Bharat Samhita

Chapter 6

तस्याशितीयोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verse 51)

तत्र श्लोकःऋतावृतौ नृभिः सेव्यमसेव्यं यच्च किंचन ।तस्याशितीये निर्दिष्टं हेतुमत् सात्म्यमेव च ॥

verse 51 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Sū. 6/1

॥ १ ॥athātastasyāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||

Ca. Sū. 6/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||

Ca. Sū. 6/3

।tasyāśitādyādāhārādbalaṃ varṇaśca vardhate | ॥ ३ ॥yasyartusātmyaṃ viditaṃ ceṣṭāhāravyapāśrayam || 3 ||

Ca. Sū. 6/4

।iha khalu saṃvatsaraṃ ṣaḍaṅgamṛtuvibhāgena vidyāt | ॥ ४ ॥tatrādityasyodagayanamādānaṃ ca trīnṛtūñchiśirādīn grīṣmāntān vyavasyet varṣādīn punarhemantāntān dakṣiṇāyanaṃ visargaṃ ca || 4 ||

Ca. Sū. 6/5

।visarge punarvāyavo nātirūkṣāḥ pravānti itare punarādāne somaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhirāpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat ato visargaḥ saumyaḥ | ॥ ५ ॥ādānaṃ punarāgneyaṃ tāvetāvarkavāyū somaśca kālasvabhāvamārgaparigṛhītāḥ kālarturasadoṣadehabalanirvṛttipratyayabhūtāḥ samupadiśyante || 5 ||

Ca. Sū. 6/6

॥ ६ ॥tatra ravirbhābhirādadāno jagataḥ snehaṃ vāyavastīvrarūkṣāścopaśoṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmeṣu yathākramaṃ raukṣyamutpādayanto rūkṣān rasāṃstiktakaṣāyakaṭukāṃścābhivardhayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti || 6 ||

Ca. Sū. 6/7

॥ ७ ॥varṣāśaraddhemanteṣu tu dakṣiṇābhimukjhe'rke kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe śaśini cāvyāhatabale māhendrasalilapraśāntasantāpe jagati arūkṣā rasāḥ pravardhante'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti || 7 ||

Ca. Sū. 6/8

bhavati cātra ।ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṛṇām | ॥ ८ ॥madhye madhyabalaṃ tvante śreṣṭhamagre ca nirdiśet || 8 ||

Ca. Sū. 6/9

।śīte śītānilasparśasaṃrūddho balināṃ balī | ॥ ९ ॥paktā bhavati hemante mātrādravyagurukṣamaḥ || 9 ||

Ca. Sū. 6/10

।sa yadā nendhanaṃ yuktaṃ labhate dehajaṃ tadā | ॥ १० ॥rasaṃ hinastyato vāyuḥ śītaḥ śīte prakupyati || 10 ||

Ca. Sū. 6/11

।tasmāttuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān rasān | ॥ ११ ॥audakānūpamāṃsānāṃ medyānāmupayojayet || 11 ||

Ca. Sū. 6/12

।bileśayānāṃ māṃsāni prasahānāṃ bhṛtāni ca | ॥ १२ ॥bhakṣayenmadirāṃ śīdhuṃ madhu cānupibennaraḥ || 12 ||

Ca. Sū. 6/13

।gorasānikṣuvikṛtīrvasāṃ tailaṃ navaudanam | ॥ १३ ॥hemante'bhyasyatastoyamuṣṇaṃ cāyurna hīyate || 13 ||

Ca. Sū. 6/14

।abhyaṅgotsādanaṃ mūrdhni tailaṃ jentākamātapam | ॥ १४ ॥bhajedbhūmigṛhaṃ coṣṇamuṣṇaṃ garbhagṛhaṃ tathā || 14 ||

Ca. Sū. 6/15

।śīteṣu saṃvṛtaṃ sevyaṃ yānaṃ śayanamāsanam | ॥ १५ ॥prāvārājinakauṣeyapraveṇīkuthakāstṛtam || 15 ||

