Bharat Samhita

Chapter 4

षड्विरेचनशताश्रितीयोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 23-29)

तत्र श्लोकाः -यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट्।उक्तानि संग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः॥

verse 23 →

रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति संज्ञिताः।तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाहृता॥

verse 24 →

तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः।महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता॥

verse 25 →

पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः।लक्षणार्थं, प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते॥

verse 26 →

न चालमतिसंक्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते।अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसंक्षेपविस्तरः॥

verse 27 →

मन्दानां व्यवहाराय, बुधानां बुद्धिवृद्धये।पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाहृतः॥

verse 28 →

तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च।संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः॥

verse 29 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Sū. 4/1

॥ १ ॥athātaḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Sū. 4/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Sū. 4/3

, , , , , , ॥ ३ ॥iha khalu ṣaḍ virecanaśatāni bhavanti, ṣaḍ virecanāśrayāḥ, pañca kaṣāyayonayaḥ, pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanaṃ, pañcāśanmahākaṣāyāḥ, pañca kaṣāyaśatāni, iti saṃgrahaḥ|| 3 ||

Ca. Sū. 4/4

, ; () , , , , , , , , , , , , ॥ ४ ॥ṣaḍ virecanaśatāni, iti yaduktaṃ tadiha saṃgraheṇodāhṛtya vistareṇa kalpopaniṣadi vyākhyāsyāmaḥ; (tatra) trayastriṃśadyogaśataṃ praṇītaṃ phaleṣu, ekonacatvāriṃśajjīmūtakeṣu yogāḥ, pañcacatvāriṃśadikṣvākuṣu, dhāmārgavaḥ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaḥ, kuṭajastvaṣṭādaśadhā yogameti, kṛtavedhanaṃ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaṃ, śyāmātrivṛdyogaśataṃ praṇītaṃ daśāpare cātra bhavanti yogāḥ, caturaṅgulo dvādaśadhā yogameti, lodhraṃ vidhau ṣoḍaśayogayuktaṃ, mahāvṛkṣo bhavati viṃśatiyogayuktaḥ, ekonacatvāriṃśat saptalāśaṅkhinyoryogāḥ, aṣṭacatvāriṃśaddantīdravantyoḥ, iti ṣaḍvirecanaśatāni|| 4 ||

Ca. Sū. 4/5

॥ ५ ॥ṣaḍ virecanāśrayā iti kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalānīti|| 5 ||

Ca. Sū. 4/6

॥ ६ ॥pañca kaṣāyayonaya iti madhurakaṣāyo'mlakaṣāyaḥ kaṭukaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaśceti tantre saṃjñā|| 6 ||

Ca. Sū. 4/7

- , , , , , ।pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanamiti tadyathā - svarasaḥ, kalkaḥ, śṛtaḥ, śītaḥ, phāṇṭaḥ, kaṣāya iti|( ।(yantraniṣpīḍitāddravyādrasaḥ svarasa ucyate| ॥yaḥ piṇḍo rasapiṣṭānāṃ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ|| ।vahnau tu kvathitaṃ dravyaṃ śṛtamāhuścikitsakāḥ| ॥dravyādāpotthitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt|| ।kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ| ॥) ; ; ॥ ७ ॥kṣiptvoṣṇatoye mṛditaṃ tat phāṇṭaṃ parikīrtitam||) teṣāṃ yathāpūrvaṃ balādhikyam; ataḥ kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpekṣiṇī; na tvevaṃ khalu sarvāṇi sarvatropayogīni bhavanti|| 7 ||

Ca. Sū. 4/8

‘ ; - ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ।‘pañcāśanmahākaṣāyā' iti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā - jīvanīyo bṛṃhaṇīyo lekhanīyo bhedanīyaḥ sandhānīyo dīpanīya iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ; balyo varṇyaḥ kaṇṭhyo hṛdya iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; tṛptighno'rśoghraḥ kuṣṭhaghnaḥ kaṇḍūghnaḥ krimighno viṣaghna iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ; stanyajananaḥ stanyaśodhanaḥ śukrajananaḥ śukraśodhana iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; snehopagaḥ svedopago vamanopago virecanopaga āsthāpanopago'nuvāsanopagaḥ śirovirecanopaga iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ; chardinigrahaṇastṛṣṇānigrahaṇo hikkānigrahaṇa iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ; purīṣasaṃgrahaṇīyaḥ purīṣavirajanīyo mūtrasaṃgrahaṇīyo mūtravirajanīyo mūtravirecanīya iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; kāsaharaḥ śvāsaharaḥ śothaharo jvaraharaḥ śramahara iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; dāhapraśamanaḥ śītapraśamana udardapraśamano'ṅgamardapraśamanaḥ śūlapraśamana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; śoṇitasthāpano vedanāsthāpanaḥ saṃjñāsthāpanaḥ prajāsthāpano vayaḥsthāpana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; iti pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti| ; ॥ ८ ॥teṣāmekaikasmin mahākaṣāye daśa daśāvayavikān kaṣāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tānyeva pañca kaṣāyaśatāni bhavanti|| 8 ||

