Bharat Samhita

Chapter 25

यज्जःपुरुषीयोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verse 51)

तत्र श्लोकःशरीररोगप्रकृतौ मतानि तत्त्वेन चाहारविनिश्चयं च ।उवाच यज्जःपुरुषादिकेऽस्मिन् मुनिस्तथाऽग्र्याणि वरासवांश्च ॥

verse 51 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Sū. 25/1

॥ १ ॥athāto yajjaḥpuruṣīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||

Ca. Sū. 25/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||

Ca. Sū. 25/3

।purā pratyakṣadharmāṇāṃ bhagavantaṃ punaravasum | ॥ ३ ॥sametānāṃ maharṣīṇāṃ prādurāsīdiyaṃ kathā || 3 ||

Ca. Sū. 25/4

।ātmendriyamanorthānāṃ yo'yaṃ puruṣasaṃjñakaḥ | ॥ ४ ॥rāśirasyāmayānāṃ ca prāgutpattivinścaye || 4 ||

Ca. Sū. 25/5

।tadantaraṃ kāśipatirvāmako vākyamarthavit | ॥ ५ ॥vyājahārarṣisamitimupasṛtyābhivādya ca || 5 ||

Ca. Sū. 25/6

।kinnu bhoḥ puruṣo yajjastajjāstasyāmayāḥ smṛtāḥ | ॥ ६ ॥na vetyukte narendreṇa provācarṣīn punarvasuḥ || 6 ||

Ca. Sū. 25/7

।sarva evāmitajñānavijñānacchinnasaṃśayāḥ | ॥ ७ ॥bhavantacchettumarhanti kāśirājasya saṃśayam || 7 ||

Ca. Sū. 25/8

।pārīkṣistatparīkṣyāgre maudgalyo vākyamabravīt | ॥ ८ ॥ātmajaḥ puruṣo rogāścātmajāḥ kāraṇaṃ hi saḥ || 8 ||

Ca. Sū. 25/9

।sa cinotyupabhuṅkte ca karma karmaphalāni ca | ॥ ९ ॥nahyṛte cetanādhātoḥ pravṛttiḥ sukhaduḥkhayoḥ || 9 ||

Ca. Sū. 25/10

।śaralomā tu netyāha na hyātmā''tmānamātmanā | ॥ १० ॥yojayedvyādhibhirduḥkhairduḥkhadveṣī kadācana || 10 ||

Ca. Sū. 25/11

।rajastamobhyāṃ tu manaḥ parītaṃ sattvasaṃjñakam | ॥ ११ ॥śarīrasya samutpattau vikārāṇāṃ ca kāraṇam || 11 ||

Ca. Sū. 25/12

।vāryovidastu netyāha na hyekaṃ kāraṇaṃ manaḥ | ॥ १२ ॥narte śarīrācchārīrarogā na manasaḥ sthitiḥ || 12 ||

Ca. Sū. 25/13

।rasajāni tu bhūtāni vyādhayaśca pṛthagvidhāḥ | ॥ १३ ॥āpo hi rasavatyastāḥ smṛtā nirvittihetavaḥ || 13 ||

Ca. Sū. 25/14

।hiraṇyākṣastu netyāha na hyātmā rasajaḥ smṛtaḥ | ॥ १४ ॥nātīndriyaṃ manaḥ santi rogāḥ śabdādijāstathā || 14 ||

Ca. Sū. 25/15

।ṣaṭdhātujastu puruṣo rogāḥ ṣaṭdhātujāstathā | ॥ १५ ॥rāśiḥ ṣaḍdhātujo hyeṣa sāṃkhyairādyaiḥ prakīrtitaḥ || 15 ||

Ca. Sū. 25/16

।tathā bruvāṇaṃ kuśikamāha tanneti kauṣikaḥ | ॥ १६ ॥kasamānmātāpitṛbhyāṃ hi vinā ṣaḍdhātujo bhavet || 16 ||

