Bharat Samhita

Chapter 26

आत्रेयभद्रकाप्यीयोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 107-113)

तत्र श्लोकाःमतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये ।द्रव्याणि गुणक्रमभ्यां द्रव्यसंख्या रसाश्रया ॥

verse 107 →

कारणं रससंख्याया रसानुरसलक्षणम् ।परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक् ॥

verse 108 →

पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना ।ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः ॥

verse 109 →

षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः ।उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि ॥

verse 110 →

प्रवरावरमध्यत्वं रसानाम् गौर्वादिषु ।पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसंख्याविनिश्चयः ॥

verse 111 →

षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत् स्वलक्षणम् ।यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत् ॥

verse 112 →

वैरोधिकनिमित्तानां व्याहीनामौषधं च यत् ।आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः ॥

verse 113 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Sū. 26/1

॥ १ ॥athāta ātreyabhadrakāpyīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||

Ca. Sū. 26/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||

Ca. Sū. 26/3

।ātreyo bhadrakāpyaśca śākunteyastathaiva ca | ॥ ३ ॥pūrṇākṣaścaiva maudgalyo hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ || 3 ||

Ca. Sū. 26/4

।yaḥ kumāraśirā nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ | ॥ ४ ॥śrīmān vāryovidaścaiva rājā matimatāṃ varaḥ || 4 ||

Ca. Sū. 26/5

।nimiśca rājā vaideho baḍiśaśca mahāmatiḥ | ॥ ५ ॥kāṅkāyanaśca bāhlīko bāhlīkabhiṣajāṃ varaḥ || 5 ||

Ca. Sū. 26/6

।ete śrutavayovṛddhā jitātmāno maharṣayaḥ | ॥ ६ ॥vane caitrarathe ramye samīyurvijihīrṣavaḥ || 6 ||

Ca. Sū. 26/7

।teṣāṃ tatropaviṣṭānāmiyamarthavatī kathā | ॥ ७ ॥babhūvārthavidāṃ samyagrasāhāraviniścaye || 7 ||

Ca. Sū. 26/8

।eka eva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ yaṃ pañcānāmindriyārthānāmanyatamaṃ jihvāvaiṣayikaṃ bhāvamācakṣate kuśalāḥ sa punarudakādananya iti | ।dvau rasāviti śākunteyo brāhmaṇaḥ chedanīya upaśamanīyaśceti | ।trayo rasā iti pūrṇākṣo maudgalyaḥ chedanīyopaśamanīyasādhāraṇā iti | ।catvāro rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ svādurhitaśca svādurahitaścāsvādurhitaścāsvādurahitaśceti | । ।pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ bhaumaudakāgneyavāyavyāntarikṣāḥ |ṣaḍrasā iti vāryovido rājarṣiḥ gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣāḥ | ।sapta rasā iti nimirvaidehaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ | ।aṣṭau rasā iti baḍiśo dhāmārgavaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ | ॥ ८ ॥aparisaṃkhyeyā rasā iti kāṅkāyano bāhlīkabhiṣak āśrayaguṇakarmasaṃsvādaviśeṣāṇāmaparisaṃkhyeyatvāt || 8 ||

Ca. Sū. 26/9

।ṣaḍeva rasā ityuvāca bhagavānātreyaḥ punarvasuḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ | ; ।teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yonirudakaṃ chedanopaśamane dve karmaṇī tayormiśrībhāvāt sādhāraṇatvaṃ svādvasvādutā bhaktiḥ hitāhitau prabhāvau pañcamahābhūtavikārāstvāśrayāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśāḥ teṣvāśrayeṣu dravyasaṃjñakeṣu guṇā gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādyāḥ kṣaraṇāt kṣāraḥ nāsau rasaḥ dravyaṃ tadanekarasasamutpannamanekarasaṃ kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamanekendriyārthasamanvitaṃ karaṇābhinirvṛttam; avyaktībhāvastu khalu rasānāṃ prakṛtau bhavatyanurase'nurasasamanvite vā dravye aparisaṃkhyeyatvaṃ punasteṣāmāśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣāparisaṃkhyeyatvānna yuktam ekaiko'pi hyeṣāmāśrayādīnāṃ bhāvānāṃ veśeṣānāśrayate viśeṣāparisaṃkhyeyatvāt na ca tasmādanyatvamupapadyate parasparasaṃsṛṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣāmabhinirvṛtterguṇaprakṛtīnāmaparisaṃkhyeyatvaṃ bhavati tasmānna saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ karmopadiśanti buddhimantaḥ | ॥ ९ ॥taccaiva kāraṇamapekṣamāṇāḥ ṣaṣṇāṃ rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ lakṣaṇapṛthaktvamupadekṣyāmaḥ || 9 ||

