Bharat Samhita

Chapter 8

इन्द्रियोपक्रमणीयोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 30-34)

तत्र श्लोकाःपञ्चपञ्चकमुद्दिष्टं मनो हेतुचतुष्टयम् ।इन्द्रियोपक्रमेऽध्याये सद्वृत्तमखिलेन च ॥

verse 30 →

स्वस्थवृत्तं यथोद्दिष्टं यः सम्यगनुतिष्ठति ।स समाः शतमव्याधिरायुषा न वियुज्यते ॥

verse 31 →

नृलोकमापूरयते यशसा साधुसंमतः ।धर्मार्थावेति भूतानां बन्धुतामुपगच्छति ॥

verse 32 →

परान् सुकृतिनो लोकान् पुण्यकर्मा प्रपद्यते ।तस्माद्वृत्तमनुष्ठेयमिदं सर्वेण सर्वदा ॥

verse 33 →

यच्चान्यदपि किंचित् स्यादनुक्तमिह पूजितम् ।वृत्तं तदपि चात्रेयः सदैवाभ्यनुमन्यते ॥

verse 34 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Sū. 8/1

॥ १ ॥athāta indriyopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||

Ca. Sū. 8/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||

Ca. Sū. 8/3

॥ ३ ॥iha khalu pañcendriyāṇi pañcendriyadravyāṇi pañcendriyādhiṣṭhānāni pañcendriyārthāḥ pañcendriyabuddhayo bhavanti ityuktamindriyādhikāre || 3 ||

Ca. Sū. 8/4

॥ ४ ॥atīndriyaṃ punarmanaḥ sattvasaṃjñakaḥ cetaḥ ityāhureke tadarthātmasaṃpadāyattaceṣṭaṃ ceṣṭāpratyayabhūtamindriyāṇām || 4 ||

Ca. Sū. 8/5

॥ ५ ॥svārthendriyārthasaṅkalpavyabhicaraṇāccānekamekasmin puruṣe sattvaṃ rajastamaḥsattvaguṇayogācca na cānekatvaṃ nahyekaṃ hyekakālamanekeṣu pravartate tasmānnaikakālā sarvendriyapravṛttiḥ || 5 ||

Ca. Sū. 8/6

॥ ६ ॥yadguṇaṃ cābhīkṣṇaṃ puruṣamanuvartate sattvaṃ tatsattvamevopadiśanti munayo bāhulyānuśayāt || 6 ||

Ca. Sū. 8/7

॥ ७ ॥manaḥ puraḥsarāṇīndriyāṇyarthagrahaṇasamarthāni bavanti || 7 ||

Ca. Sū. 8/8

॥ ८ ॥tatra cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanamiti pañcendriyāṇi || 8 ||

Ca. Sū. 8/9

॥ ९ ॥pañcendriyadravyāṇi khaṃ vāyurjyotirāpo bhūriti || 9 ||

Ca. Sū. 8/10

॥ १० ॥pañcendriyādhiṣṭhānāni akṣiṇī karṇau nāsike jihvā tvak ceti || 10 ||

Ca. Sū. 8/11

॥ ११ ॥pañcendriyārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ || 11 ||

Ca. Sū. 8/12

॥ १२ ॥pañcendriyabuddhayaḥ cakṣurbuddhyādikāḥ tāḥ punarindriyendriyārthasattvātmasannikarṣajāḥ kṣaṇikā niścayātmikāśca ityetat pañcapañcakam || 12 ||

Ca. Sū. 8/13

॥ १३ ॥mano manortho buddhirātmā cetyadhyātmadravyaguṇasaṃgrahaḥ śubhāśubhapravṛttinivṛttihetuśca dravyāśritaṃ ca karma yaducyate kriyeti || 13 ||

Ca. Sū. 8/14

।tatrānumānagamyānāṃ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakānāmapi satāmindriyāṇāṃ tejaścakṣuṣi khaṃ śrotre ghrāṇe kṣitiḥ āpo rasane sparśane'nilo viśeṣeṇopapadyate | ॥ १४ ॥tatra yadyadātmakamindriyaṃ viśeṣāttattadātmakamevārthamanugṛhṇāti tatsvabhāvādvibhutvācca || 14 ||

Ca. Sū. 8/15

॥ १५ ॥tadarthātiyogāyogamithyāyogāt samanaskamindriyaṃ vikṛtimāpadyamānaṃ yathāsvaṃ buddhyupaghātāya saṃpadyate sāmarthyayogāt punaḥ prakṛtimāpadyamānaṃ yathāsvaṃ buddhimāpyāyayati || 15 ||