Ca. Sū. 25/17

।puruṣaḥ puruṣādgaurgoraśvādaśvaḥ prajāyate | ॥ १७ ॥pitryā mehādayaścoktā rogāstāvatra kāraṇam || 17 ||

Ca. Sū. 25/18

।bhadrakāpyastu netyāha nahyandho'ndhāt prajāyate | ।mātāpitrorapi ca te prāgutpattirna yujyate |

Ca. Sū. 25/19

।karmajastu mato jantuḥ karmajāstasya cāmayāḥ | ॥ १९ ॥nahṛte karmaṇo janma rogāṇāṃ puruṣasya vā || 19 ||

Ca. Sū. 25/20

।bharadvājastu netyāha kartā pūrvaṃ hi karmaṇaḥ | ॥ २० ॥dṛṣtaṃ na cākṛtaṃ karma yasya syāt puruṣaḥ phalam || 20 ||

Ca. Sū. 25/21

।bhāvahetuḥ svabhāvastu vyādhīnāṃ puruṣasya ca | ॥ २१ ॥kharadravacaloṣṇatvaṃ tejontānām yathaiva hi || 21 ||

Ca. Sū. 25/22

।kāṅkāyanastu netyāha na hyārambhaphalaṃ bhavet | ॥ २२ ॥bhavet svabhāvādbhāvānāmasiddhiḥ siddhireva cā || 22 ||

Ca. Sū. 25/23

।sraṣṭā tvamitasaṅkalpo brahmāpatyaṃ prajāpatiḥ | ॥ २३ ॥cetanācetanasyāsya jagataḥ sukhaduḥkhayoḥ || 23 ||

Ca. Sū. 25/24

।tanneti bhikṣurātreyo na hyapatyaṃ prajāpatiḥ | ॥ २४ ॥prajāhitaiṣī satataṃ duḥkhairyuṅjyādasādhuvat || 24 ||

Ca. Sū. 25/25

।kālajastveva puruṣaḥ kālajāstasya cāmayāḥ | ॥ २५ ॥jagat kālavaśaṃ sarvaṃ kālaḥ sarvatra kāraṇam || 25 ||

Ca. Sū. 25/26

।tatharsīṇāṃ vivadatāmuvācedaṃ punarvasuḥ | ॥ २६ ॥maivaṃ vocata tattvaṃ hi duṣprāpaṃ pakṣasaṃśrayāt || 26 ||

Ca. Sū. 25/27

।vādān saprativādān hi vadanto niścitāniva | ॥ २७ ॥pakṣāntaṃ naiva gacchanti tilapīḍakavadgatau || 27 ||

Ca. Sū. 25/28

।muktvaivaṃ vādasaṅghaṭṭamadhyātmamanucintyatām | ॥ २८ ॥nāvidhūte tamaḥskandhe jñeye jñānaṃ pravartate || 28 ||

Ca. Sū. 25/29

।yeṣāmeva hi bhāvānāṃ saṃpat saṃjanayennaram | ॥ २९ ॥teṣāmeva vipadvyādhīnvividhānsamudīrayet || 29 ||

Ca. Sū. 25/30

॥ ३० ॥athātreyasya bhavagato vacanamanuniśamya punareva vāmakaḥ kāśipatiruvāca bhagavantamātreyaṃ bhagavan saṃpannimittajasya puruṣasya vipannimittajānāṃ ca rogāṇaṃ kimabhivṛddhikāraṇamiti || 30 ||

Ca. Sū. 25/31

॥ ३१ ॥tamuvāca bhagavānātreyaḥ hitāhāropayoga eka eva puruṣavṛddhikaro bhavati ahitāhāropayogaḥ punarvyādhinimittamiti || 31 ||

Ca. Sū. 25/32

॥ ३२ ॥evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca kathamiha bhagavan hitāhānāmāhārajātānāṃ lakṣaṇamanapavādamabhijānīmahe hitasamākhyātānāmāhārajātānāmahitasamākhyātānāṃ ca mātrākālakriyābhūmidehadoṣapuruṣāvasthāntareṣu viparītakāritvamupalabhāmaha iti || 32 ||