Ca. Sū. 26/10

।agre tu tāvaddravyabhedamabhipretya kiṃcidabhidhāsyāmaḥ | ॥ १० ॥sarvā dravyaṃ pāñcabhautikamasminnarthe taccetanāvadacenaṃ ca tasya guṇāḥ śabdādayo gurvādayaśca dravyāntāḥ karma pañcavidhamuktaṃ vamanādi || 10 ||

Ca. Sū. 26/11

॥ ११ ॥tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni tānyupacayasaṅghātagauravasthairyakarāṇi dravasnighdaśītamandamṛdupicchilarasaguṇabahulānyāpyāni tānyupakledasgnehabandhaviṣyandamārdaprahlādakarāṇi uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulānyāgneyāni tāni dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni tāni raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi mṛdulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulānyākāśātmakāni tāni mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi || 11 ||

Ca. Sū. 26/12

॥ १२ ॥anenopadeśena nānauṣadhibhūtaṃ jagati kiṃciddravyamupalabhyate tāṃ tāṃ yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya || 12 ||

Ca. Sū. 26/13

॥ १३ ॥na tu kevalaṃ guṇaprabhāvādeva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāddravyaguṇaprabhāvācca tasmiṃstasmin kāle tattadadhikaraṇamāsādya ṭaṃ tāṃ ca yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya yat kurvanti tat karma yena kuvanti tadvīryaṃ yatra kurvanti tadadhikaraṇaṃ yadā kurvanti sa kālaḥ yathā kurvanti sa upāyaḥ yat sādhayanti tat phalam || 13 ||

Ca. Sū. 26/14

॥ १४ ॥bhedaścaiṣāṃ triṣaṣṭividhavikalpo dravyadeśakālaprabhāvādbhavati tamupadekṣyāmaḥ || 14 ||

Ca. Sū. 26/15

।svāduramlādibhiryogaṃ śeṣairamlādayaḥ pṛthak | ॥ १५ ॥yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu || 15 ||

Ca. Sū. 26/16

।pṛthagamlādiyuktasya yogaḥ śeṣaiḥ pṛthagbhavet | ॥ १६ ॥madhurasya tathā'mlasya lavaṇasya kaṭostathā || 16 ||

Ca. Sū. 26/17

।trirasāni yathāsṃkhyaṃ dravyāṇyuktāni viṃśatiḥ | ॥ १७ ॥vakṣyante tu catuṣkeṇa dravyāṇi daśa pañca ca || 17 ||

Ca. Sū. 26/18

।svādvamlau sahitau yogaṃ lavaṇādyaiḥ pṛthaggattau | ॥ १८ ॥yogaṃ śeṣaiḥ pṛthagyātaścatuṣkarasaṃkhyayā || 18 ||

Ca. Sū. 26/19

।sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pṛthak | ॥ १९ ॥yuktau śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ yātaḥ svādūṣaṇau tathā || 19 ||

Ca. Sū. 26/20

।kaṭvādyairamlalavaṇau saṃyuktau sahitau pṛthak | ॥ २० ॥yātaḥ śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ śeṣairamlakaṭū tathā || 20 ||

Ca. Sū. 26/21

।yujyate tu kaṣāyeṇa satiktau lavaṇoṣaṇau | ॥ २१ ॥ṣaṭ tu pañcarasānyāhurekaikasyāpavarjanāt || 21 ||

Ca. Sū. 26/22

।ṣaṭ caivaikarasāni syurekaṃ ṣaḍrasameva tu | ॥ २२ ॥iti triṣaṣṭirdravyāṇāṃ nirdiṣṭā rasasaṃkhyayā || 22 ||

Ca. Sū. 26/23

।triṣaṣṭiḥ syāttvasaṃkhyeyā rasānurasakalpanāt | ॥ २३ ॥rasāstaratamābhyāṃ tāṃ saṃkhyāmatipatanti hi || 23 ||

Ca. Sū. 26/24

।saṃyogāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā | ॥ २४ ॥rasānāṃ tatra yogyatvāt kalpitā rasacintakaiḥ || 24 ||

Ca. Sū. 26/25

।kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāśca rasāḥ kvacit | ॥ २५ ॥doṣaiṣadhādīn saṃcintya bhiṣajā siddhimicchatā || 25 ||

Ca. Sū. 26/26

।dravyāṇi dvirasādīni saṃyuktāṃśca rasān budhāḥ | ॥ २६ ॥rasānekaikaśo vā'pi kalpayanti gadān prati || 26 ||

Ca. Sū. 26/27

।yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit | ॥ २७ ॥na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣu || 27 ||