Ca. Sū. 4/9

- ), ), ), ), ), ), ॥ ९ ॥tadyathā - jīvakarṣabhakau medā mahāmedā kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇīmāṣaparṇyau jīvantī madhukamiti daśemāni jīvanīyāni bhavanti(1), kṣīriṇī rājakṣavakāśvagandhākākolīkṣīrakākolīvāṭhyāyanībhadraudanībhāradvājīpayasyarṣyagandhā iti daśemāni bṛṃhaṇīyāni bhavanti(2), mustakuṣṭhaharidrādāruharidrāvacātiviṣākaṭurohiṇīcitrakacirabilvahaimavatya iti daśemāni lekhanīyāni bhavanti(3), suvahārkorubukāgnimukhīcitrācitrakacirabilvaśaṅkhinīśakulādanīsvarṇakṣīriṇya iti daśemāni bhedanīyāni bhavanti(4), madhukamadhuparṇīpṛśniparṇyambaṣṭhakīsamaṅgāmocarasadhātakīlodhrapriyaṅgukaṭphalānīti daśemāni sandhānīyāni bhavanti(5), pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverāmlavetasamaricājamodābhallātakāsthihiṅguniryāsā iti daśemāni dīpanīyāni bhavanti(6), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ|| 9 ||

Ca. Sū. 4/10

), ), ), ), ॥ १० ॥aindryṛṣabhyatirasarṣyaproktāpayasyāśvagandhāsthirārohiṇībalātibalā iti daśemāni balyāni bhavanti(7), candanatuṅgapadmakośīramadhukamañjiṣṭhāsārivāpayasyāsitālatā iti daśemāni varṇyāni bhavanti(8), sārivekṣumūlamadhukapippalīdrākṣāvidārīkaiṭaryahaṃsapādībṛhatīkaṇṭakārikā iti daśemāni kaṇṭhyāni bhavanti(9), āmrāmrātakalikucakaramardavṛkṣāmlāmlavetasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgānīti daśemāni hṛdyāni bhavanti(10), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ|| 10 ||

Ca. Sū. 4/11

), ), ), ), ), ), ॥ ११ ॥gāgaracavyacitrakaviḍaṅgamūrvāguḍūcīvacāmustapippalīpaṭolānīti daśemāni tṛptighnāni bhavanti(11), kuṭajabilvacitrakanāgarātiviṣābhayādhanvayāsakadāruharidrāvacācavyānīti daśemānyarśoghnāni bhavanti(12), khadirābhayāmalakaharidrāruṣkarasaptaparṇāragvadhakaravīraviḍaṅgajātīpravālā iti daśemāni kuṣṭhaghnāni bhavanti(13), candananaladakṛtamālanaktamālanimbakuṭajasarṣapamadhukadāruharidrāmustānīti daśemāni kaṇḍūghnāni bhavanti(14), akṣīvamaricagaṇḍīrakebukaviḍaṅganirguṇḍīkiṇihīśvadaṃṣṭrāvṛṣaparṇikākhuparṇikā iti daśemāni krimighnāni bhavanti(15), haridrāmañjiṣṭhāsuvahāsūkṣmailāpālindīcandanakatakaśirīṣasindhuvāraśleṣmātakā iti daśemāni viṣaghnāni bhavanti(16), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ|| 11 ||

Ca. Sū. 4/12

), ), ), ), ॥ १२ ॥vīraṇaśāliṣaṣṭikekṣuvālikādarbhakuśakāśagundretkaṭakattṛṇamūlānīti daśemāni stanyajananāni bhavanti(17), pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭurohiṇīsārivā iti daśemāni stanyaśodhanāni bhavanti(18), jīvakarṣabhakakākolīkṣīrakākolīmudgaparṇīmāṣaparṇīmedāvṛddharuhājaṭilākuliṅgā iti daśemāni śukrajananāni bhavanti(19), kuṣṭhailavālukakaṭphalasamudraphenakadambaniryāsekṣukāṇḍekṣvikṣurakavasukośīrāṇīti daśemāni śukraśodhanāni bhavanti(20), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ|| 12 ||