Ca. Sū. 25/33

॥ ३३ ॥tamuvāca bhagavānātreyaḥ yadāhārajātamagniveśa samāṃścaiva śarīradhātūn prakṛtau sthāpayati viṣamāṃśca samīkarotītyetaddhitaṃ viddhi viparītaṃ tvahitamiti ityetaddhitāhitalakṣaṇamanapavādaṃ bhavati || 33 ||

Ca. Sū. 25/34

॥ ३४ ॥evaṃvādinaṃ ca bhagavantamātreyamagniveśa uvāca bhagava na tvetadevamupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo vijñāsyanti || 34 ||

Ca. Sū. 25/35

।tamuvāca bhagavānātreyaḥ yeṣāṃ hi viditamāhāratattvamagniveśa guṇato dravyataḥ karmtaḥ sarvāvayavaśaśca mātrādayo bhāvāḥ ta etadevamupadiṣṭaṃ vijñātumutsahante | ।yathā tu khalvetadupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo vijñāsyanti tathaitadupadekṣyāmo mātrādīn bhāvānanudāharantaḥ teṣāṃ hi bahuvidhavikalpā bhavanti | ॥ ३५ ॥āhāravidhiviśeṣāṃstu khalu lakṣaṇataścāvayavataścānuvyākhyāsyāmaḥ || 35 ||

Ca. Sū. 25/36

॥ ३६ ॥tadyathā āhāratvamāhārasyaikavidhamarthābhedāt sa punardviyoniḥ sthāvarajaṅgamātmakatvāt dvividhaprabhāvaḥ hitāhitodarkaviśeṣāt caturvidhopayogaḥ pānāśanabhakṣyalehyopayogāt ṣaḍāsvādaḥ rasabhedataḥ ṣaḍvidhatvāt viṃśatiguṇaḥ gurulaghuṣītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravānugamāt aparisaṃkhyeyavikalpaḥ dravyasaṃyogakaraṇabāhulyāt || 36 ||

Ca. Sū. 25/37

॥ ३७ ॥tasya khalu ye ye vikārāvayavā bhūyiṣṭhamupayujyante bhūyiṣṭhakalpānāṃ ca manuṣyāṇāṃ prakṛtyaiva hitatamāścāhitatamāśca tāṃstān yathāvadupadekṣyāmaḥ || 37 ||

Ca. Sū. 25/38

, ॥ ३८ ॥tadyathā lohitaśālayaḥ śūkadhānyānāṃ pathyatamatve śreṣṭhatamā bhavanti mudgāḥ śamīdhānyānām āntarikṣamudakānāṃ saindhavaṃ lavaṇānāṃ jīvantīśākaṃ śākānām aiṇeyaṃ mṛgamāṃsānāṃ lāvaḥ pakṣiṇāṃ godhā bileśayānāṃ rohito matsyānāṃ gavyaṃ sarpiḥ arpiṣāṃ gokṣīraṃ kṣīrāṇāṃ tilatailaṃ sthāvarajātānāṃ snehānāṃ varāhavasā ānūpamṛgavasānāṃ culukīvasā matsyavasānāṃ pākahaṃsavasā jalacaravihaṅgavasānāṃ kukkuṭavasā viṣkiraśakunivasānāṃ ajamedaḥ śākhādamedasāṃ śṛṅgaveraṃ kandānāṃ mṛdvīkā phalānāṃ śarkarekṣuvikārāṇām, iti prakṛtyaiva hitatamānāmāhāravikārāṃ prādhānyato dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti || 38 ||

