॥ १ ॥athāto navegāndhāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||
Chapter 7
नवेगान्धारणीयोऽध्यायः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 63-66)
तत्र श्लोकाःवेगा वेगसमुत्थाश्च रोगास्तेषां च भेषजम् ।येषां वेगा विधार्याश्च यदर्थं यद्धिताहितम् ॥
verse 63 →उचिते चाहिते वर्ज्ये सेव्ये चानुचिते क्रमः ।यथाप्रकृति चाहारो मलायनगदौषधम् ॥
verse 64 →भविष्यतामनुत्पत्तौ रोगाणामौषधं च यत् ।वर्ज्याः सेव्याश्च पुरुषा धीमताऽऽत्मसुखार्थिना ॥
verse 65 →विधिना दधि सेव्यं च येन यस्मात्तदत्रिजः ।नवेगान्धारणेऽध्याये सर्वमेवावदन्मुनिः ॥
verse 66 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||
।na vegān dhārayeddhīmāñjātān mūtrapurīṣayoḥ | ॥ ३ ॥na retaso na vātasya na chardyāḥ kṣavathorna ca || 3 ||
।nodgārasya na jṛmbhāyā nā vegān kṣutpipāsayoḥ | ॥ ४ ॥nā bāṣpasya na nidrāyā niḥśvāsasya śrameṇa ca || 4 ||
।etān dhārayato jātān vegān rogā bhavanti ye | ॥ ५ ॥pṛthakpṛthakcikitsārthaṃ tānme nigadataḥ śṛṇu || 5 ||
।bastimehanayoḥ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā | ॥ ६ ॥vināmo vaṃkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe || 6 ||
।svedāvagāhanābhyaṅgān sarpiṣaścāvapīḍakam | ॥ ७ ॥mūtre pratihate kuryāttrividhaṃ bastikarma ca || 7 ||
।pakvāśayaśiraḥśūlaṃ vātavarco'pravartanam | ॥ ८ ॥piṇḍikodveṣṭanādhmānaṃ purīṣe syādvidhārite || 8 ||
।svedābhyaṅgāvagāhāśca vartayo bastikarma ca | ॥ ९ ॥hitaṃ pratihate varcasyannapānaṃ pramāthi ca || 9 ||
।meḍhre vṛṣaṇayoḥ śūlamaṅgamardo hṛdi vyathā | ॥ १० ॥bhavet pratihate śukre vibaddhaṃ mūtrameva ca || 10 ||
।tatrābhyaṅgo'vagāhaśca madirā caraṇāyudhāḥ | ॥ ११ ॥śāliḥ payo nirūhaśca śastaṃ maithunameva ca || 11 ||
।saṅgo viṇmūtravātānāmādhmānaṃ vedanā klamaḥ | ॥ १२ ॥jaṭhare vātājāścānye rogāḥ syurvātanigrahāt || 12 ||
।snehasvedavidhistatra vartayo bhojanāni ca | ॥ १३ ॥pānāni bastayaścaiva śastaṃ vātānulomanam || 13 ||
।kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ | ॥ १४ ॥kuṣṭhahṛllāsavīsarpāśchardinigrahajā gadāḥ || 14 ||
।bhuktvā pracchardanaṃ dhūmo laṅghanaṃ raktamokṣaṇam | ॥ १५ ॥rūkṣānnapānaṃ vyāyāmo virekaścātra śasyate || 15 ||
।manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhedakau | ॥ १६ ॥indriyāṇāṃ ca daurbalyaṃ kṣavathoḥ syādvidhāraṇāt || 16 ||
।tatrordhvajatruke'bhyaṅgaḥ svedo dhūmaḥ sanāvanaḥ | ॥ १७ ॥hitaṃ vātaghnamādhyaṃ ca ghṛtaṃ cauttarabhaktikam || 17 ||
।hikkā śvāso'ruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ | ॥ १८ ॥udgāranigrahāttatra hikkāyāstulyamauṣadham || 18 ||
।vināmākṣepasaṃkocāḥ suptiḥ kampaḥ pravepanam | ॥ १९ ॥jṛmbhāyā nigrahāttatra sarvaṃ vātaghnamauṣadham || 19 ||
।kārśaydaurbalyavaivarṇyamaṅamardo'rucirbhramaḥ | ॥ २० ॥kṣudveganigrahāttatra snigdhoṣṇaṃ laghu bhojanam || 20 ||
।kaṇṭhāsyaśoṣo bādhiryaṃ śramaḥ sādo hṛdi vyathā | ॥ २१ ॥pipāsānigrahāttatra śītaṃ tarpaṇamiṣyate || 21 ||