Ca. Sū. 6/16

।gurūṣṇavāsā digdhāṅgo guruṇā'guruṇā sadā | ॥ १६ ॥śayane pramadāṃ pīnāṃ viśālopacitastanīm || 16 ||

Ca. Sū. 6/17

।āliṅgyāgurudigdhāṅgīṃ supyāt samadamanmathaḥ | ॥ १७ ॥prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame || 17 ||

Ca. Sū. 6/18

।varjayedannapānāni vātalāni laghūni ca | ॥ १८ ॥pravātaṃ pramitāhāramudamanthaṃ himāgame || 18 ||

Ca. Sū. 6/19

।hemantaśiśirau tulyau śiśire'lpaṃ viśeṣaṇam | ॥ १९ ॥raukṣyamādānajaṃ śītaṃ meghamārutavarṣajam || 19 ||

Ca. Sū. 6/20

।tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśire vidhiriṣyate | ॥ २० ॥nivātamuṣṇaṃ tvadhikaṃ śiśire gṛhamāśrayet || 20 ||

Ca. Sū. 6/21

।kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca | ॥ २१ ॥varajayedannapānāni śiśire śītalāni ca || 21 ||

Ca. Sū. 6/22

।vasante nicitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ | ॥ २२ ॥kāyāgniṃ bādhate rogāṃstataḥ prakurute bahūn || 22 ||

Ca. Sū. 6/23

।tasmādvasante karmāṇi vamanādīni kāreyet | ॥ २३ ॥gurvamlasnigdhamadhuraṃ divāsvapnaṃ ca varjayet || 23 ||

Ca. Sū. 6/24

।vyāyāmodvartanaṃ dhūmaṃ kavalagrahamañjanam | ॥ २४ ॥sukhāmbunā śaucāvidhiṃ śīlayet kusumāgame || 24 ||

Ca. Sū. 6/25

।candanāgurudigdhāṅgo yavagodhūmabhojanaḥ | ॥ २५ ॥śārabhaṃ śāśamaiṇeyaṃ māṃsaṃ lāvakapiñjalam || 25 ||

Ca. Sū. 6/26

।bhakṣayennirgadaṃ sīdhuṃ pibenmādhvīkameva vā | स्त्रीणां ॥ २६ ॥vasante'nubhavet strīṇāṃ kānanānāṃ ca yauvanam || 26 ||

Ca. Sū. 6/27

।mayūkhairjagataḥ snehaṃ grīṣme pepīyate raviḥ | ॥ २७ ॥svādu śītaṃ dravaṃ snigdhamannapānaṃ tadā hitam || 27 ||

Ca. Sū. 6/28

।śītaṃ saśarkaraṃ manthaṃ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ | ॥ २८ ॥ghṛtaṃ payaḥ saśālyannaṃ bhajan grīṣme na sīdati || 28 ||

Ca. Sū. 6/29

।madyamalpaṃ na vā peyamathavā subahūdakam | ॥ २९ ॥lavaṇāmlakatūṣṇāni vyāyāmaṃ ca vivarjayet || 29 ||

Ca. Sū. 6/30

।divā śītagṛhe nidrāṃ niśi candrāṃśuśītalaiḥ | ॥ ३० ॥sevyamāno bhajedāsyāṃ muktāmaṇivibhūṣitaḥ || 30 ||

Ca. Sū. 6/31

।vyajanaiḥ pāṇisaṃsparśaiścandanodakaśītalaiḥ | ॥ ३१ ॥sevyamāno bhajedāsyāṃ muktāmaṇivibhūṣitaḥ || 31 ||

Ca. Sū. 6/32

।kānanāni ca śītāni jalāni kusumāni ca | ॥ ३२ ॥grīṣmakāle niṣeveta maithunādvirato naraḥ || 32 ||

Ca. Sū. 6/33

।ādānadurbale dehe paktā bhavati durbalaḥ | ॥ ३३ ॥sa varṣāsvanilādīnāṃ dūṣaṇairbādhyate punaḥ || 33 ||