Ca. Sū. 25/39

; () ॥ ३९ ॥ahitatamānapyupadekṣyāmaḥ yavakāḥ śūkadhānyānāmapathyatamatvena prakṛṣṭatamā bhavanti māṣāḥ śamīdhānyānāṃ varṣānādeyamudakānām ūṣaraṃ lavaṇānāṃ sarṣapaśākaṃ śākānāṃ gomāṃsaṃ mṛgamāṃsānāṃ kāṇakapotaḥ pakṣiṇāṃ bheko bileśayānāṃ cilicimo matsyānām avikaṃ sarpiḥ sarpiṣām avikṣīraṃ kṣīrāṇāṃ kuskumbhasnehaḥ sthāvarasnehānāṃ mahiṣavasā ānūpamṛgavasānāṃ kumbhīravasā matsyavasānāṃ kākamadguvasā jalacaravihaṅgavasānāṃ caṭakavasā viṣkiraśakunivasānāṃ hastimedaḥ śākhādamedasāṃ nikucaṃ phalānām ālukaṃ kandānāṃ phāṇitamikṣuvikārāṇām iti prakṛtayivāhitatamānāmāhāravikārāṇāṃ prakṛṣṭatamāni dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti; (iti) hitāhitāvayavo vyākhyāta āhāravikārāṇām || 39 ||