Ca. Sū. 26/28

।vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca raso dravyasya lakṣyate | ॥ २८ ॥viparyayeṇānuraso rso nāsti hi saptamaḥ || 28 ||

Ca. Sū. 26/29

।parāparatve yuktiśca saṃkhyā saṃyoga eva ca | ॥ २९ ॥vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca || 29 ||

Ca. Sū. 26/30

।saṃskāro'bhyāsa ityete guṇā jñeyāḥ parādayaḥ | ॥ ३० ॥siddhyupāyāścikitsāyā lakṣaṇaistān pracakṣmahe || 30 ||

Ca. Sū. 26/31

।deśakālavayomānapākavīryarasādiṣu | ॥ ३१ ॥parāparatve yuktiśca yojanā yā tu yujyate || 31 ||

Ca. Sū. 26/32

।saṃkhyā syādgaṇitaṃ yogaḥ saha saṃyoga ucyate | ॥ ३२ ॥dravyāṇāṃ dvandvasarvaikakarmajo'nitya eva ca || 32 ||

Ca. Sū. 26/33

।vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyogo bhāgaśo grahaḥ | ॥ ३३ ॥pṛthaktvaṃ syādasaṃyogo vailakṣaṇyamanekatā || 33 ||

Ca. Sū. 26/34

।parimāṇaṃ punarmānaṃ saṃskāraḥ karaṇaṃ matam | ॥ ३४ ॥bhāvābhyasanamabhyāsaḥ śīlanaṃ satatakriyā || 34 ||

Ca. Sū. 26/35

।iti svalakṣaṇairuktā guṇāḥ sarve parādayaḥ | ॥ ३५ ॥cikitsā yairaviditairna yathāvat pravartate || 35 ||

Ca. Sū. 26/36

।guṇā guṇāśrayā noktāstasmādrasaguṇān bhiṣak | ॥ ३६ ॥vidyāddravyaguṇān karturabhiprāyāḥ pṛthagvidhāḥ || 36 ||

Ca. Sū. 26/37

।ataśca prakṛtaṃ buddhvā deśakālāntarāṇi ca | ॥ ३७ ॥tantrakarturabiprāyānupāyāṃścārthamādiśet || 37 ||

Ca. Sū. 26/38

।ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram | ॥ ३८ ॥ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ saṃkhyātāśca yathā rasāḥ || 38 ||

Ca. Sū. 26/39

॥ ३९ ॥saumyāḥ khalvāpo'ntarikṣaprabhavāḥ prakṛtiśītā laghvyāścāvyaktarasāśca tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtaguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti tāsu mūrtiṣu ṣādabhimūrcchanti rasāḥ || 39 ||

Ca. Sū. 26/40

।teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ somaguṇātirekānmadhuro rasaḥ pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ vāyvagunibhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ vāyvākāśātiriktatvāttiktaḥ pavanapṛthivīvyatirekāt kaṣāya iti | ॥ ४० ॥evameṣāṃ rasānāṃ ṣaṭtvamupapannaṃ nyūnātirekaviśeṣānmahābhūyānāṃ bhūyānāmiva sthāvarajaṅgamānāṃ nānāvarṇākṛtiviśeṣāḥ ṣaḍṛtukatvācca kālasyopapanno mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣaḥ || 40 ||

Ca. Sū. 26/41

॥ ४१ ॥tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyeṇordhvabhājaḥ lāghavādutplavanatvācca vāyorūrdhvajvalanatvācca vahneḥ salilapṛthivyātmakāstu prāyeṇādhobhājaḥ pṛthivyā gurutvānnimnagatvāccodakasya vyāmiśrātmakāḥ punarubhayatobhājaḥ || 41 ||

Ca. Sū. 26/42

॥ ४२ ॥teṣāṃ ṣaṇṇā rasānāmekaikasya yathādravyaṃ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ || 42 ||