Ca. Sū. 8/16

।manasastu cintyamartham | ॥ १६ ॥tatra manaso manobuddheśca ta eva samānātihīnamithyāyogāḥ prakṛtivikṛtihetavo bhavanti || 16 ||

Ca. Sū. 8/17

।tatrendriyāṇāṃ samanaskānāmanupataptānāmanupatāpāya prakṛtibhāve prayatitavyamebhirhetubhiḥ tadyathā sātmayendriyārthasaṃyogena buddhyā samyagavekṣyāvekṣya karmaṇāṃ samyak pratipādanena deśakālātmaguṇaviparītopāsanena ceti | ॥ १७ ॥tasmādātmahitaṃ cikīrṣatā sarveṇa sarvaṃ sarvadā smṛtimāsthāya sadvṛttamanuṣṭheyam || 17 ||

Ca. Sū. 8/18

; ! - , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ॥ १८ ॥taddhyanutiṣṭhan yugapat saṃpādayatyarthadvayamārogyamindriyavijayaṃ ceti; tat sadvṛttamakhilenopadekṣayāmo'gniveśa! tadyathā - devagobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryānarcayet, agnimupacaret, oṣadhīḥ praśastā dhārayet, dvau kālāvupasprśet, malāyaneṣvabhīkṣṇaṃ pādayośca vaimalyamādadhyāt, triḥ pakṣasya keśaśmaśrulomanakhān saṃhārayet, nityamanupahatavāsāḥ sumanāḥ sugandhiḥ syāt, sādhuveśaḥ, prasiddhakeśaḥ, mūrdhaśrotraghrāṇapādatailanityaḥ, dhūmapaḥ, pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ, dargeṣvabhyupapattā, hotā, yaṣṭā, dātā, catuṣpathānāṃ namaskartā, balīnāmupahartā, atithīnāṃ pūjakaḥ, pitṛbhyaḥ piṇḍadaḥ, kāle hitamitamadhurārthavādī, vaśyātmā, dharmātmā, hetāvīrṣyuḥ, phale nerṣyuḥ, niścintaḥ, nirbhīkaḥ, hrīmān, dhīmān, mahotsāḥ, dakṣaḥ, kṣamāvān, dhārmikaḥ, āstikaḥ, vinayabuddhividyābhijanavayovṛddhasiddhācāryāṇāmupāsitā, chatrī daṇḍī maulī sopānatko yugamātradṛgvicaret, maṅgalācāraśīlaḥ, kucelāsthikaṇṭakāmedhyakeśatuṣotkarabhasmakapālasnānabalibhūmīnāṃ parihartā, prāk śramād vyāyāmavarjī syāt, sarvaprāṇiṣu bandhubhūtaḥ syāt, kruddhānāmanunetā, bhītānāmāśvāsayitā, dīnānāmabhyupapattā, satyasaṃdhaḥ, sāmapradhānaḥ, paraparuṣavacanasahiṣṇuḥ, amarṣaghnaḥ, praśamaguṇadarśī, rāgadveṣahetūnāṃ hantā ca || 18 ||