Ca. Sū. 25/40

।ato bhūyaḥ karmauṣadhānāṃ ca prādhānyataḥ sānubandhāni dravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ | ( ) () , , , , , , , , , ॥ ४० ॥tadyathā annaṃ vṛttikarāṇāṃ śreṣṭham udakamāśvāsakarāṇāṃ (surā śramaharāṇāṃ) kṣīraṃ jīvanīyānāṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇīyānāṃ rasastarpaṇīyānāṃ lavaṇamannadravyarūcikarāṇām amlaṃ hṛdyānāṃ kukkuṭo balyānāṃ nakrareto vṛṣyāṇāṃ madhu śleṣmapittapraśamanānāṃ sarpirvātapittapraśamanānāṃ tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānāṃ vamanaṃ śleṣmaharāṇāṃ virecanaṃ pittaharāṇāṃ bastirvātaharāṇāṃ svedo mārdavakarāṇāṃ vyāyāmaḥ sthairyakarāṇāṃ kṣāraḥ puṃstvopaghātināṃ (tindukamanannadravyarucikarāṇām) āmaṃ kapitthamukaṇṭhyānām, āvikaṃ sarpirahṛdyānām ajākṣīraṃ śoṣaghnastanyasātmyaraktasāṃgrāhikaraktapittaprapraśamanānām avikṣīraṃ śleṣmapittajananānāṃ mahiṣīkṣīraṃ svapnajananānāṃ mandakaṃ dadhyabhiṣyandakarāṇāṃ gavedhukānnaṃ karśanīyānām uddālakānnaṃ virūkṣaṇīyānām ikṣurmūtrajananānāṃ yavāḥ purūṣajananānāṃ jāmbavaṃ vātajananānāṃ śaṣkulyaḥ śleṣmapittajananānāṃ kulatthā amlapittajananānāṃ māṣāḥ śleṣmapittajananānāṃ madanaphalaṃ vamanāsthāpanānuvāsanopayogināṃ trivṛt sukhvirecanānāṃ caturaṅgulo mṛduvirecanānāṃ snukpayastīkṣṇāvirecananāṃ, pratyakpuṣpā śirovirecanānāṃ viḍaṅgaṃ krimighnānāṃ śṛṣo viṣaghnānāṃ khadiraḥ kuṣṭhaghnānāṃ rāsnā vātaharāṇām āmalakaṃ vayaḥsthāpanānāṃ harītakī pathyānām eraṇḍamūlaṃ vṛṣyavātaharāṇāṃ pippalīmūlaṃ dīpanīyapācanīyagudaśothārśaḥśūlaharāṇāṃ puṣkaramūlaṃ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlaharāṇāṃ mustaṃ sāṃgrāhikadīpanīyapācanīyānām udīcyaṃ nirvapaṇadīpanīyapācanīyacchardyatīsāraharāṇāṃ kaṭvaṅgaṃ sāṃgrāhikaraktapittapraśamanānām amṛtā sāṃgrāhikavātaharadīpanīyaśleṣamśoṇitavibandhapraśamanānāṃ, ativiṣā dīpanīyapācanīyasāṃgrāhikasarvadoṣaharāṇām utpalakumudapadmakiñjalkaḥ sāṃgrāhikaraktapittapraśamanānāṃ durālabhā pittaśleṣmapraśamanānāṃ gandhapriyaṅguḥ śoṇitapittātiyogapraśamanānāṃ kuṭajatvak śleṣmapittaraktasāṃgrāhikopaśoṣaṇānāṃ kāśmaryaphalaṃ raktasāṃgrāhikaraktapittapraśamanānāṃ pṛśniparṇī sāṃgrāhikavātaharadīpanīyavṛṣyāṇāṃ vidārigandhā vṛsyasarvadoṣaharāṇāṃ balā sāṃgrāhikabalyavātaharāṇāṃ gokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇāṃ hiṅguniryāsaśchedanīyadīpanīyānulomikavātakaphapraśamanānām, amlavetaso bhedanīyadīpanīyānulomikavātaśleṣmaharāṇāṃ yāvaśūkaḥ sraṃsanīyapācanīyārśoghnānāṃ takrābhyāso grahaṇīdoṣaśophārśoghṛtavyāpatpraśamanānāṃ kravyānmāṃsarasābhyāso grahaṇīdoṣaśoṣārśoghnānāṃ kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānāṃ samaghṛtasaktuprāśābhyāso vṛsyodāvartaharānāṃ tailagaṇḍūṣābhyāso dantabalarucikarāṇāṃ candanaṃ durgandhaharadāhanirvāpaṇalepanānāṃ rāsnāguruṇī śītāpanayanapralepanānāṃ lāmajjakośīraṃ dāhatvagdoṣasvedāpanayanapralepanānāṃ kuṣṭhaṃ vātaharābhyaṅgopanāhopayogināṃ, madhukaṃ cakṣuṣyavṛsyakeśyakaṇṭhyavarṇyavirajanīyaropaṇīyānāṃ vāyuḥ prāṇasaṃjñāpradānahetūnām agnirāmastambhaśītaśodvepanapraśamanānāṃ jalaṃ stambhanīyānāṃ mṛdbhṛṣṭaloṣṭrinirvāpitamudakaṃ tṛṣṇācchardyatiyogapraśamanānām atimātrāśanamāmapradoṣahetūnāṃ yathāgnyabhyavahāro'gnisandhukṣaṇānāṃ yathāsātmyaṃ ceṣṭābhyavahārau sevyānāṃ kālabhojanamārogyakarāṇāṃ tṛptirāhāraguṇānāṃ vegasandhāraṇamanārogyakarāṇāṃ madyaṃ saumanasyajananānām madyākṣepo dhīghṛtismṛtiharāṇāṃ gurubhojanaṃ durvipākakarāṇām, ekāśanabhojanaṃ sukhapariṇāmakarāṇāṃ strīṣvatiprasaṅgaḥ śoṣakarāṇāṃ śukraveganigrahaḥ ṣāṇḍyakarāṇāṃ parāghātanamannāśraddhājananānām anaśanamāyuṣo hrāsakarāṇāṃ pramitāśanaṃ karśanīyānām ajīrṇādhyaśanaṃ grahaṇīdūṣaṇānāṃ viṣamāśanamagnivaiṣamyakarāṇāṃ viruddhavīryāśanaṃ ninditavyādhikarāṇāṃ praśamaḥ prathyānāṃ āyāsaḥ sarvāpathyānāṃ mithyāyogo vyādhikarāṇāṃ rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṃ brahmacaryamāyuṣyāṇāṃ paradārābhigamanamanāyuṣyāṇāṃ saṅkalpo vṛṣyāṇāṃ daumanasyamavrṣyāṇām ayathābalamārambhaḥ prāṇoparodhināṃ, viṣādo rogavardhanānāṃ snānaṃ śramaharāṇāṃ harṣaḥ prīṇanānāṃ śokaḥ śoṣaṇānāṃ nivṛttiḥ puṣṭikarāṇāṃ puṣṭiḥ svapnakarāṇām atisvapnastandrākarāṇāṃ sarvarasābhyāso balakarāṇām ekarasābhyāso daurbalyakarāṇāṃ garbhaśalyamāhāryāṇām ajīrṇamuddhāryāṇāṃ bālo mṛdubheṣajīyānāṃ vṛddho yāpyānāṃ garbhinī tīkṣṇauṣadhavyavāyavyāyāmavarjanīyānāṃ saumanasyaṃ garbhadhāraṇānāṃ sannipāto duścikitsyānām āmo viṣamacikitsyānāṃ jvaro rogāṇāṃ kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇāṃ rājayakṣmā rogasamūhānāṃ prameho'nuṣaṅgiṇāṃ jalaukaso'nuśastrāṇāṃ bastistantrāṇāṃ, himavānauṣadhibhūmīnāṃ soma oṣadhīnāṃ marubhūmirārogyadeśānām anūpo'hitadeśānām nirdeśakāritvamāturaguṇānāṃ bhiṣak cikitsāṅgānāṃ nāstiko varjyānāṃ laulyaṃ kleśakarāṇām anirdeśakāritvamariṣṭānāṃ anirvedo vārtalakṣaṇānāṃ vaidyasamūho niḥśaṃśayakarāṇāṃ yogo vaidyaguṇānāṃ vaidyasamūho vijñānamauṣadhīnāṃ śāstrasahitastarkaḥ sādhanānāṃ saṃpratipattiḥ kālajñānaprayojanānām avyavasāyaḥ kālātipattihetūnāṃ dṛṣṭakarmatā niḥsaṃśayakarāṇām asamarthatā bhayakarāṇāṃ tadvidyasaṃbhāṣā buddhivardhanānām, ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām āyurvedo'mṛtānāṃ sadvacanamanuṣṭheyānām asadgrahaṇaṃ sarvāhitānāṃ sarvasannyāsaḥ sukhānāmiti || 40 ||

