Bharat Samhita

Chapter 4

त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 13-14)

तत्र श्लोकौ-सर्वरोगविशेषाणां त्रिविधं ज्ञानसंग्रहम्।यथा चोपदिशन्त्याप्ताः प्रत्यक्षं गृह्यते यथा॥

verse 13 →

ये यथा चानुमानेन ज्ञेयास्तांश्चाप्युदारधीः।भावांस्त्रिरोगविज्ञाने विमाने मुनिरुक्तवान्॥

verse 14 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Vi. 4/1

॥ १ ॥athātastrividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ vyākhyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Vi. 4/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Vi. 4/3

; , , ॥ ३ ॥trividhaṃ khalu rogaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-āptopadeśaḥ, pratyakṣam, anumānaṃ ceti|| 3 ||

Ca. Vi. 4/4

।tatrāptopadeśo nāmāptavacanam| ।āptā hyavitarkasmṛtivibhāgavido niṣprītyupatāpadarśinaśca| ।teṣāmevaṃguṇayogādyadvacanaṃ tat pramāṇam| ; ।apramāṇaṃ punarmattonmattamūrkharaktaduṣṭavacanamiti; pratyakṣaṃ tu khalu tadyat svayamindriyairmanasā copalabhyate| ॥ ४ ॥anumānaṃ khalu tarko yuktyapekṣaḥ|| 4 ||

Ca. Vi. 4/5

, ।trividhena khalvanena jñānasamudāyena pūrvaṃ parīkṣya rogaṃ sarvathā sarvamathottarakālamadhyavasānamadoṣaṃ bhavati, na hi jñānāvayavena kṛtsne jñeye jñānamutpadyate| , ।trividhe tvasmin jñānasamudaye pūrvamāptopadeśājjñānaṃ, tataḥ pratyakṣānumānābhyāṃ parīkṣopapadyate| । , ; ॥ ५ ॥kiṃ hyanupadiṣṭaṃ pūrvaṃ yattat pratyakṣānumānābhyāṃ parīkṣamāṇo vidyāt|tasmāddvividhā parīkṣā jñānavatāṃ pratyakṣam, anumānaṃ ca; trividhā vā sahopadeśena|| 5 ||

Ca. Vi. 4/6

; ॥ ६ ॥tatredamupadiśanti buddhimantaḥ-rogamekaikamevaṃprakopaṇamevaṃyonimevamutthānamevamātmānamevamadhiṣṭhānamevaṃvedanamevaṃsaṃsthānamevaṃśabdasparśarūparasagandhamevamupadravamevaṃvṛddhisthānakṣayasamanvitamevamudarkamevaṃnāmānamevaṃyogaṃ vidyāt; tasminniyaṃ pratīkārārthā pravṛttirathavā nivṛttirityupadeśājjñāyate|| 6 ||

Ca. Vi. 4/7

, ; , , , ; , , ; , , , , , , ; ; ।pratyakṣatastu khalu rogatattvaṃ bubhutsuḥ sarvairindriyaiḥ sarvānindriyārthānāturaśarīragatān parīkṣeta, anyatra rasajñānāt; tadyathā-antrakūjanaṃ, sandhisphuṭanamaṅgulīparvaṇāṃ ca, svaraviśeṣāṃśca, ye cānye'pi keciccharīropagatāḥ śabdāḥ syu(s)tāñchrotreṇa parīkṣeta; varṇasaṃsthānapramāṇacchāyāḥ, śarīraprakṛtivikārau, cakṣurvaiṣayikāṇi yāni cānyānyanuktāni tāni cakṣuṣā parīkṣeta; rasaṃ tu khalvāturaśarīragatamindriyavaiṣayikamapyanumānādavagacchet, na hyasya pratyakṣeṇa grahaṇamupapadyate, tasmādāturaparipraśnenaivāturamukharasaṃ vidyāt, yūkāpasarpaṇena tvasya śarīravairasyaṃ, makṣikopasarpaṇena śarīramādhuryaṃ, lohitapittasaṃdehe tu kiṃ dhārilohitaṃ lohitapittaṃ veti śvakākabhakṣaṇāddhārilohitamabhakṣaṇāllohitapittamityanumātavyam, evamanyānapyāturaśarīragatān rasānanumimīta; gandhāṃstu khalu sarvaśarīragatānāturasya prakṛtivaikārikān ghrāṇena parīkṣeta; sparśaṃ ca pāṇinā prakṛtivikṛtiyuktam| ॥ ७ ॥iti pratyakṣato'numānādupadeśataśca parīkṣaṇamuktam|| 7 ||

Ca. Vi. 4/8

।ime tu khalvanye'pyevameva bhūyo'numānajñeyā bhavanti bhāvāḥ| , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ॥ ८ ॥tadyathā-agniṃ jaraṇaśaktyā parīkṣeta, balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādyarthagrahaṇena, mano'rthāvyabhicaraṇena, vijñānaṃ vyavasāyena, rajaḥ saṅgena, mohamavijñānena, krodhamabhidroheṇa, śokaṃ dainyena, harṣamāmodena, prītiṃ toṣeṇa, bhayaṃ viṣādena, dharmaviṣādena, vīryamutthānena, avasthānamavibhrameṇa, śraddhāmabhiprāyeṇa, medhāṃ grahaṇena, saṃjñāṃ nāmagrahaṇena, smṛtiṃ smaraṇena, hriyamapatrapaṇena, śīlamanuśīlanena, dveṣaṃ pratiṣedhena, upadhimanubandhena, dhṛtimalaulyena, vaśyatāṃ vidheyatayā, vayobhaktisātmyavyādhisamutthānāni kāladeśopaśayavedanāviśeṣeṇa, gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ, doṣapramāṇaviśeṣamapacāraviśeṣeṇa, āyuṣaḥ kṣayamariṣṭaiḥ, upasthitaśreyastvaṃ kalyāṇābhiniveśena, amalaṃ sattvamavikāreṇa, grahaṇyāstu mṛdudāruṇatvaṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ dviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni cāturaparipraśnenaiva vidyāditi|| 8 ||

Ca. Vi. 4/9

-bhavanti cātra- । ॥ ९ ॥āptataścopadeśena pratyakṣakaraṇena ca| anumānena ca vyādhīn samyagvidyādvicakṣaṇaḥ|| 9 ||

Ca. Vi. 4/10

।sarvathā sarvamālocya yathāsaṃbhavamarthavit| ॥ १० ॥athādhyavasyettattve ca kārye ca tadanantaram|| 10 ||

Ca. Vi. 4/11

।kāryatattvaviśeṣajñaḥ pratipattau na muhyati| ॥ ११ ॥amūḍhaḥ phalamāpnoti yadamohanimittajam|| 11 ||

Ca. Vi. 4/12

।jñānabuddhipradīpena yo nāviśati tattvavit| ॥ १२ ॥āturasyāntarātmānaṃ na sa rogāṃścikitsati|| 12 ||

Ca. Vi. 4/13

-tatra ślokau- ।sarvarogaviśeṣāṇāṃ trividhaṃ jñānasaṃgraham| ॥ १३ ॥yathā copadiśantyāptāḥ pratyakṣaṃ gṛhyate yathā|| 13 ||

Ca. Vi. 4/14

।ye yathā cānumānena jñeyāstāṃścāpyudāradhīḥ| ॥ १४ ॥bhāvāṃstrirogavijñāne vimāne muniruktavān|| 14 ||

Ca. Vi. 4

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne trividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||