū. 24/44

।sa nā saṃnyāsasaṃnyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ| ॥ ४४ ॥prāṇairviyujyate śīghraṃ muktvā sadyaḥphalāḥ kriyāḥ|| 44 ||

Ca. Sū. 24/45

।durge'mbhasi yathā majjadbhājanaṃ tvarayā budhaḥ| ॥ ४५ ॥gṛhṇīyāttalamaprāptaṃ tathā saṃnyāsapīḍitam|| 45 ||

Ca. Sū. 24/46

।añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca| ॥ ४६ ॥sūcībhistodanaṃ śastaṃ dāhaḥ pīḍā nakhāntare|| 46 ||

Ca. Sū. 24/47

।luñcanaṃ keśalomnāṃ ca dantairdaśanameva ca| ॥ ४७ ॥ātmaguptāvagharṣaśca hitaṃ tasyāvabodhane|| 47 ||

Ca. Sū. 24/48

।saṃmūrcchitāni tīkṣṇāni madyāni vividhāni ca| ॥ ४८ ॥prabhūtakaṭuyuktāni tasyāsye gālayenmuhuḥ|| 48 ||

Ca. Sū. 24/49

।mātuluṅgarasaṃ tadvanmahauṣadhasamāyutam| ॥ ४९ ॥tadvatsauvarcalaṃ dadyādyuktaṃ madyāmlakāñjikaiḥ|| 49 ||

Ca. Sū. 24/50

।hiṅgūṣaṇasamāyuktaṃ yāvat saṃjñāprabodhanam| ॥ ५० ॥prabuddhasaṃjñamannaiśca laghubhistamupācaret|| 50 ||

Ca. Sū. 24/51

।vismāpanaiḥ smāraṇaiśca priyaśrutibhireva ca| ॥ ५१ ॥paḍubhirgītavāditraśabdaiścitraiśca darśanaiḥ|| 51 ||

Ca. Sū. 24/52

।sraṃsanollekhanairdhūmairañjanaiḥ kavalagrahaiḥ| ॥ ५२ ॥śoṇitasyāvasekaiśca vyāyāmodgharṣṇaistathā|| 52 ||

Ca. Sū. 24/53

।prabuddhasaṃjñaṃ matimānanubandhamupakramet| ॥ ५३ ॥tasya saṃrakṣitavyaṃ hi manaḥ pralayahetutaḥ|| 53 ||

Ca. Sū. 24/54

।snehasvedopapannānāṃ yathādoṣaṃ yathābalam| ॥ ५४ ॥pañca karmāṇi kurvīta mūrcchāyeṣu madeṣu ca|| 54 ||

Ca. Sū. 24/55

।aṣṭāviṃśatyauṣadhasya tathā tiktasya sarpiṣaḥ| ॥ ५५ ॥prayogaḥ śasyate tadvanmahataḥ ṣaṭpalasya vā|| 55 ||

Ca. Sū. 24/56

।triphalāyāḥ prayogo vā saghṛtakṣaudraśarkaraḥ| ॥ ५६ ॥śilājatuprayogo vā prayogaḥ payaso'pi vā|| 56 ||

Ca. Sū. 24/57

।pippalīnāṃ prayogo vā payasā citrakasya vā| ॥ ५७ ॥rasāyanānāṃ kaumbhasya sarpiṣo vā praśasyate|| 57 ||

Ca. Sū. 24/58

।raktāvasekācchāstrāṇāṃ satāṃ sattvavatāmapi| ॥ ५८ ॥sevanānmadamūrcchāyāḥ praśamyanti śarīriṇām|| 58 ||

Ca. Sū. 24/59

-tatra ślokau- ।viśuddhaṃ cāviśuddhaṃ ca śoṇitaṃ tasya hetavaḥ| ॥ ५९ ॥raktapradoṣajā rogāsteṣu rogeṣu cauṣadham|| 59 ||

Ca. Sū. 24/60

।madamūrcchāyasaṃnyāsahetulakṣaṇabheṣajam| ॥ ६० ॥vidhiśoṇitake'dhyāye sarvametat prakāśitam|| 60 ||

Ca. Sū. 24

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne vidhiśoṇitīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||

Ca. Sū. 24

॥॥samāpto yojanācatuṣkaḥ||6||