Ca. Sū. 26/43

।tatra madhuro rasaḥ śarīrasātmyādrasarudhiramāṃsamedosthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādano balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnastṛṣṇādāhapraśamanastvacyaḥ keśyaḥ kaṇṭhyo balyaḥ prīṇano jīvanastarpaṇo bṛṃhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasandhānakaro ghrāṇamukhakaṇṭauṣṭhajihvāprahlādano dāhamūrcchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ snigdhaḥ śīto guruśca | ;sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamānaḥ sthaulyaṃ mārdavamālasyamatisvapnaṃ gauravamanannābhilāṣamagnerdaurbalyamāsyakaṇṭhayormāṃsābhivṛddhiṃ śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusaṃjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇdamālāślīpadagalaśophabastidhamanīgalopalepākṣyāmayābhiṣyandānityevaṃprabhṛtīn kaphajān vikārānupajanayati ; ।amlo raso bhaktaṃ rocayati bhaktaṃ rocayati agniṃ dīpayati dehaṃ bṛṃhayati ūrjayati mano bodhayati indriyāṇi dṛḍhīkaroti balaṃ vardhayati vātamanulomayati hṛdayaṃ tarpayati āsyamāsrāvayati bhukamapakarṣayati kledayati jarayati prīṇayati laghuruṣṇaḥ snigdhaśca | ;sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno dantān harṣayati tarṣayati saṃmīlayatyakṣiṇī saṃvejayati lomāni kaphaṃ vilāpayati pittamabhivardhayati raktaṃ dūṣayati māṃsaṃ vidahati kāyaṃ śithilīkaroti kṣīṇakṣatakṛśadurbalānāṃ śvayathumāpādayati api ca kṣatābhihatadaṣṭadagdhabagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭodviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ca ; ।lavaṇo rasaḥ pācanaḥ kledano dīpanaścyāvanaśchedano bhedanastīkṣṇaḥ saro dikāsyadhaḥsraṃsyavakāśakaro vātaharaḥ stambhabandhasaṅghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ āsyamāsrāvayati kaphaṃ viṣyandayati mārgān viśodhayati sarvaśarīrāvayavān mṛdūkaroti rocayatyāhāram āhārayogī nātyarthaṃ guruḥ snigdha uṣṇaśca | ;sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamānaḥ pittaṃ kopayati raktaṃ vardhayati tarṣayati mūrcchayati tāpayati dārayati kuṣṇāti māṃsāni pragālayati kuṣṭhāni viṣaṃ vardhayati śophān sphoṭayati dantāṃścyāvayati puṃstvamupahanti indriyāṇyuparūṇaddhi valipalitakhālityamāpādayati api ca lohitapittāmlapittavīsarpavātaraktavicarcikendraluptaprabhṛtīnvikārānupajanayati ; ।kaṭuko raso vaktraṃ śodhayati agniṃ dīpayati bhūktaṃ śoṣayati ghrāṇamāsrāvayati cakṣurvirecayati sphuṭīkarotīndriyāṇi alasakaśvayathūpacayodardābhiṣyandasnehasvedakledamalānupahanti rocayatyaśanaṃ paṇḍūrvināśayati vraṇānavasādayati krimīn hinasti māṃsaṃ vilikhati śoṇitasaṅghātaṃ bhinatti bandhāṃśchinatti mārgān vivṛṇoti śleṣmāṇaṃ śamayati laghuruṣṇo rūkṣaśca | ;sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno vipākaprabhāvāt pūṃstvamupahanti rasavīryaprabhāvānmohayanti glāpayati sādayati karśayati mūrcchayati namayati tamayati bhramayati kaṇṭhaṃ paricahati śarīratāpamupajanayati balaṃ kṣiṇoti tṛṣṇāṃ janayati api ca vāyvagniguṇabāhulyādbhramadavathukampatodabhedaiścaraṇabhujapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu mārutajān vikārānupajanayati ; ।tikto rasaḥ svayamarociṣṇurapyarocakaghno viṣaghnaḥ krimighno mūrcchādāhakaṇḍūkuṣṭhatṛṣṇāpraśamanastvaṅmāṃsayoḥ sthirīkaraṇo jvaraghno dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśodhano lekhanaḥ kledamedovasāmajjalasīkāpūyasvedamṛtrapurīṣapittaśleṣmopaśoṣaṇo rūkṣaḥ śīto laghuśca | ;sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno raukṣyātkharaviṣadasvabhāvācca rasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukrāṇyucchoṣayati srotasāṃ kharatvamupapādayati balamādatte karśayati glapayati mohayati bhramayati vadanamupaśoṣayati aparāṃśca vātavikārānupajanayati ; ।kaṣāyo rasaḥ saṃśamanaḥ saṃgrāhī sandhānakaraḥ pīḍano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhanaḥ śleṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīrakledasyopayoktā rūkṣaḥ śīto'laghuśca | ॥ ४३ ॥sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāna āsyaṃ śoṣayati hṛdyaṃ pīḍayti udaramādhmāpayati vācaṃ nigṛhṇāti srotāṃsyavabadhnāti śyāvatvamāpādayati puṃstvamupahanti viṣṭabhya jarāṃ gacchati vātamūtrapurīṣaretāṃsyavagṛhṇāti karśayati glapayati tarṣayati stambhayati kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhṛtīṃśca vātavikārānupajanayati || 43 ||

Ca. Sū. 26/44

॥ ४४ ॥ityevamete ṣaḍrasāḥ pṛthaktvenaikatvena vā mātraśaḥ samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalokasya apakārakarāḥ punarato'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ tān vidvānupakārārthameva mātraśaḥ samyagupayojayediti || 44 ||