Ca. Sū. 8/19

, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ॥ १९ ॥nānṛtaṃ brūyāt, nānyasvamādadīta, nānyastriyamabhilaṣennānyaśriyaṃ, na vairaṃ rocayet, na kuryāt pāpaṃ, na pāpe'pi pāpī syāt, nānyadoṣān brūyāt, nānyarahasyamāgamayen, nādhārmikairna narendradviṣṭaiḥ sahāsīta nonmattairna patitairna bhrūṇahantṛbhirna kṣudrairna duṣṭaiḥ, na duṣṭayānānyāroheta, na jānusamaṃ kaṭhinamāsanamadhyāsīta, nānāstīrṇamanupahitamaviśālamasamaṃ vā śayanaṃ prapadyeta, na giriviṣamamastakeṣvanucaret, na drumamārohet, na jalogravegamavagāheta, na kulacchāyāmupāsīta, nāgnyutpātamabhitaścaret, nocchairhaset, na śabdavantaṃ mārutaṃ muñcet, nānāvṛtamukho jṛmbhāṃ kṣavathuṃ hāsyaṃ vā pravartayet, na nāsikāṃ kuṣṇīyāt, na dantān vighaṭṭayet, na nakhān vādayet, nāsthīnyabhihanyāt, na bhūmiṃ vilikhet, na chindyāttṛṇaṃ, na loṣṭaṃ mṛdgīyāt, na viguṇamaṅgaiśceṣṭeta, jyotīṃṣyaniṣṭamamedhyamaśastaṃ ca nābhivīkṣeta, na huṃkuryācchavaṃ, na caityadhvajagurupūjyāśastacchāyāmākrāmet, na kṣapāsvamarasadanacaityacatvaracatyuṣpathopavanaśmaśānāghātanānyāseveta, naikaḥ śūnyagṛhaṃ na cāṭavīmanupraviśet, na pāpavṛttān strīmitrabhṛtyān bhajeta, nottamairvirudhyeta, nāvarānupāsīta, na jihmaṃ rocayet, nānāryamāśrayet, na bhayamutpādayet, na sāhasātisvapnaprajāgarasnānapānāśanānyāseveta, nordhvajānuściraṃ tiṣṭhet, na vyālānupasarpenna daṃṣṭriṇo na viṣāṇinaḥ, purovātātapāvaśyāyātipravātāñjahyāt, kaliṃ nārabheta, nāsunibhṛto'gnimupāsīta nocchiṣṭaḥ, nādhaḥ kṛtvā pratāpayet, nāvigataklamo nānāplutavadano na nagna upaspṛśet, na snānaśāṭyā spṛśeduttamāṅgaṃ, na keśāgrāṇyabhihanyāt, nopaspṛśya te eva vāsasī bibhṛyāt, nāspṛṣṭvā ratnājyapūjyamaṅgalasumanaso'bhiniṣkrāmet, na pūjyamaṅgalānyapasavyaṃ gacchennetarāṇyanudakṣiṇam || 19 ||

Ca. Sū. 8/20

, , , , , ॥ २० ॥nāratnapāṇirnāsnāto nopahatavāsā nājapitvā nāhutvā devatābhyo nānirūpya pitṛbhyo nādattvā gurubhyo nātithibhyo nopāśritebhyo nāpuṇyagandho nāmālī nāprakṣālitapāṇipādavadano nāśuddhamukho nodaṅmukho na vimanā nābhaktāśiṣṭāśucikṣudhitaparicaro na pātrīṣvamedhyāsu nādeśe nākāle nākīrṇe nādattvā'gramagnaye nāprokṣitaṃ prokṣaṇodakairna mantrairanabhimantritaṃ na kutsayanna kutsitaṃ na pratikūlopahitamannamādadīta, na paryuṣitamanyatra māṃsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ, nāśeṣabhuk syādanyatra dadhimadhulavaṇasaktusarpibhyaḥ, na naktaṃ dadhi bhuñjīta, na saktūnekānaśnīyānna niśi na bhuktvā na bahūnna dvirnodakāntaritāt, na chittvā dvijairbhakṣayet || 20 ||

Ca. Sū. 8/21

, , , , ॥ २१ ॥nānṛjuḥ kṣuyānnādyānna śayīta, na vegito'nyakāryaḥ syāt, na vāyvagnisalilasomārkadvijagurupratimukhaṃ niṣṭhīvikāvarcomūtrāṇyutsṛjet, na panthānamavamūtrayenna janavati nānnakāle, na japahomādhyayanabalimaṅgalākriyāsu śleṣmasiṅghāṇakaṃ muñcet || 21 ||

Ca. Sū. 8/22

, , , ।na striyamavajānīta, nātiviśrambhayet, na guhyamanuśrāvayet, nādhikuryāt | ॥ २२ ॥na rajasvalāṃ nāturāṃ nāmedhyāṃ nāśastāṃ nāniṣṭarūpācāropacārāṃ nādakṣāṃ nādakṣiṇāṃ nākāmāṃ nānyakāmāṃ nānyastriyaṃ nānyayoniṃ nāyonau na caityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātanasalilauṣadhidvijagurusurālayeṣu na sandhyayornātithiṣu nāśucirnājagdhabheṣajo nāpraṇītasaṅkalpo nānupasthitapraharṣo nābhuktavānnātyaśito na viṣamastho na mūtroccārapīḍito na śramavyāyāmopavāsaklamābhihato nārahasi vyavāyaṃ gacchet || 22 ||

Ca. Sū. 8/23

॥ २३ ॥na sato na gurūn parivadet nāśucirabhicārakarmacaityapūjyapūjādhyayanamabhinirvartayet || 23 ||

Ca. Sū. 8/24

॥ २४ ॥na vidyutsvanārtavīṣu nābhyuditāsu dikṣu nāgnisaṃplave na bhūmikampe na mahotsave nolkāpāte na mahāgrahopagamane na naṣṭacandrāyāṃ tithau na sandhyayornāmukhādgurornāvapatitaṃ nātimātraṃ na tāntaṃ na visvaraṃ nānavasthitapadaṃ nātidrutaṃ na vilambitaṃ nātiklībaṃ nātyuccarinātinīcaiḥ svarairadhyayanamabhyasyet || 24 ||