Ca. Sū. 25/41

bhavanti cātra ।agryāṇāṃ śatamuddiṣṭaṃ yaddvipañcāśaduttaram | ॥ ४१ ॥alametadvikārāṇāṃ vighātāyopadiśyate || 41 ||

Ca. Sū. 25/42

।samānakāriṇo ye'rthāsteṣāṃ śreṣṭhasya lakṣaṇam | ॥ ४२ ॥jyāyastvaṃ kāryakartṛtve varatvaṃ cāpyudāhṛtam || 42 ||

Ca. Sū. 25/43

।vātapittakaphānāṃ ca yadyat praśamane hitam | ॥ ४३ ॥prādhānyataśca nirdiṣṭaṃ yadvyādhiharamuttamam || 43 ||

Ca. Sū. 25/44

।etanniśamya nipuṇaṃ cikitsāṃ saṃprayojayet | ॥ ४४ ॥evaṃ kurvan sadā vaidyo dharmakāmau samaśnute || 44 ||

Ca. Sū. 25/45

।pathyaṃ patho'napetaṃ yadyaccoktaṃ manasaḥ priyam | ॥ ४५ ॥yaccāpriyamapathyaṃ ca niyataṃ tanna lakṣayet || 45 ||

Ca. Sū. 25/46

।mātrākālakriyābhūmidehadoṣaguṇāntaram | ॥ ४६ ॥prāpya tattaddhi dṛśyante te te bhāvāstathā tathā || 46 ||

