॥ १ ॥athāto rogānīkaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 6
रोगानीकविमानम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 20-22)
तत्र श्लोकाः-प्रकृत्यन्तरभेदेन रोगानीकविकल्पनम्।परस्पराविरोधश्च सामान्यं रोगदोषयोः॥
verse 20 →दोषसंख्या विकाराणामेकदेशः प्रकोपणम्।जरणं प्रति चिन्ता च कायाग्नेर्धुक्षणानि च॥
verse 21 →नराणां वातलादीनां प्रकृतिस्थापनानि च।रोगानीके विमानेऽस्मिन् व्याहृतानि महर्षिणा॥
verse 22 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
; ; ; ; ।dve rogānīke bhavataḥ prabhāvabhedenasādhyam,asādhyaṃ ca; dve rogānīke balabhedenamṛdu,dāruṇaṃ ca; dve rogānīke adhiṣṭhānabhedenamano'dhiṣṭhānaṃ,śarīrādhiṣṭhānaṃ ca; dve rogānīke nimittabhedenasvadhātuvaiṣamyanimittam,āgantunimittaṃ ca; dve rogānīke āśayabhedenaāmāśayasamutthaṃ,pakvāśayasamutthaṃ ceti| ।evametat prabhāvalādhiṣṭhānanimittāśayabhedāddvaidhaṃ sadbhedaprakṛtyantareṇa bhidyamānamathavā'pi sandhīyamānaṃ syādekatvaṃ bahutvaṃ vā| ; ; । ॥ ३ ॥ekatvaṃ tāvadekameva rogānīkaṃ,duḥkhasāmānyāt; bahutvaṃ tu daśa rogānīkāni prabhāvabhedādinā bhavanti; bahutvamapi saṃkhyeyaṃ syādasaṃkhyeyaṃ vā|tatra saṃkhyeyaṃ tāvadyathoktamaṣṭodarīye,aparisaṃkhyeyaṃ punaryathā-mahārogādhyāye rugvarṇasamutthānādīnāmasaṃkhyeyatvāt|| 3 ||
, ।na ca saṃkhyeyāgreṣu bhedaprakṛtyantarīyeṣu vigītirityato doṣavatī syādatra kācit pratijñā, na cāvigītirityataḥ syādadoṣavatī| , , ।bhettā hi bhedyamanyathā bhinatti, anyathā punastādbhinnaṃ bhedaprakṛtyantareṇa bhindan bhedasaṃkhyāviśeṣamāpādayatyanekadhā, na ca pūrvaṃ bhedāgramupahanti| ।samānāyāmapi khalu bhedaprakṛtau prakṛtānuprayogāntaramapekṣyam| , ।santihyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitāni, santi cānarthāntarāṇi paryāyaśabdābhihitāni| ; , ।samāno hi rogaśabdo doṣeṣu ca vyādhiṣu ca; doṣā hyapi rogaśabdamātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ vikāraśabdaṃ ca labhante, vyādhayaśca rogaśabdamātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ vikāraśabdaṃ ca labhante| , ॥ ४ ॥tatra doṣeṣu caiva vyādhiṣu ca rogaśabdaḥ samānaḥ, śeṣeṣu tu viśeṣavān|| 4 ||
, ; , ।tatra vyādhayo'parisaṃkhyeyā bhavanti, atibahutvāt; doṣāstu khalu parisaṃkhyeyā bhavanti, anatibahutvāt| , ।tasmādyathācitraṃ vikārānudāharaṇārtham, anavaśeṣeṇa ca doṣān vyākhyāsyāmaḥ| ।rajastamaśca mānasau doṣau| ।tayorvikārāḥ kāmakrodhalobhamoherṣyāmānamadaśokacitto(nto)dvegabhayaharṣādayaḥ| ।vātapittaśleṣmāṇastu khalu śārīrā doṣāḥ| ।teṣāmapi ca vikārā jvarātīsāraśophaśoṣaśvāsamehakuṣṭhādayaḥ| ॥ ५ ॥iti doṣāḥ kevalā vyākhyātā vikāraikadeśaśca|| 5 ||
; , , ॥ ६ ॥tatra khalveṣāṃ dvayānāmapi doṣāṇāṃ trividhaṃ prakopaṇaṃ; tadyathā-asātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti|| 6 ||
॥ ७ ॥prakupitāstu khalu te prakopaṇaviśeṣāddūṣyaviśeṣācca vikāraviśeṣānabhinirvartayantyaparisaṃkhyeyān|| 7 ||
॥ ८ ॥te ca vikārāḥ parasparamanuvartamānāḥ kadācidanubadhnanti kāmādayo jvarādayaśca|| 8 ||
