॥ १ ॥athātaḥ srotasāṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 5
स्रोतोविमानम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 29-31)
तत्र श्लोकाः-त्रयोदशानां मूलानि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्।सामान्यं नामपर्यायाः कोपनानि परस्परम्॥
verse 29 →दोषहेतुः पृथक्त्वेन भेषजोद्देश एव च।स्रोतोविमाने निर्दिष्टस्तथा चादौ विनिश्चयः॥
verse 30 →केवलं विदितं यस्य शरीरं सर्वभावतः।शारीराः सर्वरोगाश्च स कर्मसु न मुह्यति॥
verse 31 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।yāvantaḥ puruṣe mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvanta evāsmin srotasāṃ prakāraviśeṣāḥ| , ।sarve hi bhāvā puruṣe nāntareṇa srotāṃsyabhinirvartante, kṣayaṃ vā'pyabhigacchanti| ॥ ३ ॥srotāṃsi khalu pariṇāmamāpadyamānānāṃ dhātūnāmabhivāhīni bhavantyayanārthena|| 3 ||
, ।api caike srotasāmeva samudayaṃ puruṣamicchanti, sarvagatarvāt sarvasaratvācca doṣaprakopaṇapraśamanānām| , , , , , ।na tvetadevaṃ, yasya hi srotāṃsi, yacca vahanti, yaccāvahanti, yatra cāvasthitāni, sarvaṃ tadanyattebhyaḥ| , ॥ ४ ॥atibahutvāt khalu kecidaparisaṅkhyeyānyācakṣate srotāṃsi, parisaṅkhyāni punaranye|| 4 ||
; , ।teṣāṃ tu khalu srotasāṃ yathāsthūlaṃ katicitprakārānmūlataśca prakopavijñānataścānuvyākhyāsyāmaḥ; ye bhaviṣyantyalamanuktārthajñānāya jñānavatāṃ, vijñānāya cājñānavatām|; , ।tadyathā-prāṇodakānnarasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukramūtrapurīṣasvedavahānīti; vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sarvaśarīracarāṇāṃ sarvāṇi srotāṃsyayanabhūtāni, tadvadatīndriyāṇāṃ punaḥ sattvādīnāṃ kevalaṃ cetanāvaccharīramayanabhūtamadhiṣṭhānabhūtaṃ ca| ॥ ७ ॥tadetat srotasāṃ prakṛtibhūtatvānna vikārairupasṛjyate śarīram|| 7 ||
, ; ।tatra prāṇavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-atisṛṣṭamatibaddhaṃ kupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasantaṃ dṛṣṭvā prāṇavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| , ; ।udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-jihvātālvoṣṭhakaṇṭhaklomaśoṣaṃ pipāsāṃ cātipravṛddhāṃ dṛṣṭvodakavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| , ; ।annavahānāṃ srotasāmāmāśayo mūlaṃ vāmaṃ ca pārśvaṃ, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ niśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-anannābhilaṣaṇamarocakavipākau chardiṃ ca dṛṣṭvā'nnavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| ।rasavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa ca dhamanyaḥ| ।śoṇitavahānāṃ srotasāṃ yakṛnmūlaṃ plīhā ca| ।māṃsavahānāṃ ca srotasāṃ snāyurmūlaṃ tvak ca| ।midovahānāṃ srotasāṃ vṛkkau mūlaṃ vapāvahanaṃ ca| ।asthivahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ jaghanaṃ ca| ।majjavahānāṃ srotasāmasthīni mūlaṃ sandhayaśca| ।śukravahānāṃ srotasāṃ vṛṣaṇau mūlaṃ śephaśca| ; ।praduṣṭānāṃ tu khalveṣāṃ rasādivahasrotasāṃ vijñānānyuktāni vividhāśitapītīye; yānyeva hi dhātūnāṃ pradoṣavijñānāni tānyeva yathāsvaṃ praduṣṭānāṃ dhātusrotasām| , ; ।mūtravahānāṃ srotasāṃ bastirmūlaṃ vaṅkṣaṇau ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-atisṛṣṭamatibaddhaṃ prakupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā bahalaṃ saśūlaṃ mūtrayantaṃ dṛṣṭvā mūtravahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| , ; ।purīṣavahānāṃ srotasāṃ pakvāśayo mūlaṃ sthūlagudaṃ ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-kṛcchreṇālpālpaṃ saśabdaśūlamatidravamatigrathitamatibahu copaviśantaṃ dṛṣṭvā purīṣavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| , ; ॥ ८ ॥svedavahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ lomakūpāśca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-asvedanamatisvedanaṃ pāruṣyamatiślakṣṇatāmaṅgasya paridāhaṃ lomaharśaṃ ca dṛṣṭvā svedavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt|| 8 ||