।pratiśyāyo'kṣirogaśca hṛdrogaścārucirbhramaḥ | ॥ २२ ॥baṣpanigrahaṇāttatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ || 22 ||
।jṛmbhā'ṅgamardastandrā ca śirorogo'kṣigauravam | ॥ २३ ॥nidrāvidhāraṇāttatra svapnaḥ saṃvāhanāni ca || 23 ||
।gulmahṛrogasaṃmohāḥ śramaniḥśvāsadhāraṇāt | ॥ २४ ॥jāyante tatra viśrāmo vātadhnyaśca kriyā hitāḥ || 24 ||
।vegānigrahajā rogā ya ete parikīrtitāḥ | ॥ २५ ॥icchaṃsteṣāmanutpattiṃ vegānetānna dhārayet || 25 ||
।imāṃstu dhārayedvegān hitārthī pretya ceha ca | ॥ २६ ॥sāhasānāmaścastānāṃ manovākkāyakarmaṇām || 26 ||
।lobhaśokabhayakrodhamānavegān vidhārayet | ॥ २७ ॥nairlajjyerṣyātirāgāṇāmabhidhyāyāśca buddhimān || 27 ||
।puruṣāssyātimātrasya sūcakasyānṛtasya ca | ॥ २८ ॥vākyasyākālayuktasya dhārayedvegamutthitam || 28 ||
।dehapravṛttiryā kācidvidyate parapīḍayā | ॥ २९ ॥strībhogasteyahiṃsādyā tasyāvegānvidhārayet || 29 ||
।puṇyaśabdo vipāpatvānmanovākkāyakarmaṇām | ॥ ३० ॥dharmārthakāmān puruṣaḥ sukhī bhuṅkte cinoti ca || 30 ||
।śarīraceṣṭā yā ceṣṭā sthairyārthā balavardhinī | ॥ ३१ ॥dehavyāyāmasaṃkhyātā mātrayā tāṃ samācaret || 31 ||
।lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ sthairyaṃ duḥkhasahiṣṇutā | ॥ ३२ ॥doṣakṣayo'gnivṛddhiśca vyāyāmādupajāyate || 32 ||
।śramaḥ klamaḥ kṣayastṛṣṇā raktapittaṃ pratāmakaḥ | ॥ativyāyāmataḥ kāso jvaraśchardiśca jāyate ||( ।)(svedāgamaḥ śvāsavṛddhirgātrāṇāṃ lāghavaṃ tathā |)( ॥)(hṛdayādyuparodhaśca iti vyāyāmalakṣaṇam ||)
।vyāyāmahāsyabhāṣyādhvagrāmyadharmaprajāgarān | ॥ ३४ ॥nocitānapi seveta buddhimānatimātrayā || 34 ||
।etānevaṃvidhāṃścānyān yo'timātraṃ niṣevate | ॥gajaṃ siṃha ivākarṣan sahasā sa vinaśyate ||( ।(ativyavāyabhārādhvakarmabhiścātikarśitāḥ |( ॥)(krodhaśokabhayāyāsaiḥ krāntā ye cāpi mānavāḥ ||)( ।)(bālavṛddhapravātāśca ye coccairbahubhāṣakāḥ |)( ॥)(te varjayeyurvyāyāmaṃ kṣudhitāstṛṣitāśca ye ||)
।ucitādahitāddhīmān kramaśo viramennaraḥ | ॥ ३६ ॥hitaṃ krameṇa seveta kramaścātropadiśyate || 36 ||
।prakṣepāpacaye tābhyāṃ kramaḥ pādāṃśiko bhavet | ॥ ३७ ॥ekāntaraṃ tataścordhvaṃ dvyantaraṃ tryantaraṃ tathā || 37 ||
।krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ | ॥ ३८ ॥santo yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca || 38 ||
।samapittānilakaphāḥ kecidgarbhādi mānavāḥ | ॥ ३९ ॥dṛśyante vātalāḥ kecitpittalāḥ śleṣmalāstathā || 39 ||
।teṣāmanāturāḥ pūrve vātalādyāḥ sadāturāḥ | ॥ ४० ॥doṣānuśayitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate || 40 ||
।viparītaguṇasteṣāṃ svasthavṛttervidhirhitaḥ | ॥ ४१ ॥samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhāto praśasyate || 41 ||
।dve adhaḥ sapta śirasi khāni svedamukhāni ca | ॥ ४२ ॥malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ || 42 ||