Ca. Sū. 26/45

bhavanti cātra ।śītaṃ vīryeṇa yaddravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ | ॥ ४५ ॥tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaddravyaṃ kaṭukaṃ tayoḥ || 45 ||

Ca. Sū. 26/46

।teṣāṃ rasopadeśena nirdeśyo guṇasaṃgrahaḥ | ॥ ४६ ॥vīryato'viparītānāṃ pākataścopadekṣyate || 46 ||

Ca. Sū. 26/47

।yathā payo yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau | ॥ ४७ ॥evamādīni cānyāni nirdiśedrasato bhiṣak || 47 ||

Ca. Sū. 26/48

।madhuram kiṃciduṣṇaṃ syāt kaṣāyaṃ tiktameva ca | ॥ ४८ ॥yathā mahatpañcamūlaṃ yathā'bjānūpamāmiṣam || 48 ||

Ca. Sū. 26/49

।lavaṇaṃ saindhavaṃ noṣṇamamlamāmalakaṃ tathā | ॥ ४९ ॥arkāguruguḍūcīnāṃ tiktānāmuṣṇamucyate || 49 ||

Ca. Sū. 26/50

।kiṃcidamlaṃ hi saṃgrāhi kiṃcidamlaṃ bhinatti ca | ॥ ५० ॥yathā kapitthaṃ saṃgrāhi bhedi cāmalakaṃ tathā || 50 ||

Ca. Sū. 26/51

।pippalī nāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate | ॥ ५१ ॥kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ so'bhayāyāmato'nyathā || 51 ||

Ca. Sū. 26/52

।tasmādrasopadeśena na sarvaṃ dravyāmādiśet | ॥ ५२ ॥dṛṣtaṃ tulyarase'pyevaṃ dravye dravye guṇāntaram || 52 ||

Ca. Sū. 26/53

कषायो ।raukṣyāt kaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ | ॥ ५३ ॥tikto'varastathoṣṇānāmuṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ || 53 ||

Ca. Sū. 26/54

।madhyo'mlaḥ kaṭukaścāntyaḥ snigdhānāṃ madhuraḥ paraḥ | ॥ ५४ ॥madhyo'mlo lavaṇaścāntyo rasaḥ snehānnirūcyate || 54 ||

Ca. Sū. 26/55

।madhyotkṛṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ | ॥ ५५ ॥svadurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ || 55 ||

Ca. Sū. 26/56

।amlāt kaṭustatastikto laghutvāduttamottamaḥ | ॥ ५६ ॥kecillaghūnāmavaramicchanti lavaṇaṃ rasam || 56 ||

Ca. Sū. 26/57

।gaurave lāghave caiva so'varastyūbhayorapi | ॥ ५७ ॥paraṃ cāto vipākānāṃ lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate || 57 ||

Ca. Sū. 26/58

।kaṭutiktakaṣāyāṇaṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ | ॥ ५८ ॥amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuram lavaṇastathā || 58 ||

Ca. Sū. 26/59

।madhuro lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāttrayo rasāḥ | ॥ ५९ ॥vātamūtrapurīṣāṇāṃ prāyo mokṣe sukhā matāḥ || 59 ||

Ca. Sū. 26/60

।kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāttrayo rasāḥ | ॥ ६० ॥duḥkhāya mokṣe dṛśyante vātaviṇmūtraretasām || 60 ||

Ca. Sū. 26/61

।śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ | ॥ ६१ ॥madhuraḥ sṛṣṭaviṇmūtro vipākaḥ kaphaśukralaḥ || 61 ||

Ca. Sū. 26/62

।pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ | ॥ ६२ ॥teṣāṃ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāvato'nyathā || 62 ||

Ca. Sū. 26/63

।vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṃ prati | ॥ ६३ ॥dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāttatra tatropalakṣayet || 63 ||

Ca. Sū. 26/64

।mṛdutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam | ॥ ६४ ॥vīryamaṣṭavidhaṃ kecit keciddvividhamāsthitāḥ || 64 ||

Ca. Sū. 26/65

।śītoṣṇamiti vīryaṃ tu kriyate yena yā kriyā | ॥ ६५ ॥nāvīryaṃ kurute kiṃcit sarvā vīryakṛtā kriyā || 65 ||

Ca. Sū. 26/66

।raso nipāte dravyāṇāṃ vipākaḥ karmaniṣṭhayā | ॥ ६६ ॥vīryaṃ yāvadadhīvāsānnipātāccopalabhyate || 66 ||