Ca. Sū. 4/13

), ), ), ), ), ), ), ॥ १३ ॥mṛdvīkāmadhukamadhuparṇīmedāvidārīkākolīkṣīrakālolījīvakajīvantīśālaparṇya iti daśemāni snehopagāni bhavanti(21), śobhāñjanakairaṇḍārkavṛścīrapunarnavāyavatilakulatthamāṣabadarāṇīti daśemāni svedopagāni bhavanti(22), madhumadhukakovidārakarbudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpā iti daśemāni vamanopagāni bhavanti(23), drākṣākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakakuvalabadarakarkandhupīlūnīti daśemāni virecanopagāni bhavanti(24), trivṛdbilvapippalīkuṣṭhasarṣapavacāvatsakaphalaśatapuṣpāmadhukamadanaphalānīti daśemānyāsthāpanopagāni bhavanti(25), rāsnāsuradārubilvamadanaśatapuṣpāvṛścīrapunarnavāśvadaṃṣṭrāgnimanthaśyonākā iti daśemānyanuvāsanopagāni bhavanti(26), jyotiṣmatīkṣavakamaricapippalīviḍaṅgśigrusarṣapāpāmārgataṇḍulaśvetāmahāśvetā iti daśemāni śirovirecanopagāni bhavanti(27), iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ|| 13 ||

Ca. Sū. 4/14

), ), ), ॥ १४ ॥jambvāmrapallavamātuluṅgāmlabadaradāḍimayavayaṣṭikośīramṛllājā iti daśemāni chardinigrahaṇāni bhavanti(28), nāgaradhanvayavāsakamustaparpaṭakacandanakirātatiktakaguḍūcīhrīveradhānyakapaṭolānīti daśemāni tṛṣṇānigrahaṇāni bhavanti(29), śaṭīpuṣkaramūlabadarabījakaṇṭakārikābṛhatīvṛkṣaruhābhayāpippalīdurālabhākulīraśṛṅgyā iti daśemāni hikkānigrahaṇāni bhavanti(30), iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ|| 14 ||

Ca. Sū. 4/15

), ), ), ), ), ॥ १५ ॥priyaṅgvanantāmrāsthikaṭvaṅgalodhramocarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakeśarāṇīti daśemāni purīṣasaṃgrahaṇīyāni bhavanti(31), jambuśallakītvakkacchurāmadhūkaśālmalīśrīveṣṭakabhṛṣṭamṛtpayasyotpalatilakaṇā iti daśemāni purīṣavirajanīyāni bhavanti(32), jambvāmraplakṣavaṭakapītanoḍumbarāśvatthabhallātakāśmantakasomavalkā iti daśemāni mūtrasaṃgrahaṇīyāni bhavanti(33), padmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhukapriyaṅgudhātakīpuṣpāṇīti daśemāni mūtravirajanīyāni bhavanti(34), vṛkṣādanīśvadaṃṣṭrāvasukavaśirapāṣāṇabhedadarbhakuśakāśagundretkaṭamūlānīti daśemāni mūtravirecanīyāni bhavanti(35), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ|| 15 ||

Ca. Sū. 4/16

), ), ), ), ), ॥ १६ ॥drākṣābhayāmalakapippalīdurālabhāśṛṅgīkaṇṭakārikāvṛścīrapunarnavātāmalakya iti daśemāni kāsaharāṇi bhavanti(36), śaṭīpuṣkaramūlāmlavetasailāhiṅgvagurusurasātāmalakījīvantīcaṇḍā iti daśemāni śvāsaharāṇi bhavanti(37), pāṭalāgnimanthaśyonākabilvakāśmaryakaṇṭakārikābṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīgokṣurakā iti daśemāni śvayathuharāṇi bhavanti(38), sārivāśarkarāpāṭhāmañjiṣṭhādrākṣāpīluparūṣakābhayāmalakabibhītakānīti daśemāni jvaraharāṇi bhavanti(39), drākṣākharjūrapriyālabadaradāḍimaphalguparuṣakekṣuyavaṣaṣṭikā iti daśemāni śramaharāṇi bhavanti(40), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ|| 16 ||

Ca. Sū. 4/17

), ), ), ), ), ॥ १७ ॥lājācandanakāśmaryaphalamadhūkaśarkarānīlotpalośīrasārivāguḍūcīhriberāṇīti daśemāni dāhapraśamanāni bhavanti(41), tagarāgurudhānyakaśṛṅgaverabhūtīkavacākaṇṭakāryagnimanthaśyonākapippalya iti daśemāni śītapraśamanāni bhavanti(42), tindukapriyālabadarakhadirakadarasaptaparṇāśvakarṇāśvakarṇārjunāsanārimedā iti daśemānyudardapraśamanāni bhavanti(43), vidārīgandhāpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikairaṇḍakākolīcandanośīrailāmadhukānīti daśemānyaṅgamardapraśamanāni bhavanti(44), pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricājamodājagandhājājīgaṇḍīrāṇīti daśemāni śūlapraśamanāni bhavanti(45), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ|| 17 ||