।malabuddhiṃ gurutayā lāghavānmalasaṃkṣayam | ॥ ४३ ॥malāyanānāṃ budhyeta saṅgotsargādatīva ca || 43 ||
।tān doṣaliṅgairādiśya vyādhīn sādhyānupācaret | ॥ ४४ ॥vyādhihetupratidvandhvairmātrākālau tvicārayan || 44 ||
।viṣamasvasthavṛttānāmete rogāstathā'pare | ॥ ४५ ॥jāyante'nāturāstasmāt svasthavṛttaparo bhavet || 45 ||
।mādhvaprathame māsi nabhasyaprathame punaḥ | ॥ ४६ ॥sahasyaprathame caiva hārayeddoṣasaṃcayam || 46 ||
।snigdhasvinnaśarīrāṇāmūrdhvaṃ cādhaśca nityaśaḥ | ॥ ४७ ॥bastikarma tataḥ kuryānnasyakarma ca buddhimān || 47 ||
।yathākramaṃ yathāyogyamata ūrdhvaṃ prayojayet | ॥ ४८ ॥rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāsṃśca kālavit || 48 ||
।rogāstathā na jāyante prakṛtistheṣu dhātuṣu | ॥ ४९ ॥dhātavaścābhivardhante jarā māndyamupaiti ca || 49 ||
।vidhireṣa vikārāṇāmanutpattau nidarśitaḥ | ॥ ५० ॥nijānāmitareṣāṃ tu pṛthagevopadekṣyate || 50 ||
।ye bhūtaviṣavāyvagnisaṃprahārādisaṃbhavāḥ | ॥ ५१ ॥nṛṇāmāgantavo rogāḥ prajñā teṣvaparādhyati || 51 ||
।īrṣyāśokabhayakrodhamānadveṣādayaśca ye | ॥ ५२ ॥manovikārāste'pyuktāḥ sarve prajñāparādhajāḥ || 52 ||
।tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ | ॥ ५३ ॥deśakālātmavijñānaṃ sadvṛttasyānuvartanam || 53 ||
।āgantūnāmanutpattāveṣa mārgo nidarśitaḥ | ॥ ५४ ॥prājñaḥ prāgeva tat kuryāddhitaṃ vidyādyadātmanaḥ || 54 ||
।āptopadeśaprajñānaṃ pratipattiśca kāraṇam | ॥ ५५ ॥vikārāṇāmanutpattāvutpannānāṃ ca śāntaye || 55 ||
।pāpavṛttavacaḥsattvāḥ sūcakāḥ kalahapriyāḥ | ॥ ५६ ॥marmopahāsino lubdhāḥ paravṛddhidviṣaḥ śaṭhāḥ || 56 ||
।parāpavādaratayaścapalā ripusevinaḥ | ॥ ५७ ॥nirghṛṇāstyaktadharmāṇaḥ parivarjyā narādhamāḥ || 57 ||
।buddhividyāvayaḥśīladhairyasmṛtisamādhibhiḥ | ॥ ५८ ॥vṛddhopasevino vṛddhāḥ svabhāvajñā gatavyathāḥ || 58 ||
।sumukhāḥ sarvabhūtānāṃ praśāntāḥ śaṃsitavratāḥ | ॥ ५९ ॥sevyāḥ sanmārgavaktāraḥ puṇyaśravaṇadarśanāḥ || 59 ||
।āhārācāraceṣṭāsu sukhārthī pretya ceha ca | ॥ ६० ॥paraṃ prayatnamātiṣṭhedbuddhimān hitasevane || 60 ||
।na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram | ॥ ६१ ॥nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā || 61 ||
।jvarāsṛkpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayabhramān | ॥ ६२ ॥prāpnuyātkāmalāṃ cogrāṃ vidhiṃ hitvā dadhipriyaḥ || 62 ||
tatra ślokāḥ ।vegā vegasamutthāśca rogāsteṣāṃ ca bheṣajam | ॥ ६३ ॥yeṣāṃ vegā vidhāryāśca yadarthaṃ yaddhitāhitam || 63 ||
।ucite cāhite varjye sevye cānucite kramaḥ | ॥ ६४ ॥yathāprakṛti cāhāro malāyanagadauṣadham || 64 ||
।bhaviṣyatāmanutpattau rogāṇāmauṣadhaṃ ca yat | ॥ ६५ ॥varjyāḥ sevyāśca puruṣā dhīmatā''tmasukhārthinā || 65 ||
।vidhinā dadhi sevyaṃ ca yena yasmāttadatrijaḥ | ॥ ६६ ॥navegāndhāraṇe'dhyāye sarvamevāvadanmuniḥ || 66 ||
॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne navegāndhāraṇīyo nāma saptamo'dhyāyāḥ ||