Ca. Sū. 26/67

।rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate | ॥ ६७ ॥viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva prabhāvastasya sa smṛtaḥ || 67 ||

Ca. Sū. 26/68

।kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ | ॥ ६८ ॥tadvaddantī prabhāvāttu virecayati mānavam || 68 ||

Ca. Sū. 26/69

।viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra kāraṇam | प्रभावप्रभावितम् ॥ ६९ ॥ūrdhvānulomikaṃ yacca tat prabhāvaprabhāvitam || 69 ||

Ca. Sū. 26/70

।maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvividhātmakam | ॥ ७० ॥tat prabhāvākṛtaṃ teṣāṃ prabhāvo'cintya ucyate || 70 ||

Ca. Sū. 26/71

।samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhṛtaḥ | ॥ ७१ ॥kiṃcidrasena kurute karma vīryeṇa cāparam || 71 ||

Ca. Sū. 26/72

।dravyaṃ guṇena pākena prabhāveṇa ca kiṃcana | ॥ ७२ ॥rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānapohati || 72 ||

Ca. Sū. 26/73

।balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam | ॥ ७३ ॥ṣaṇṇāṃ rasānāṃ vijñānamupadekṣyāmyataḥ param || 73 ||

Ca. Sū. 26/74

।snehanaprīṇanāhlādamārdavairupalabhyate | ॥ ७४ ॥mukhastho madhuraścāsyaṃ vyāpnuvallimpatīva ca || 74 ||

Ca. Sū. 26/75

।dantaharṣānmukhāsrāvāt svedanānmukhabodhanāt | ॥ ७५ ॥vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṃ rasaṃ vadet || 75 ||

Ca. Sū. 26/76

।pralīyan kledaviṣyandamārdavaṃ kurute mukhe | ॥ ७६ ॥yaḥ śīghraṃ lavaṇo jñeyaḥ sa vidāhānmukhasya ca || 76 ||

Ca. Sū. 26/77

।saṃvejayedyo rasānāṃ nipāte tudatīva ca | ॥ ७७ ॥vidahanmukhanāsākṣi saṃsrāvī sa kaṭuḥ smṛtaḥ || 77 ||

Ca. Sū. 26/78

।pratihanti nipāte yo rasanaṃ svadate na ca | ॥ ७८ ॥sa tikto mukhavaiśadyaśoṣaprahlādakārakaḥ || 78 ||

Ca. Sū. 26/79

।vaiśadyastambhajāḍyairyo rasanaṃ yojayedrasaḥ | ॥ ७९ ॥badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṃ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi || 79 ||

Ca. Sū. 26/80

॥ ८० ॥evamuktavantaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca bhagavan śrutametadavitathamarthasaṃpadyuktaṃ bhagavato yathāvaddravyaguṇakarmādhikāre vacaḥ paraṃ tvāhāravikārāṇāṃ vairodhikānāṃ lakṣaṇamanatisaṃkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti || 80 ||

Ca. Sū. 26/81

॥ ८१ ॥tamuvāca bhagavānātreyaḥ dehadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodhamāpadyante parasparaguṇaviruddhāni kānicit kānicit saṃyogāt saṃskārādaparāṇi deśakālamātrādibhiścāparāṇi tathā svabhāvādaparāṇi || 81 ||

Ca. Sū. 26/82

॥ ८२ ॥tatra yānyāhāramadhikṛtya bhūyiṣṭhamupayujyante teṣāmekadeśaṃ vairodhikamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ na matsyān payasā sahābhyavaharet ubhayaṃ hyetanmadhuraṃ madhuravipākaṃ mahābhiṣyandi śītoṣṇatvādviruddhavīryā viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgoparodhāya ca || 82 ||

Ca. Sū. 26/83

॥ ८३ ॥tanniśamyātreyavacanamanu bhadrakāpyo'gniveśamuvāca sarvāneva matsyān payasā sahābhyavaharedanyatraikasmāccilicimāt sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājī rohitākāraḥ prāyo bhūmau carati taṃ cet payasā sahābhyavaharenniḥsaṃśayaṃ śoṇitajānāṃ vibandhajānāṃ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṃ prāpnuyāditi || 83 ||