, ॥ ९ ॥niyatastvanubandho rajastamasoḥ parasparaṃ, na hyarajaskaṃ tamaḥ pravartate|| 9 ||
() ; ॥ १० ॥(prāyaḥ) śārīradoṣāṇāmekādhiṣṭhānīyānāṃ sannipātaḥ saṃsargo vā samānaguṇatvāt; doṣā hi dūṣaṇaiḥ samānāḥ|| 10 ||
, ।tatrānubandhyānubandhakṛto viśeṣaḥ-svatantre vyaktaliṅgo yathoktasamutthānapraśamo bhavatyanubandhyaḥ, tadviparītalakṣaṇastvanubandhaḥ| , ।anubandhyalakṣaṇasamanvitāstatra yadi doṣā bhavanti tattrikaṃ sannipātamācakṣate, dvayaṃ vā saṃsargam| ।anubandhyānubandhaviśeṣakṛtastu bahuvidho doṣabhedaḥ| ॥ ११ ॥evameṣa saṃjñāprakṛto bhiṣajāṃ doṣeṣu vyādhiṣu ca nānāprakṛtiviśeṣavyūhaḥ|| 11 ||
।agniṣu tu śārīreṣu caturvidho viśeṣo balabhedena bhavati|, , , ।tadyathā-tīkṣṇo, mandaḥ, samo, viṣamaśceti| , , , ।tatra tīkṣṇo'gniḥ sarvāpacārasahaḥ, tadviparītalakṣaṇastu mandaḥ, samastu khalvapacārato vikṛtimāpadyate'napacāratastu prakṛtāvavatiṣṭhate, samalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu viṣama iti| ।ete caturvidhā bhavantyagnayaścaturvidhānāmeva puruṣāṇām| , , , ॥ १२ ॥tatra samavātapittaśleṣmaṇāṃ prakṛtisthānāṃ samā bhavantyagnayaḥ, vātalānāṃ tu vātābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne viṣamā bhavantyagnayaḥ, pittalānāṃ tu pittābhibhūte hyagnyadhiṣṭhāne tīkṣṇā bhavantyagnayaḥ, śleṣmalānāṃ tu śleṣmābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne mandā bhavantyagnayaḥ|| 12 ||
, ; , , ।tatra kecidāhuḥ-na samavātapittaśleṣmāṇo jantavaḥ santi, viṣamāhāropayogitvānmanuṣyāṇāṃ; tasmācca vātaprakṛtayaḥ kecit, kecit pittaprakṛtayaḥ, kecit punaḥ śleṣmaprakṛtayo bhavantīti|, ? , , , , ; ।taccānupapannaṃ, kasmāt kāraṇāt? samavātapittaśleṣmāṇaṃ hyarogamicchanti bhiṣajaḥ, yataḥ prakṛtiścārogyam, ārogyārthā ca bheṣajapravṛttiḥ, sā ceṣṭarūpā, tasmāt santi samavātapittaśleṣmāṇaḥ; na khalu santi vātaprakṛtayaḥ pittaprakṛtayaḥ śleṣmaprakṛtayo vā| , , ; , ॥ १३ ॥tasya tasya kila doṣasyādhikyāt sā sā doṣaprakṛtirucyate manuṣyāṇāṃ, na ca vikṛteṣu doṣeṣu prakṛtisthatvamupapadyate, tasmānnaitāḥ prakṛtayaḥ santi; santi tu khalu vātalāḥ pittalāḥ śleṣmalāśca, aprakṛtisthāstu te jñeyāḥ|| 13 ||
।teṣāṃ tu khalu caturvidhānāṃ puruṣāṇāṃ catvāryanupraṇidhānāni śreyaskarāṇi bhavanti| , , ; ।tatra samasarvadhātūnāṃ sarvākārasamam, adhikadoṣāṇāṃ tu trayāṇāṃ yathāsvaṃ doṣādhikyamabhisamīkṣya doṣapratikūlayogīni trīṇyanu(nna)praṇidhānāni śreyaskarāṇi bhavanti yāvadagneḥ samībhāvāt, same tu samameva kāryam; evaṃ ceṣṭā bheṣajaprayogāścāpare| ॥ १४ ॥tān vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ|| 14 ||
, ।trayastu putuṣā bhavantyāturāḥ, te tvanāturāstantrānatarīyāṇāṃ bhiṣajām|, , ।tadyathā-vātalaḥ, pittalaḥ, śleṣmalaśceti| , , ॥ १५ ॥teṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ-vātalasya vātanimittāḥ, pittalasya pittanimittāḥ, śleṣmalasya śleṣmanimittā vyādhayaḥ prāyeṇa balavantaśca bhavanti|| 15 ||
, ; ।tatra vātalasya vātaprakopaṇānyāsevamānasya kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; sa tasya prakopamāpanno yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| , , , , , , , ॥ १६ ॥tasyāvajayanaṃ-snehasvedau vidhiyuktau, mṛdūni ca saṃśodhanāni snehoṣṇamadhurāmlalavaṇayuktāni, tadvadabhyavahāryāṇi, abhyaṅgopanāhanodveṣṭanonmardanapariṣekāvagāhanasaṃvāhanāvapīḍanavitrāsanavismāpanavismāraṇāni, surāsavavidhānaṃ, snehāścānekayonayo dīpanīyapācanīyavātaharavirecanīyopahitāstathā śatapākāḥ sahasrapākāḥ sarvaśaśca prayogārthāḥ, bastayaḥ, bastiniyamaḥ sukhaśīlatā ceti|| 16 ||
, ; ।pittalasyāpi pittaprakopaṇānyāsevamānasya kṣipraṃ pittaṃ prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; tadasya prakopamāpannaṃ yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya|, , , , , , , , , , , , , , , ॥ १७ ॥tasyāvajayanaṃ-sarpiṣpānaṃ, sarpiṣā ca snehanam, adhaśca doṣaharaṇaṃ, madhuratiktakaṣāyaśītānāṃ caiṣadhābhyavahāryāṇāmupayogaḥ, mṛdumadhurasurabhiśītahṛdyānāṃ gandhānāṃ copasevā, muktāmaṇihārāvalīnāṃ ca paramaśiśiravārisaṃsthitānāṃ dhāraṇamurasā, kṣaṇe kṣaṇe'gryacandanapriyaṅgukālīyamṛṇālaśītavātavāribhirutpalakumudakokanadasaugandhikapadmānugataiśca vāribhirabhiprokṣaṇaṃ, śrutisukhamṛdumadhuramano'nugānāṃ ca gītavāditrāṇāṃ śravaṇaṃ, śravaṇaṃ cābhyudayānāṃ, suhṛdbhiḥ saṃyogaḥ, saṃyogaśceṣṭābhiḥ strībhiḥ śītopahitāṃśukasragdhāriṇībhiḥ, niśākarāṃśuśītalapravātaharmyavāsaḥ, śailāntarapulinaśiśirasadanavasanavyajanapavanasevanaṃ, ramyāṇāṃ copavanānāṃ sukhaśiśirasurabhimārutopahitānāmupasevanaṃ, sevanaṃ ca padmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatrahastānāṃ, saumyānāṃ ca sarvabhāvānāmiti|| 17 ||
, ; ।śleṣmalasyāpi śleṣmaprakopaṇānyāsevamānasya kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate, na tathetarau doṣauḥ; sa tasya prakopamāpanno yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarśasukhāyuṣāmupaghātāya| , , , , , , ॥ १८ ॥tasyāvajayanaṃ-vidhiyuktāni tīkṣṇoṣṇāni saṃśodhanāni, rūkṣaprāyāṇi cābhyavahāryāṇi kaṭukatiktakaṣāyopahitāni, tathaiva dhāvanalaṅghanaplavanaparisaraṇajāgaraṇaniyuddhavyavāyavyāyāmonmardanasnānotsādanāni, viśeṣatastīkṣṇānāṃ dīrghakālasthitānāṃ ca madyānāmupayogaḥ, sadhūmapānaḥ sarvaśaścopavāsaḥ, tathoṣṇaṃ vāsaḥ, sukhapratiṣedhaśca sukhārthameveti|| 18 ||
-bhavati cātra- ।sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvakāryaviśeṣavit| ॥ १९ ॥sarvabheṣajatattvajño rājñaḥ prāṇapatirbhavediti|| 19 ||
-tatra ślokāḥ- ।prakṛtyantarabhedena rogānīkavikalpanam| ॥ २० ॥parasparāvirodhaśca sāmānyaṃ rogadoṣayoḥ|| 20 ||
।doṣasaṃkhyā vikārāṇāmekadeśaḥ prakopaṇam| ॥ २१ ॥jaraṇaṃ prati cintā ca kāyāgnerdhukṣaṇāni ca|| 21 ||
।narāṇāṃ vātalādīnāṃ prakṛtisthāpanāni ca| ॥ २२ ॥rogānīke vimāne'smin vyāhṛtāni maharṣiṇā|| 22 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rogānīkavimānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||