Ca. Sū. 8/25

, , , , , , , , , , , , , ॥ २५ ॥nātisamayaṃ jahyāt, na niyamaṃ bhindyāt, na naktaṃ nādeśe caret, na sandhyāsvabhyavahārādhyayanastrīsvapnasevī syāt, na bālavṛddhalubdhamūrkhakliṣṭaklībaiḥ saha sakhyaṃ kuryāt, na madyadyūtaveśyāprasaṅgaruciḥ syāt, na guhyaṃ vivṛṇuyāt, na kañcidavajānīyāt, nāhaṃmānī syānnādakṣo nādakṣiṇo nāsūyakaḥ, na brāhmaṇān parivadet, na gavāṃ daṇḍamudyacchet, na vṛddhānna gurūnna gaṇānna nṛpān vā'dhikṣipet, na cātibrūyāt, na bāndhavānuraktakṛcchradvitīyaguhyajñān bahiṣkuryāt || 25 ||

Ca. Sū. 8/26

, , , , , , , ॥ २६ ॥nādhīro nātyucchritasattvaḥ syāt, nābhṛtabhṛtyaḥ, nāviśrabdhasvajanaḥ, naikaḥ sukhī, na duḥkhaśīlācāropacāraḥ, na sarvaviśrambhī, na sarvābhiśaṅkī, na sarvakālavicārī || 26 ||

Ca. Sū. 8/27

, , , , , , , , , , , , , ॥ २७ ॥na kāryakālamatipātayet, nāparīkṣitamabhiniviśet, nendriyavaśagaḥ syāt, na cañcalaṃ mano'nubhrāmayet, na buddhīndriyāṇāmatibhāramādadhyāt, na cātidīrghasūtrī syāt, na krodhaharṣāvanuvidadhyāt, na śokamanuvaset, na siddhāvutsekaṃ yacchennāsiddhau dainyaṃ, prakṛtimabhīkṣṇaṃ smaret, hetuprabhāvaniścitaḥ syāddhetvārambhanityaśca, na kṛtamityāśvaset, na vīryaṃ jahyāt, nāpavādamanusmaret || 27 ||

Ca. Sū. 8/28

, , ॥ २८ ॥nāśuciruttamājyākṣatatilakuśasarṣapairagniṃ juhuyādātmānamāśīrbhirāśāsānaḥ, agnirme nāpagaccheccharīrādvāyurme prāṇānādadhātu viṣṇurme balamādadhātu indro me vīryaṃ śivā māṃ praviśantvāpa āpohiṣṭhetyapaḥ spṛśet, dviḥ parimṛjyoṣṭhau pādau cābhyukṣya mūrdhani khāni copaspṛśedadbhirātmānaṃ hṛdayaṃ śiraśca || 28 ||

Ca. Sū. 8/29

॥ २९ ॥brahmacaryajñānadānamaitrīkāruṇyaharṣopekṣāpraśamaparaśca syāditi || 29 ||

Ca. Sū. 8/30

tatra ślokāḥ ।pañcapañcakamuddiṣṭaṃ mano hetucatuṣṭayam | ॥ ३० ॥indriyopakrame'dhyāye sadvṛttamakhilena ca || 30 ||

Ca. Sū. 8/31

।svasthavṛttaṃ yathoddiṣṭaṃ yaḥ samyaganutiṣṭhati | ॥ ३१ ॥sa samāḥ śatamavyādhirāyuṣā na viyujyate || 31 ||

Ca. Sū. 8/32

।nṛlokamāpūrayate yaśasā sādhusaṃmataḥ | ॥ ३२ ॥dharmārthāveti bhūtānāṃ bandhutāmupagacchati || 32 ||

Ca. Sū. 8/33

।parān sukṛtino lokān puṇyakarmā prapadyate | ॥ ३३ ॥tasmādvṛttamanuṣṭheyamidaṃ sarveṇa sarvadā || 33 ||

Ca. Sū. 8/34

।yaccānyadapi kiṃcit syādanuktamiha pūjitam | ॥ ३४ ॥vṛttaṃ tadapi cātreyaḥ sadaivābhyanumanyate || 34 ||

Ca. Sū. 8

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne indriyopakramaṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||

Ca. Sū. 8

॥॥iti svasthacatuṣko dvitīyaḥ ||2||