Ca. Sū. 26/84

।neti bhagavānātreyaḥ sarvāneva matsyānn apayasā sahābhyavaharedviśeṣatastu cilicimaṃ sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarānetān vyādhīnupajanayatyāmaviṣamudīrayati ca | ।grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayomāṣamūlakaṣisairvirūḍhadhānyairvā naikadhyamadyāt tanmūlaṃ hi bādhiryāndhyavepathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyamathavā maraṇamāpnoti | ।na pauṣkaraṃ rohiṇīkaṃ śākaṃ kapotān vā sarṣapatailabhraṣṭānmadhupayobhyāṃ sahābhyavaharet tanmūlaṃ hi śoṇitābhiṣyandadhamanīpravicayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarohiṇīnāmanyatamaṃ prāpnotyathavā maraṇamiti | ।na mūlakalaśunakṛṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ kuṣṭhābādhabhayāt | ।na jātukaśākaṃ na nikucaṃ pakvaṃ madhupayobhyāṃ sahopayojyam etaddhi maraṇāyāthavā balavarṇatejovīryoparodhāyālaghuvyādhaye ṣāṇḍhyāya ceti | । ।tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahopayojyaṃ vairodhikatvāt |tathā''mrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīkapārāvatākṣoḍapanasanālikeradāḍimāmalakānyevaṃprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṃ cāmlaṃ dravamadravaṃ ca payasā saha viruddham | ।tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣyāvāḥ payasā saha viruddhāḥ | ।padmottarikāśākaṃ śārkaro maireyo madhu ca sahopayuktaṃ viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati | ।hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ pittaṃ cātikopayati | ।pāyaso manthānupāno viruddhaḥ śleṣmāṇaṃ cātikopayati | ।upodikā tilakalkasiddhā heturatīsārasya | ।balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā saiva śūkaravasāparibhṛṣṭā sadyo vyāpādayati | ।mayūramāṃsameraṇḍasīsakāvasaktameraṇdāgnipluṣṭameraṇḍatailayuktaṃ sadyo vyāpādayati | ।hāridrakamāṃsaṃ hāridrasīsakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ sadyo vyāpādayati tadeva bhasmapāṃśuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ sadyo maraṇāya | ।matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya | ।madhu coṣṇamuṣṇārtasya ca madhu maraṇāya | ।madhusarpiṣī samadhṛte madhu vāri cāntarikṣaṃ samadhṛtaṃ madhu puṣkarabījaṃ madhu pītvoṣṇodakaṃ bhallātakoṣṇodakaṃ takrasiddhaḥ kampillakaḥ paryuṣitā kākamācī aṅgāraśūlyo bhāsaśceti viruddhāni | ॥ ८४ ॥ityetadyathāpraśnamabhinirdiṣtāṃ bhavatīti || 84 ||

Ca. Sū. 26/85

bhavanti cātra ।yat kiñciddoṣamāsrāvya na nirharati kāyataḥ | ॥ ८५ ॥āhārajātaṃ tat sarvamahitāyopapadyate || 85 ||

Ca. Sū. 26/86

।yaccāpi deśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ | ॥ ८६ ॥saṃskārato vīryataśca koṣṭhāvasthākramairapi || 86 ||

Ca. Sū. 26/87

।parihāropacārābhyāṃ pākāt saṃyogato'pi ca | ॥ ८७ ॥viruddhaṃ tacca na hitaṃ hṛtsaṃpadvidhibhiśca yat || 87 ||

Ca. Sū. 26/88

।viruddhaṃ deśatastāvadrūkṣatīkṣaṇādi dhanvani | ॥ ८८ ॥ānūpe snigdhaśītādi bheṣajaṃ yanniṣevyate || 88 ||

Ca. Sū. 26/89

।kālato'pi viruddhaṃ yacchītarūkṣādisevanam | ॥ ८९ ॥śīte kāle tathoṣṇe ca kaṭukoṣṇādisevanam || 89 ||

Ca. Sū. 26/90

।viruddhamanale tadvadannapānaṃ caturvidhe | ॥ ९० ॥madhusarpiḥ samadhṛtaṃ mātrayā tadvirudhyate || 90 ||

Ca. Sū. 26/91

।kaṭukoṣṇādisātmyasya svāduśītādisevanam | सात्म्यविरुद्धं ॥ ९१ ॥yattat sātmyaviruddhaṃ tu viruddhaṃ tvanilādibhiḥ || 91 ||

Ca. Sū. 26/92

।yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhikriyā | ॥ ९२ ॥saṃskārato viruddhaṃ tadyadbhojyaṃ viṣavadbhavet || 92 ||

Ca. Sū. 26/93

।eraṇḍasīsakāsaktaṃ śikhimāṃsaṃ yathaiva hi | ॥ ९३ ॥viruddhaṃ vīryato jñeyaṃ vīryataḥ śītalātmakam || 93 ||

Ca. Sū. 26/94

संयोज्योष्णवीर्येण ।tat saṃyojyoṣṇavīryeṇa dravyeṇa saha sevyate | ॥ ९४ ॥krūrakoṣṭhasya cātyalpaṃ mandavīryamabhedanam || 94 ||