Ca. Sū. 25/47

।tasmāt svabhāvo nirdiṣṭastathā mātrādirāśrayaḥ | ॥ ४७ ॥tadapekṣyobhayaṃ karma prayojyaṃ siddhimicchatā || 47 ||

Ca. Sū. 25/48

।tadātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punarapi bhagavantamātreyamagniveśa uvāca yathoddeśamabhinirdiṣṭaḥ kevalo'yamartho bhagavatā śurtaścāsmābhiḥ | ॥ ४८ ॥āsavadravyāṇāmidānīmanapavādaṃ lakṣaṇamanatisaṃkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti || 48 ||

Ca. Sū. 25/49

।tamuvāca bhagavānātreyaḥ dhānyaphalamūlasārapuṣpakāṇdāpatratvaco bhavantyāsavayonayo'gniveśa saṃgraheṇāṣṭau śarkarānavamīkāḥ | ।tāsveva dravyasaṃyogakaraṇato'parisaṃkhyeyāsu yathāpathyatamānāmāsavanāṃ caturaśīrtiṃ nibodha | , , , , , , , , ।tadyathā surāsauvīratuṣodakamaireyamedakadhānyāmlāḥ ṣaḍ dhānyāsavā bhavanti, mṛdvīkākharjūrakāśmaryadhanvanarājādanatṛṇaśūnyaparūṣakābhayāmalakamṛgaliṇḍikājāmbavakapitthakuvalabadarakarkandhūpīlupriyālapanasanyagrodhāśvatthaplakṣakapītanodumbarājamodaśṛṅgāṭakaśaṅkhinīphalāsavāḥ ṣaḍviṃśatirbhavanti, vidārigandhāśvagandhākṛṣṇagandhāśatāvarīśyāmātrivṛddantīdravantībilvorubūkacitrakamūlairekādaśa mūlāsavā bhavanti, śālapriyakāśvakarṇacandanasyandanakhadirakadarasaptaparṇārjunāsanārimedatindukakiṇihīśamīśuktiśiṃśapāśirīṣavañjaladhanvanamadhūkaiḥ sārāsavā viṃśatirbhavanti, padmotpalanalikumudasaugandhikapuṇḍṛkaśatapatramadhūkapriyaṅgudhātakīpuṣpairdaśa puṣpāsavā bhavanti, ikṣukāṇḍekṣvikṣuvālikāpuṇḍrakacaturthāḥ kāṇḍāsavā bhavanti, paṭolatāḍakapatrāsavau dvau bhavataḥ, tilvakalodhrailavālukakramukacaturthāstvagāsavā bhavanti, śarkarāśava eka eveti | ।evameṣāmāsavānāṃ caturaśītiḥ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāmāsavadravyāṇāmupanirdiṣṭā bhavati | ।eṣāmāsavānāmāsutatvādāsavasaṃjñā | ।dravyasaṃyogavibhāgavistārastveṣāṃ bahuvidhakalpaḥ saṃskāraśca | ।yathāsvaṃ saṃyogasaṃskārasaṃskṛtā hyāsavāḥ svaṃ karma kurvanti | ॥ ४९ ॥saṃyogasaṃskrāradeśakālamātrādayaśca bhāvāsteṣāṃ teṣāmāsavānāṃ te te samupadiśyante tattatkāryamabhisamīkṣyeti || 49 ||

Ca. Sū. 25/50

bhavati cātra ।manaḥśarīrāgnibalapradānāmasvapnaśokārucināśanānām | ॥ ५० ॥saṃharṣaṇānāṃ pravarāsavānāmaśītiruktā caturuttaraiṣā || 50 ||

Ca. Sū. 25/51

tatra ślokaḥ ।śarīrarogaprakṛtau matāni tattvena cāhāraviniścayaṃ ca | ॥ ५१ ॥uvāca yajjaḥpuruṣādike'smin munistathā'gryāṇi varāsavāṃśca || 51 ||

Ca. Sū. 25

॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne yajjaḥpuruṣīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||