।srotāṃsi,sirāḥ,dhamanyaḥ,rasāyanyaḥ,rasavāhinyaḥ,nāḍyaḥ,panthānaḥ,mārgāḥ,śarīracchidrāṇi,saṃvṛtāsaṃvṛtāni,sthānāni,āśayāḥ,niketāśceti śarīradhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmāni bhavanti| ।teṣāṃ prakopāt sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakopamāpadyante,itareśāṃ prakopāditarāṇi ca| ।srotāṃsi srotāṃsyeva,dhātavaśca dhātūneva pradūṣayanti praduṣṭāḥ| , ॥ ९ ॥teṣāṃ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇaḥ praduṣṭā dūṣayitāro bhavanti, doṣasvabhāvāditi|| 9 ||
-bhavanti cātra- ।kṣayāt saṃdhāraṇādraukṣyāhvyāyāmāt kṣudhitasya ca| ॥ १० ॥prāṇavāhīni duṣyanti srotāṃsyanyaiśca dāruṇaiḥ|| 10 ||
।auṣṇyādāmādbhayāt pānādatiśuṣkānnasevanāt| ॥ ११ ॥ambuvāhīni duṣyanti tṛṣṇāyāścātipīḍanāt|| 11 ||
।atimātrasya cākāle cāhitasya ca bhojanāt| ॥ १२ ॥annavāhīni duṣyanti vaiguṇyāt pāvakasya ca|| 12 ||
।guruśītamatisnigdhamatimātraṃ samaśnatām| ॥ १३ ॥rasavāhīni duṣyanti cintyānāṃ cāticintanāt|| 13 ||
।vidāhīnyannapānāni snigdhoṣṇāni dravāṇi ca| ॥ १४ ॥raktavāhīni duṣyanti bhajatāṃ cātapānalau|| 14 ||
।abhiṣyandīni bhojyāni sthūlāni ca gurūṇi ca| ॥ १५ ॥māṃsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca svapatāṃ divā|| 15 ||
।avyāyāmāddivāsvapnānmedyānāṃ cātibhakṣaṇāt| ॥ १६ ॥midovāhīni duṣyanti vāruṇyāścātisevanāt|| 16 ||
।vyāyāmādatisaṃkṣobhādasthnāmativighaṭṭanāt| ॥ १७ ॥asthivāhīni duṣyanti vātalānāṃ ca sevanāt|| 17 ||
।utpeṣādatyabhiṣyandādabhighātāt prapīḍanāt| ॥ १८ ॥majjavāhīni duṣyanti viruddhānāṃ ca sevanāt|| 18 ||
।akālayonigamanānnigrahādatimaithunāt| ॥ १९ ॥śukravāhīni duṣyanti śastrakṣārāgnibhistathā|| 19 ||
।mūtritodakabhakṣyastrīsevanānmūtranigrahāt| ॥ २० ॥mūtravāhīni duṣyanti kṣīṇasyābhikṣatasya ca|| 20 ||
।saṃdhāraṇādatyaśanādajīrṇādhyaśanāttathā| ॥ २१ ॥varcovāhīni duṣyanti durbalāgneḥ kṛśasya ca|| 21 ||
।vyāyāmādatisaṃtāpācchītoṣṇākramasevanāt| ॥ २२ ॥svedavāhīni duṣyanti krodhaśokabhayaistathā|| 22 ||
।āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| ॥ २३ ॥dhātubhirviguṇaścāpi srotasāṃ sa pradūṣakaḥ|| 23 ||
।atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| ॥ २४ ॥vimārgagamanaṃ cāpi srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam|| 24 ||
।svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| ॥ २५ ॥srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca|| 25 ||
।prāṇodakānnavāhānāṃ duṣṭānāṃ śvāsikī kriyā| ॥ २६ ॥kāryā tṛṣṇopaśamanī tathaivāmapradoṣikī|| 26 ||
।vividhāśitapītīye rasādīnāṃ yadauṣadham| ॥ २७ ॥rasādisrotasāṃ kuryāttadyathāsvamupakramam|| 27 ||
।mūtraviṭsvedavāhānāṃ cikitsā mautrakṛcchrikī| ॥ २८ ॥tathā'tisārikī kāryā tathā jvaracikitsikī|| 28 ||
-tatra ślokāḥ- ।trayodaśānāṃ mūlāni srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam| ॥ २९ ॥sāmānyaṃ nāmaparyāyāḥ kopanāni parasparam|| 29 ||
।doṣahetuḥ pṛthaktvena bheṣajoddeśa eva ca| ॥ ३० ॥srotovimāne nirdiṣṭastathā cādau viniścayaḥ|| 30 ||
।kevalaṃ viditaṃ yasya śarīraṃ sarvabhāvataḥ| ॥ ३१ ॥śārīrāḥ sarvarogāśca sa karmasu na muhyati|| 31 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne srotovimānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||