Ca. Sū. 4/18

), ), ), ), ), ॥ १८ ॥madhumadhukarudhiramocarasamṛtkapālalodhragairikarpiyaṅguśarkarālājā iti daśemāni śoṇitasthāpanāni bhavanti(46), śālakaṭphalakadambapadmakatumbamocarasaśirīṣavañjulailavālukāśokā iti daśemāni vedanāsthāpanāni bhavanti(47), hiṅgukaiṭaryārimedāvacācorakavayasthāgolomījaṭilāpalaṅkaṣāśokarohiṇya iti daśemāni saṃjñāsthāpanāni bhavanti(48), aindrībrāhmīśatavīryasahasravīryā'moghā'vyathāśivā'riṣṭāvāṭyapuṣpīviṣvaksenakāntā iti daśemāni prajāsthāpanāni bhavanti(49), amṛtā'bhayādhātrīmuktāśvetājīvantyatirasāmaṇḍūkaparṇīsthirāpunarnavā iti daśemāni vayaḥsthāpanāni bhavanti(50), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ|| 18 ||

Ca. Sū. 4/19

॥ १९ ॥iti pañcakaṣāyaśatānyabhisamasya pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti|| 19 ||

Ca. Sū. 4/20

, , ।nahi vistarasya pramāṇamasti, na cāpyatisaṃkṣepo'lpabuddhīnāṃ sāmarthyāyopakalpate, tasmādanatisaṃkṣepeṇānativistareṇa copadiṣṭāḥ| , ॥ २० ॥etāvanto hyalamalpabuddhīnāṃ vyavahārāya, buddhimatāṃ ca svālakṣaṇyānumānayuktikuśalānāmanuktārthajñānāyeti|| 20 ||

Ca. Sū. 4/21

- ! , ॥ २१ ॥evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca - naitāni bhagavan! pañca kaṣāyaśatāni pūryante, tāni tāni hyevāṅgānyupaplavante teṣu teṣu mahākaṣāyeṣvati|| 21 ||

Ca. Sū. 4/22

- ।tamuvāca bhagavānātreyaḥ - naitadevaṃ buddhimatā draṣṭavyamagniveśa| , - , , ।eko'pi hyanekāṃ saṃñjāṃ labhate kāryāntarāṇi kurvan, tadyathā - puruṣo bahūnāṃ karmaṇāṃ karaṇe samartho bhavati, sa yadyat karma karoti tasya tasya karmaṇaḥ kartṛkaraṇakāryasaṃprayuktaṃ tattadgauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti, tadvadauṣadhadravyamapi draṣṭavyam| , ॥ २२ ॥yadi caikameva kiṃciddravyamāsādayāmastathāguṇayuktaṃ yat sarvakarmaṇāṃ karaṇe samarthaṃ syāt, kastato'nyadicchedupadhārayitumupadeṣṭuṃ vā śiṣyebhya iti|| 22 ||

Ca. Sū. 4/23

-tatra ślokāḥ - ।yato yāvanti yairdravyairvirecanaśatāni ṣaṭ| ॥ २३ ॥uktāni saṃgraheṇeha tathaivaiṣāṃ ṣaḍāśrayāḥ|| 23 ||

Ca. Sū. 4/24

।rasā lavaṇavarjyāśca kaṣāya iti saṃjñitāḥ| ॥ २४ ॥tasmāt pañcavidhā yoniḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtā|| 24 ||

Ca. Sū. 4/25

।tathā kalpanamapyeṣāmuktaṃ pañcavidhaṃ punaḥ| ॥ २५ ॥mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ pañcāśat parikīrtitā|| 25 ||

Ca. Sū. 4/26

।pañca cāpi kaṣāyāṇāṃ śatānyuktāni bhāgaśaḥ|, ॥ २६ ॥lakṣaṇārthaṃ, pramāṇaṃ hi vistarasya na vidyate|| 26 ||

Ca. Sū. 4/27

।na cālamatisaṃkṣepaḥ sāmarthyāyopakalpate| ॥ २७ ॥alpabuddherayaṃ tasmānnātisaṃkṣepavistaraḥ|| 27 ||

Ca. Sū. 4/28

, ।mandānāṃ vyavahārāya, budhānāṃ buddhivṛddhaye| ॥ २८ ॥pañcāśatko hyayaṃ vargaḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtaḥ|| 28 ||

Ca. Sū. 4/29

।teṣāṃ karmasu bāhyeṣu yogamābhyantareṣu ca| ॥ २९ ॥saṃyogaṃ ca prayogaṃ ca yo veda sa bhiṣagvaraḥ|| 29 ||

Ca. Sū. 4

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ṣaḍvirecanaśatāśritīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||

Ca. Sū. 4

॥॥iti bheṣajacatuṣkaḥ||1||