Ca. Sū. 6/34

।bhūbāṣpānmeghanisyandāt pākādamlājjalasya ca | ॥ ३४ ॥varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ || 34 ||

Ca. Sū. 6/35

।tasmāt sādhāraṇaḥ sarsvo vidhirvarṣāsu śasyate | ॥ ३५ ॥udamanthaṃ divāsvapnamavaśyāyaṃ nadījalam || 35 ||

Ca. Sū. 6/36

।vyāyāmamātapaṃ caiva vyavāyaṃ cātra varjayet | ॥ ३६ ॥pānabhojanasaṃskārān prāyaḥ kṣaudrānvitān bhajet || 36 ||

Ca. Sū. 6/37

।vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātārṣākule'hani | ॥ ३७ ॥viśeṣaśīte bhoktavyaṃ varṣāsvanalaśāntaye || 37 ||

Ca. Sū. 6/38

।agnisaṃrakṣaṇavatā yavagodhūmaśālayaḥ | ॥ ३८ ॥purāṇā jāṅgalarmāṃsairbhojyā yūṣaiśca saṃskṛtaiḥ || 38 ||

Ca. Sū. 6/39

।pibet kṣaudrānvitaṃ cālpaṃ mādhvīkāriṣṭamambu vā | ॥ ३९ ॥māhendraṃ taptaśītaṃ vā kaupaṃ sārasameva vā || 39 ||

Ca. Sū. 6/40

।pragharṣodvartanasnānagandhamālyaparo bhavet | ॥ ४० ॥laguśuddhāmbaraḥ sthānaṃ bhajedakledi vārṣikam || 40 ||

Ca. Sū. 6/41

।varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ | ॥ ४१ ॥taptānāmācitaṃ pittaṃ prāyaḥ śaradi kupyati || 41 ||

Ca. Sū. 6/42

।tatrānnapānaṃ madhuraṃ laghu śītaṃ satiktakam | ॥ ४२ ॥pittapraśamanaṃ sevyaṃ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ || 42 ||

Ca. Sū. 6/43

।lāvān kapiñjalāneṇānurabhrāñchrabhān śaśān | ॥ ४३ ॥śālīn sayavagodhūmān sevyānāhurdhanātyaye || 43 ||

Ca. Sū. 6/44

।tiktasya sarpiṣaḥ pānaṃ vireko raktamokṣaṇam | ॥ ४४ ॥dhārādharātyaye kāryamātapasya ca varjanam || 44 ||

Ca. Sū. 6/45

।vasāṃ tailamavaśyāyamaudakānūpamāmiṣam | ॥ ४५ ॥kṣāraṃ dadhi divāsvapnaṃ prāgvātaṃ cātra varjayet || 45 ||

Ca. Sū. 6/46

।divā sūryāṃśusaṃtaptaṃ niśi candrāṃśuśītalam | ॥ ४६ ॥kālena pakvaṃ nirdoṣamagastyenāviṣīkṛtam || 46 ||

Ca. Sū. 6/47

।haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ vimalaṃ śuci | ॥ ४७ ॥snānapānāvagāheṣu hitamambu yathā'mṛtam || 47 ||

Ca. Sū. 6/48

।śāradāni ca mālyāni vāsāṃsi vimalāni ca | ॥ ४८ ॥śaratkāle praśasyante pradoṣe cenduraśmayaḥ || 48 ||

Ca. Sū. 6/49

।ityuktamṛtusātmyaṃ yacceṣṭāhāravyapāśrayam | ॥ ४९ ॥upaśete yadaucityādokaḥsātmyaṃ taducyate || 49 ||

Ca. Sū. 6/50

।deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ | ॥ ५० ॥sātmyamicchanti sātmyajñāśeceṣṭitaṃ cādyameva ca || 50 ||

Ca. Sū. 6/51

tatra ślokaḥ ।ṛtāvṛtau nṛbhiḥ sevyamasevyaṃ yacca kiṃcana | ॥ ५१ ॥tasyāśitīye nirdiṣṭaṃ hetumat sātmyameva ca || 51 ||

Ca. Sū. 6

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tasyāśitīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||