Ca. Sū. 26/95

।mṛdukoṣṭhasya guru ca bhedanīyaṃ tathā bahu | कोष्ठविरुद्धं ॥ ९५ ॥etat koṣṭhaviruddhaṃ tu viruddhaṃ syādavasthayā || 95 ||

Ca. Sū. 26/96

।śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakopanam | ॥ ९६ ॥nidrālasasyālasasya bhojanaṃ śleṣmakopanam || 96 ||

Ca. Sū. 26/97

।yaccānutsṛjya viṇmūtraṃ bhuṅkte yaścābubhukṣitaḥ | ॥ ९७ ॥tacca kramaviruddhaṃ syādyaccātikṣudvaśānugaḥ || 97 ||

Ca. Sū. 26/98

।parihāraviruddhaṃ tu varāhādīnniṣevya yat | ॥ ९८ ॥sevetoṣṇaṃ ghṛtādīṃśca pītvā śītaṃ niṣevate || 98 ||

Ca. Sū. 26/99

।viruddhaṃ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam | ।apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhā ca yadbhavet | ॥ ९९ ॥saṃyogato viruddhaṃ tadyathā'mlaṃ payasā saha || 99 ||

Ca. Sū. 26/100

।amanorucitaṃ yacca hṛdviruddhaṃ taducyate | ॥ १०० ॥saṃpadviruddhaṃ tadvidyādasaṃjātarasaṃ tu yat || 100 ||

Ca. Sū. 26/101

।atikrāntarasaṃ vā'pi vipannarasameva vā | ।jñeyaṃ vidhiviruddhaṃ tu bhujyate nibhṛte na yat | ॥ १०१ ॥tadevaṃvidhamannaṃ syādviruddhamupayojitam || 101 ||

Ca. Sū. 26/102

।ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṃ visphoṭakonmādabhagandarāṇām | ॥ १०२ ॥mūrcchāmadādhmānagalagrahāṇāṃ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva || 102 ||

Ca. Sū. 26/103

।kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṃ śothāmlapittajvarapīnasānām | ॥ १०३ ॥santānadoṣasya tathaiva mṛtyorviruddhamannaṃ pravadanti hetum || 103 ||

Ca. Sū. 26/104

।eṣāṃ khalvapareṣāṃ ca vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmime bhāvāḥ pratikārā bhavanti | ॥ १०४ ॥tadyathā vamanaṃ virecanaṃ ca tadvirodhināṃ ca dravyāṇāṃ saṃśamanārthamupayogaḥ tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvamabhisaṃskāraḥ śarīrasyeti || 104 ||

Ca. Sū. 26/105

bhavataścātra ।viruddhāśanajān rogān pratihanti vivecanam | ॥ १०५ ॥vamanaṃ śamanaṃ caiva pūrvaṃ vā hitasevanam || 105 ||

Ca. Sū. 26/106

।sātmyato'lpatayā vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca | ॥ १०६ ॥snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet || 106 ||

Ca. Sū. 26/107

tatra ślokāḥ ।matirāsīnmaharṣīṇāṃ yā yā rasaviniścaye | ॥ १०७ ॥dravyāṇi guṇakramabhyāṃ dravyasaṃkhyā rasāśrayā || 107 ||

Ca. Sū. 26/108

।kāraṇaṃ rasasaṃkhyāyā rasānurasalakṣaṇam | ॥ १०८ ॥parādīnāṃ guṇānāṃ ca lakṣaṇāni pṛthakpṛthak || 108 ||

Ca. Sū. 26/109

।pañcātmakānāṃ ṣaṭtvaṃ ca rasānāṃ yena hetunā | ॥ १०९ ॥ūrdhvānulomabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ || 109 ||

Ca. Sū. 26/110

।ṣaṇṇāṃ rasānāṃ ṣaṭtve ca savibhaktā vibhaktayaḥ | ॥ ११० ॥uddeśaścāpavādaśca dravyāṇāṃ guṇakarmaṇi || 110 ||

Ca. Sū. 26/111

।pravarāvaramadhyatvaṃ rasānām gaurvādiṣu | ॥ १११ ॥pākaprabhāvayorliṅgaṃ vīryasaṃkhyāviniścayaḥ || 111 ||

Ca. Sū. 26/112

स्वलक्षणम् ।ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṃ rasānāṃ yat svalakṣaṇam | ॥ ११२ ॥yadyadvirudhyate yasmādyena yatkāri caiva yat || 112 ||

Ca. Sū. 26/113

।vairodhikanimittānāṃ vyāhīnāmauṣadhaṃ ca yat | ॥ ११३ ॥ātreyabhadrakāpyīye tat sarvamavadanmuniḥ || 113 ||

Ca. Sū. 26

॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ||